Skip to content

अधिकरणम् ६ · अध्यायः ६

Arthānācaryamāṇānanaḥarthā apyanūdbhavantyanubandhāḥ saṃśayāśca((176)).

A chapter of the Kama Sutra.

53 versesSanskrit with transliteration

A couple in a garden pavilion, reading together.

अर्थानाचर्यमाणाननःअर्था अप्यनूद्भवन्त्यनुबन्धाः संशयाश्च((१७६)). ॥ १ ॥

arthānācaryamāṇānanaḥarthā apyanūdbhavantyanubandhāḥ saṃśayāśca((176)). || 1 ||

Report an error

ते बुद्धिदौर्बल्यादतिःरागादत्यःअभिमानादतिःदम्भादत्यःआर्जवादतिःविश्वासादतिःक्रोधात्प्रमादात्साहसाद्दैवयोगाच्च स्युः. ॥ २ ॥

te buddhidaurbalyādatiḥrāgādatyaḥabhimānādatiḥdambhādatyaḥārjavādatiḥviśvāsādatiḥkrodhātpramādātsāhasāddaivayogācca syuḥ. || 2 ||

Report an error

तेषां फलं कृतस्य व्ययस्य निषःफलत्वं अनःआयतिरागमिष्यतोऽर्थस्य निवर्तनं आप्तस्य निष्क्रमणं पारुष्यस्य प्राप्तिर्गम्यता शरीरस्य प्रघातः केशानां छेदनं पातनं अङ्गवैकल्यापत्तिः. ॥ ३ ॥

teṣāṃ phalaṃ kṛtasya vyayasya niṣaḥphalatvaṃ anaḥāyatirāgamiṣyato'rthasya nivartanaṃ āptasya niṣkramaṇaṃ pāruṣyasya prāptirgamyatā śarīrasya praghātaḥ keśānāṃ chedanaṃ pātanaṃ aṅgavaikalyāpattiḥ. || 3 ||

Report an error

तस्मात्तानादित एव परिजिहीर्षेदर्थभूयिष्ठांश्चोपेक्षेत. ॥ ४ ॥

tasmāttānādita eva parijihīrṣedarthabhūyiṣṭhāṃścopekṣeta. || 4 ||

Report an error

अर्थो धर्मः काम इत्यर्थत्रिवर्गः. ॥ ५ ॥

artho dharmaḥ kāma ityarthatrivargaḥ. || 5 ||

Report an error

अनःअर्थोऽःधर्मो द्वेष इत्यनःअर्थत्रिवर्गः. ॥ ६ ॥

anaḥartho'ḥdharmo dveṣa ityanaḥarthatrivargaḥ. || 6 ||

Report an error

तेष्वाचर्यमाणेष्वन्यस्यापि निष्पत्तिरनुबन्धः. ॥ ७ ॥

teṣvācaryamāṇeṣvanyasyāpi niṣpattiranubandhaḥ. || 7 ||

Report an error

संदिग्धायां तु फलप्राप्तौ स्याद्वा न वेति शुद्धसंशयः. ॥ ८ ॥

saṃdigdhāyāṃ tu phalaprāptau syādvā na veti śuddhasaṃśayaḥ. || 8 ||

Report an error

इदं वा स्यादिदं वेति संकीर्णः. ॥ ९ ॥

idaṃ vā syādidaṃ veti saṃkīrṇaḥ. || 9 ||

Report an error

एकस्मिन्क्रियमाणे कार्ये कार्यद्वयस्योत्पत्तिरुभयतोःयोगः. ॥ १० ॥

ekasminkriyamāṇe kārye kāryadvayasyotpattirubhayatoḥyogaḥ. || 10 ||

Report an error

समन्तादुत्पत्तिः समन्ततोःयोग इति तानुदाहरिष्यामः. ॥ ११ ॥

samantādutpattiḥ samantatoḥyoga iti tānudāhariṣyāmaḥ. || 11 ||

Report an error

विचारितरूपोऽर्थत्रिवर्गः. तद्विपरीत एवानःअर्थत्रिवर्गः. ॥ १२ ॥

vicāritarūpo'rthatrivargaḥ. tadviparīta evānaḥarthatrivargaḥ. || 12 ||

Report an error

यस्योत्तमस्याभिगमने प्रत्यःअक्षतोऽर्थलाभो ग्रहणीयत्वं आयतिरागमः प्रार्थनीयत्वं चान्येषां स्यात्सोऽर्थोऽर्थानुबन्धः. ॥ १३ ॥

yasyottamasyābhigamane pratyaḥakṣato'rthalābho grahaṇīyatvaṃ āyatirāgamaḥ prārthanīyatvaṃ cānyeṣāṃ syātso'rtho'rthānubandhaḥ. || 13 ||

Report an error

लाभमात्रे कस्य चिदन्यस्य गमनं सोऽर्थो निरःअनुबन्धः. ॥ १४ ॥

lābhamātre kasya cidanyasya gamanaṃ so'rtho niraḥanubandhaḥ. || 14 ||

Report an error

अन्यार्थपरिग्रहे सक्तादायतिच्छेदनं अर्थस्य निष्क्रमणं लोकविद्विष्टस्य वा नीचस्य गमनं आयतिघ्नं अर्थोऽनःअर्थानुबन्धः. ॥ १५ ॥

anyārthaparigrahe saktādāyaticchedanaṃ arthasya niṣkramaṇaṃ lokavidviṣṭasya vā nīcasya gamanaṃ āyatighnaṃ artho'naḥarthānubandhaḥ. || 15 ||

Report an error

स्वेन व्ययेन शूरस्य महामात्रस्य प्रभवतो वा लुब्धस्य गमनं निषःफलं अपि व्यसनप्रतीकारार्थं महतश्चार्थघ्नस्य निमित्तस्य प्रशमनं आयतिजननं सोऽनःअर्थोऽर्थानुबन्धः. ॥ १६ ॥

svena vyayena śūrasya mahāmātrasya prabhavato vā lubdhasya gamanaṃ niṣaḥphalaṃ api vyasanapratīkārārthaṃ mahataścārthaghnasya nimittasya praśamanaṃ āyatijananaṃ so'naḥartho'rthānubandhaḥ. || 16 ||

Report an error

कदर्यस्य सुभगमानिनः कृतघ्नस्य वातिःसन्धानशीलस्य स्वैरपि व्ययैस्तथाराधनं अन्ते निषःफलं सोऽनःअर्थो निरःअनुबन्धः. ॥ १७ ॥

kadaryasya subhagamāninaḥ kṛtaghnasya vātiḥsandhānaśīlasya svairapi vyayaistathārādhanaṃ ante niṣaḥphalaṃ so'naḥartho niraḥanubandhaḥ. || 17 ||

Report an error

तस्यैव राजवल्लभस्य क्रौर्यप्रभावाधिकस्य तथैवाराधनं अन्ते निषःफलं निष्कासनं च दोषकरं सोऽनःअर्थोऽनःअर्थानुबन्धः. ॥ १८ ॥

tasyaiva rājavallabhasya krauryaprabhāvādhikasya tathaivārādhanaṃ ante niṣaḥphalaṃ niṣkāsanaṃ ca doṣakaraṃ so'naḥartho'naḥarthānubandhaḥ. || 18 ||

Report an error

एवं धर्मकामयोरप्यनुबन्धान्योजयेत्. ॥ १९ ॥

evaṃ dharmakāmayorapyanubandhānyojayet. || 19 ||

Report an error

परस्परेण च युक्त्या संकिरेद् । चित्यनुबन्धाः((१७७)). ॥ २० ॥

paraspareṇa ca yuktyā saṃkired | cityanubandhāḥ((177)). || 20 ||

Report an error

परितोषितोऽपि दास्यति न वेत्यर्थसंशयः. ॥ २१ ॥

paritoṣito'pi dāsyati na vetyarthasaṃśayaḥ. || 21 ||

Report an error

निष्पीडितार्थं अःफलं उत्सृजन्त्या अर्थं अःलभमानाया धर्मः स्यान्न वेति धर्मसंशयः. ॥ २२ ॥

niṣpīḍitārthaṃ aḥphalaṃ utsṛjantyā arthaṃ aḥlabhamānāyā dharmaḥ syānna veti dharmasaṃśayaḥ. || 22 ||

Report an error

अभिप्रेतं उपलभ्य परिचारकं अन्यं वा क्षुद्रं गत्वा काअः स्यान्न वेति कामसंशयः. ॥ २३ ॥

abhipretaṃ upalabhya paricārakaṃ anyaṃ vā kṣudraṃ gatvā kāaḥ syānna veti kāmasaṃśayaḥ. || 23 ||

Report an error

प्रभाववान्क्षुद्रोऽनःअभिगतोऽनःअर्थं करिष्यति न वेत्यनःअर्थसंशयः. ॥ २४ ॥

prabhāvavānkṣudro'naḥabhigato'naḥarthaṃ kariṣyati na vetyanaḥarthasaṃśayaḥ. || 24 ||

Report an error

अत्यःअन्तनिषःफलः सक्तः परित्यक्तः पितृलोकं यायात्तत्राःधर्मः स्यान्न वेत्यःधर्मसंशयः. ॥ २५ ॥

atyaḥantaniṣaḥphalaḥ saktaḥ parityaktaḥ pitṛlokaṃ yāyāttatrāḥdharmaḥ syānna vetyaḥdharmasaṃśayaḥ. || 25 ||

Report an error

रागस्यापि विवक्षायां अभिप्रेतमनःउपलभ्य विरागः स्यान्न वेति द्वेषसंशयः. । चिति शुद्धसंशयाः. ॥ २६ ॥

rāgasyāpi vivakṣāyāṃ abhipretamanaḥupalabhya virāgaḥ syānna veti dveṣasaṃśayaḥ. | citi śuddhasaṃśayāḥ. || 26 ||

Report an error

अथ संकीर्णाः((१७८)). ॥ २७ ॥

atha saṃkīrṇāḥ((178)). || 27 ||

Report an error

आगन्तोरःविदितशीलस्य वल्लभसंश्रयस्य प्रभविष्णोर्वा समुपस्थितस्याराधनं अर्थोऽनःअर्थ इति संशयः. ॥ २८ ॥

āgantoraḥviditaśīlasya vallabhasaṃśrayasya prabhaviṣṇorvā samupasthitasyārādhanaṃ artho'naḥartha iti saṃśayaḥ. || 28 ||

Report an error

श्रोत्रियस्य ब्रह्मचारिणो दीक्षितस्य व्रतिनो लिङ्गिनो वा मां दृष्ट्वा जातरागस्य मुमूर्षोर्मित्रवाक्यादानृशंस्याच्च गमनं धर्मोऽःधर्म इति संशयः..६.६.३० लोकादेवाःकृतप्रत्ययादःगुणो गुणवान्वेत्यनःअवेक्ष्य गमनं कामो द्वेष इति संशयः. ॥ २९ ॥

śrotriyasya brahmacāriṇo dīkṣitasya vratino liṅgino vā māṃ dṛṣṭvā jātarāgasya mumūrṣormitravākyādānṛśaṃsyācca gamanaṃ dharmo'ḥdharma iti saṃśayaḥ..6.6.30 lokādevāḥkṛtapratyayādaḥguṇo guṇavānvetyanaḥavekṣya gamanaṃ kāmo dveṣa iti saṃśayaḥ. || 29 ||

Report an error

संकिरेच्च परस्परेण. ॥ ३० ॥

saṃkirecca paraspareṇa. || 30 ||

Report an error

चिति संकीर्णसंशयाः. ॥ ३१ ॥

citi saṃkīrṇasaṃśayāḥ. || 31 ||

Report an error

यत्र परस्याभिगमनेऽर्थः सक्ताच्च संघर्षतः स उभयतोऽर्थः. ॥ ३२ ॥

yatra parasyābhigamane'rthaḥ saktācca saṃgharṣataḥ sa ubhayato'rthaḥ. || 32 ||

Report an error

यत्र स्वेन व्ययेन निषःफलं अभिगमनं सक्ताच्चाःमर्षिताद्वित्तप्रत्यादानं स उभयतोऽनःअर्थः. ॥ ३३ ॥

yatra svena vyayena niṣaḥphalaṃ abhigamanaṃ saktāccāḥmarṣitādvittapratyādānaṃ sa ubhayato'naḥarthaḥ. || 33 ||

Report an error

यत्राभिगमनेऽर्थो भविष्यति न वेत्याशङ्का सक्तोऽपि संघर्षाद्दास्यति न वेति स उभयतोऽर्थसंशयः. ॥ ३४ ॥

yatrābhigamane'rtho bhaviṣyati na vetyāśaṅkā sakto'pi saṃgharṣāddāsyati na veti sa ubhayato'rthasaṃśayaḥ. || 34 ||

Report an error

यत्राभिगमने व्ययवति पूर्वो विरुद्धः क्रोधादपकारं करिष्यति न वेति सक्तो वामर्षितो दत्तं प्रत्यःआदास्यति न वेति स उभयतोऽनःअर्थसंशयः. । चित्यौद्दालकेरुभयतोयोगाः. ॥ ३५ ॥

yatrābhigamane vyayavati pūrvo viruddhaḥ krodhādapakāraṃ kariṣyati na veti sakto vāmarṣito dattaṃ pratyaḥādāsyati na veti sa ubhayato'naḥarthasaṃśayaḥ. | cityauddālakerubhayatoyogāḥ. || 35 ||

Report an error

बाभ्रवीयास्तु((१७९)). ॥ ३६ ॥

bābhravīyāstu((179)). || 36 ||

Report an error

यत्राभिगमनेऽर्थोऽनःअभिगमने च सक्तादर्थः स उभयतोःऽर्थः. ॥ ३७ ॥

yatrābhigamane'rtho'naḥabhigamane ca saktādarthaḥ sa ubhayatoḥ'rthaḥ. || 37 ||

Report an error

यत्राभिगमने निषःफलो व्ययोऽनःअभिगमने च निषःप्रतीकारोऽनःअर्थः स उभयतोःऽनःअर्थः ॥ ३८ ॥

yatrābhigamane niṣaḥphalo vyayo'naḥabhigamane ca niṣaḥpratīkāro'naḥarthaḥ sa ubhayatoḥ'naḥarthaḥ || 38 ||

Report an error

यत्राभिगमने निरःव्ययो दास्यति न वेति संशयोऽनःअभिगमने सक्तो दास्यति न वेति स उभयतोःऽर्थसंशयः. ॥ ३९ ॥

yatrābhigamane niraḥvyayo dāsyati na veti saṃśayo'naḥabhigamane sakto dāsyati na veti sa ubhayatoḥ'rthasaṃśayaḥ. || 39 ||

Report an error

यत्राभिगमने व्ययवति पूर्वो विरुद्धः प्रभाववान्प्राप्स्यते न वेति संशयोऽनःअभिगमने च क्रोधादनःअर्थं करिष्यति न वेति स उभयतोःऽनःअर्थसंशयः. ॥ ४० ॥

yatrābhigamane vyayavati pūrvo viruddhaḥ prabhāvavānprāpsyate na veti saṃśayo'naḥabhigamane ca krodhādanaḥarthaṃ kariṣyati na veti sa ubhayatoḥ'naḥarthasaṃśayaḥ. || 40 ||

Report an error

एतेषां एव व्यतिकरेऽन्यतोऽर्थोऽन्यतोऽनःअर्थः अन्यतोऽर्थोऽन्यतोऽर्थसंशयः अन्यतोऽर्थोऽन्यतोऽनःअर्थसंशयः. । चिति षट्संकीर्णयोगाः. ॥ ४१ ॥

eteṣāṃ eva vyatikare'nyato'rtho'nyato'naḥarthaḥ anyato'rtho'nyato'rthasaṃśayaḥ anyato'rtho'nyato'naḥarthasaṃśayaḥ. | citi ṣaṭsaṃkīrṇayogāḥ. || 41 ||

Report an error

तेषु सहायैः सह विमृश्य यतोऽर्थभूयिष्ठोऽर्थसंशयो गुरुरनःअर्थप्रशमो वा ततः प्रवर्तेत. ॥ ४२ ॥

teṣu sahāyaiḥ saha vimṛśya yato'rthabhūyiṣṭho'rthasaṃśayo gururanaḥarthapraśamo vā tataḥ pravarteta. || 42 ||

Report an error

एवं धर्मकामावप्यनयैव युक्त्योदाहरेत्((१८०)). संकिरेच्च परस्परेण व्यतिषञ्जयेच्च । चित्युभयतोःयोगाः. ॥ ४३ ॥

evaṃ dharmakāmāvapyanayaiva yuktyodāharet((180)). saṃkirecca paraspareṇa vyatiṣañjayecca | cityubhayatoḥyogāḥ. || 43 ||

Report an error

संभूय च विटाः परिगृह्णान्त्येकां असौ गोष्ठीपरिग्रहः. ॥ ४४ ॥

saṃbhūya ca viṭāḥ parigṛhṇāntyekāṃ asau goṣṭhīparigrahaḥ. || 44 ||

Report an error

सा तेषां इतस्ततः संसृज्यमाना प्रत्यःएकं संघर्षादर्थं निर्वर्तयेत्. ॥ ४५ ॥

sā teṣāṃ itastataḥ saṃsṛjyamānā pratyaḥekaṃ saṃgharṣādarthaṃ nirvartayet. || 45 ||

Report an error

सुःवसन्तकादिषु च योगे यो मे इमं अमुं च संपादयिष्यति तस्याद्य गमिष्यति मे दुहितेति मात्रा वाचयेत्. ॥ ४६ ॥

suḥvasantakādiṣu ca yoge yo me imaṃ amuṃ ca saṃpādayiṣyati tasyādya gamiṣyati me duhiteti mātrā vācayet. || 46 ||

Report an error

तेषां च संघर्षजेऽभिगमने कार्याणि लक्षयेत्. ॥ ४७ ॥

teṣāṃ ca saṃgharṣaje'bhigamane kāryāṇi lakṣayet. || 47 ||

Report an error

एकतोऽर्थः सर्वतोऽर्थः एकतोऽनःअर्थः सर्वतोऽनःअर्थः. अर्धतोऽर्थः सर्वतोऽर्थः अर्धतोऽनःअर्थः सर्वतोऽनःअर्थः. । चिति समन्ततो योगाः. ॥ ४८ ॥

ekato'rthaḥ sarvato'rthaḥ ekato'naḥarthaḥ sarvato'naḥarthaḥ. ardhato'rthaḥ sarvato'rthaḥ ardhato'naḥarthaḥ sarvato'naḥarthaḥ. | citi samantato yogāḥ. || 48 ||

Report an error

अर्थसंशयं अनःअर्थसंशयं च पूर्ववद्योजयेत्. संकिरेच्च तथा धर्मकामावपि. । चित्यर्थानःअर्थानुबन्धसंशयविचाराः((१८१)). ॥ ४९ ॥

arthasaṃśayaṃ anaḥarthasaṃśayaṃ ca pūrvavadyojayet. saṃkirecca tathā dharmakāmāvapi. | cityarthānaḥarthānubandhasaṃśayavicārāḥ((181)). || 49 ||

Report an error

कुम्भदासी परिचारिका कुलटा स्वैरिणी नटी शिल्पकारिका प्रकाशविनष्टा रूपाजीवा गणिका चेति वेष्याविशेषाः. ॥ ५० ॥

kumbhadāsī paricārikā kulaṭā svairiṇī naṭī śilpakārikā prakāśavinaṣṭā rūpājīvā gaṇikā ceti veṣyāviśeṣāḥ. || 50 ||

Report an error

सर्वासां चानुरूपेण गम्याः सहायास्तसुपरञ्जनं अर्थागमोपाया निष्कासनं पुनः संधानं लाभविशेषानुबन्धा अर्थानःअर्थानुबन्धसंशयविचाराश्च ॥ ५१ ॥

sarvāsāṃ cānurūpeṇa gamyāḥ sahāyāstasuparañjanaṃ arthāgamopāyā niṣkāsanaṃ punaḥ saṃdhānaṃ lābhaviśeṣānubandhā arthānaḥarthānubandhasaṃśayavicārāśca || 51 ||

Report an error

५८ इति वैशिकम्((१८२)). ॥ । भवतश्चात्र श्लोकौ । व्रत्यर्थाः पुरुषा येन रत्यर्थाश्चैव योषितः. शास्त्रस्यार्थप्रधानत्वात्तेन योगोऽत्र योषिताम्.. ॥ ५२ ॥

58 iti vaiśikam((182)). || | bhavataścātra ślokau | vratyarthāḥ puruṣā yena ratyarthāścaiva yoṣitaḥ. śāstrasyārthapradhānatvāttena yogo'tra yoṣitām.. || 52 ||

Report an error

व्सन्ति रागपरा नार्यः सन्ति चार्थपरा अपि. प्राक्तत्र वर्णितो रागो वेश्यायोगाश्च वैशिके((१८३)).. ॥ ५३ ॥

vsanti rāgaparā nāryaḥ santi cārthaparā api. prāktatra varṇito rāgo veśyāyogāśca vaiśike((183)).. || 53 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).