अध्यायः २
10
A chapter of the Kaushika Sutra.
199 versesSanskrit with transliteration
पुरस्तादग्नेः कल्माषं दण्डं निहत्य पश्चादग्नेः कृष्णाजिने धाना अनुमन्त्रयते ॥ १२ ॥
purastādagneḥ kalmāṣaṃ daṇḍaṃ nihatya paścādagneḥ kṛṣṇājine dhānā anumantrayate || 12 ||
अहं रुद्रेभिरिति शुक्लपुष्पहरितपुष्पे किंस्त्यनाभिपिप्पल्यौ जातरूपशकलेन प्राक्स्तनग्रहात्प्राशयति ॥ १६ ॥
ahaṃ rudrebhiriti śuklapuṣpaharitapuṣpe kiṃstyanābhipippalyau jātarūpaśakalena prākstanagrahātprāśayati || 16 ||
प्रथमप्रवदस्य मातुरुपस्थे तालुनि संपातानानयति ॥ १७ ॥
prathamapravadasya māturupasthe tāluni saṃpātānānayati || 17 ||
त्वं नो मेधे द्यौश्च म इति भक्षयति ॥ २० ॥
tvaṃ no medhe dyauśca ma iti bhakṣayati || 20 ||
यदग्ने तपसेत्याग्रहाण्यां भक्षयति ॥ २२ ॥
yadagne tapasetyāgrahāṇyāṃ bhakṣayati || 22 ||
प्रातरग्निं गिरावरगराटेषु दिवस्पृथिव्या इति संहाय मुखं विमार्ष्टि ॥ २४ ॥
prātaragniṃ girāvaragarāṭeṣu divaspṛthivyā iti saṃhāya mukhaṃ vimārṣṭi || 24 ||
ब्रह्मचार्यावसथादुपस्तरणान्यादधाति ॥ २९ ॥
brahmacāryāvasathādupastaraṇānyādadhāti || 29 ||
पिपीलिकोद्वापे मेदोमधुश्यामाकेषीकतूलान्याज्यं जुहोति ॥ ३० ॥
pipīlikodvāpe medomadhuśyāmākeṣīkatūlānyājyaṃ juhoti || 30 ||
आज्यशेषे पिपीलिकोद्वापानोप्य ग्राममेत्य सर्वहुतान् ॥ ३१ ॥
ājyaśeṣe pipīlikodvāpānopya grāmametya sarvahutān || 31 ||
ब्रह्मचारिभ्योऽन्नं धानास्तिलमिश्राः प्रयच्छति ॥ ३२ ॥
brahmacāribhyo'nnaṃ dhānāstilamiśrāḥ prayacchati || 32 ||
विकार स्थूणामूलावतक्षणानि सभानामुपस्तरणानि ॥ ३४ ॥
vikāra sthūṇāmūlāvatakṣaṇāni sabhānāmupastaraṇāni || 34 ||
औदुम्बर्यादीनि भक्षणान्तानि सर्वसांपदानि ॥ ३७ ॥
audumbaryādīni bhakṣaṇāntāni sarvasāṃpadāni || 37 ||
सव्यात्पाणिहृदयाल्लोहितं रसमिश्रमश्नाति ॥ ४० ॥
savyātpāṇihṛdayāllohitaṃ rasamiśramaśnāti || 40 ||
जिह्वाया उत्साद्यमक्ष्योः परिस्तरणमस्तृहणं हृदयं दूर्श उपनह्य तिस्रो रात्रीः पल्पूलने वासयति ॥ ४२ ॥
jihvāyā utsādyamakṣyoḥ paristaraṇamastṛhaṇaṃ hṛdayaṃ dūrśa upanahya tisro rātrīḥ palpūlane vāsayati || 42 ||
मैश्रधान्ये मन्थ ओप्य दधि मधुमिश्रमश्नाति ॥ ४४ ॥
maiśradhānye mantha opya dadhi madhumiśramaśnāti || 44 ||
अस्मिन्वसु यदाबध्नन्नव प्राणानिति युग्मकृष्णलं वासितं बध्नाति ॥ ४५ ॥
asminvasu yadābadhnannava prāṇāniti yugmakṛṣṇalaṃ vāsitaṃ badhnāti || 45 ||
सारूपवत्सं पुरुषगात्रं द्वादशरात्रं संपातवन्तं कृत्वानभिमुखमश्नाति २० ॥ ४६ ॥
sārūpavatsaṃ puruṣagātraṃ dvādaśarātraṃ saṃpātavantaṃ kṛtvānabhimukhamaśnāti 20 || 46 ||
12 । कथं मह इति मादानकशृतं क्षीरौदनमश्नाति ॥ ४८ ॥
12 | kathaṃ maha iti mādānakaśṛtaṃ kṣīraudanamaśnāti || 48 ||
चमसे सरूपवत्साया दुग्धे व्रीहियवाववधाय मूर्छयित्वा मध्वासिच्याशयति ॥ ४९ ॥
camase sarūpavatsāyā dugdhe vrīhiyavāvavadhāya mūrchayitvā madhvāsicyāśayati || 49 ||
सहृदयं तदू षु सं जानीध्वमेह यातु सं वः पृच्यन्तां सं वो मनांसि संज्ञानं न इति सांमनस्यानि ॥ ५२ ॥
sahṛdayaṃ tadū ṣu saṃ jānīdhvameha yātu saṃ vaḥ pṛcyantāṃ saṃ vo manāṃsi saṃjñānaṃ na iti sāṃmanasyāni || 52 ||
उदकुलिजं संपातवन्तं ग्रामं परिहृत्य मध्ये निनयति ॥ ५३ ॥
udakulijaṃ saṃpātavantaṃ grāmaṃ parihṛtya madhye ninayati || 53 ||
त्रिहायण्या वत्सतर्याः शुक्तानि पिशितान्याशयति ॥ ५५ ॥
trihāyaṇyā vatsataryāḥ śuktāni piśitānyāśayati || 55 ||
भक्तं सुरां प्रपां संपातवत्करोति ॥ ५६ ॥
bhaktaṃ surāṃ prapāṃ saṃpātavatkaroti || 56 ||
पूर्वस्य ममाग्ने वर्च इति वर्चस्यानि ॥ ५७ ॥
pūrvasya mamāgne varca iti varcasyāni || 57 ||
प्रातरग्निं गिरावरगराटेषु दिवस्पृथिव्या इति दधिमध्वाशयति ॥ ६२ ॥
prātaragniṃ girāvaragarāṭeṣu divaspṛthivyā iti dadhimadhvāśayati || 62 ||
कीलालमिश्रं क्षत्रियं कीलालमितरान् ॥ ६३ ॥
kīlālamiśraṃ kṣatriyaṃ kīlālamitarān || 63 ||
लोमानि जतुना संदिह्य जातरूपेणापिधाप्य ॥ ६८ ॥
lomāni jatunā saṃdihya jātarūpeṇāpidhāpya || 68 ||
सिंहे व्याघ्रे यशो हविरिति स्नातकसिंहव्याघ्रबस्तकृष्णवृषभराज्ञां नाभिलोमानि ॥ ६९ ॥
siṃhe vyāghre yaśo haviriti snātakasiṃhavyāghrabastakṛṣṇavṛṣabharājñāṃ nābhilomāni || 69 ||
एतयोः प्रातरग्निं गिरावरगराटेषु दिवस्पृथिव्या इति सप्त मर्माणि स्थालीपाके पृक्तान्यश्नाति ॥ ७१ ॥
etayoḥ prātaragniṃ girāvaragarāṭeṣu divaspṛthivyā iti sapta marmāṇi sthālīpāke pṛktānyaśnāti || 71 ||
अकुशलं यो ब्राह्मणो लोहितमश्नीयादिति गार्ग्यः ॥ ७२ ॥
akuśalaṃ yo brāhmaṇo lohitamaśnīyāditi gārgyaḥ || 72 ||
चतुरङ्गुलं तृणं रजोहरणं बिन्दुनाभिश्चोत्योपमथ्य ॥ ७६ ॥
caturaṅgulaṃ tṛṇaṃ rajoharaṇaṃ bindunābhiścotyopamathya || 76 ||
शुनि किलासमजे पलितं तृणे ज्वरो योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्मिन्राजयक्ष्म इति दक्षिणा तृणं निरस्यति गन्धप्रवादाभिरलंकुरुते १२ ॥ ७७ ॥
śuni kilāsamaje palitaṃ tṛṇe jvaro yo'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmastasminrājayakṣma iti dakṣiṇā tṛṇaṃ nirasyati gandhapravādābhiralaṃkurute 12 || 77 ||
रथचक्रेण संपातवता प्रतिप्रवर्तयति ॥ ८० ॥
rathacakreṇa saṃpātavatā pratipravartayati || 80 ||
विद्मा शरस्य मा नो विदन्नदारसृत्स्वस्तिदा अव मन्युर्निर्हस्तः परि वर्त्मान्यभिभूरिन्द्रो जयात्यभि त्वेन्द्रेति सांयामिकाणि ॥ ८५ ॥
vidmā śarasya mā no vidannadārasṛtsvastidā ava manyurnirhastaḥ pari vartmānyabhibhūrindro jayātyabhi tvendreti sāṃyāmikāṇi || 85 ||
द्रुघ्न्यार्त्नीज्यापाशतृणमूलानि बध्नाति ॥ ९१ ॥
drughnyārtnījyāpāśatṛṇamūlāni badhnāti || 91 ||
अग्निर्नः शत्रूनग्निर्नो दूत इति मोहनानि ॥ ९५ ॥
agnirnaḥ śatrūnagnirno dūta iti mohanāni || 95 ||
ओदनेनोपयम्य फलीकरणानुलूखलेन जुहोति ॥ ९६ ॥
odanenopayamya phalīkaraṇānulūkhalena juhoti || 96 ||
एकविंशत्या शर्कराभिः प्रतिनिष्पुनाति ॥ ९८ ॥
ekaviṃśatyā śarkarābhiḥ pratiniṣpunāti || 98 ||
संशितमिति शितिपदीं संपातवतीमवसृजति ॥ १०० ॥
saṃśitamiti śitipadīṃ saṃpātavatīmavasṛjati || 100 ||
इममिन्द्रेति युक्तयोः प्रदानान्तानि ॥ १०२ ॥
imamindreti yuktayoḥ pradānāntāni || 102 ||
दिग्युक्ताभ्यां नमो देववधेभ्य इत्युपतिष्ठते ॥ १०३ ॥
digyuktābhyāṃ namo devavadhebhya ityupatiṣṭhate || 103 ||
त्वया मन्यो यस्ते मन्यो इति संरम्भणानि ॥ १०४ ॥
tvayā manyo yaste manyo iti saṃrambhaṇāni || 104 ||
भाङ्गमौञ्जान्पाशानिङ्गिडालंकृतान्संपातवतोऽनूक्तान्सेनाक्रमेषु वपति ॥ १०६ ॥
bhāṅgamauñjānpāśāniṅgiḍālaṃkṛtānsaṃpātavato'nūktānsenākrameṣu vapati || 106 ||
इङ्गिडेन संप्रोक्ष्य तृणान्याङ्गिरसेनाग्निना दीपयति ॥ १०८ ॥
iṅgiḍena saṃprokṣya tṛṇānyāṅgirasenāgninā dīpayati || 108 ||
15 । ऋधङ्मन्त्रस्तदिदासेत्याश्वत्थ्यां पात्र्यां त्रिवृति गोमयपरिचये हस्तिपृष्ठे पुरुषशिरसि वामित्राञ्जुह्वदभिप्रक्रम्य निवपति ॥ १११ ॥
15 | ṛdhaṅmantrastadidāsetyāśvatthyāṃ pātryāṃ trivṛti gomayaparicaye hastipṛṣṭhe puruṣaśirasi vāmitrāñjuhvadabhiprakramya nivapati || 111 ||
वराहविहिताद्राजानो वेदिं कुर्वन्ति ॥ ११२ ॥
varāhavihitādrājāno vediṃ kurvanti || 112 ||
एकेष्वाहतस्यादहन उपसमाधाय दीर्घदण्डेन स्रुवेण रथचक्रस्य खेन समया जुहोति ॥ ११४ ॥
ekeṣvāhatasyādahana upasamādhāya dīrghadaṇḍena sruveṇa rathacakrasya khena samayā juhoti || 114 ||
यदि चिन्नु त्वा नमो देववधेभ्य इत्यन्वाह ॥ ११६ ॥
yadi cinnu tvā namo devavadhebhya ityanvāha || 116 ||
नि तद्दधिष इति राज्ञोदपात्रं द्वौद्वाववेक्षयेत् ॥ ११९ ॥
ni taddadhiṣa iti rājñodapātraṃ dvaudvāvavekṣayet || 119 ||
नि तद्दधिषे वनस्पतेऽया विष्ठाग्न इन्द्रो दिशश्चतस्र इति नवं रथं राजानं ससारथिमास्थापयति ॥ १२१ ॥
ni taddadhiṣe vanaspate'yā viṣṭhāgna indro diśaścatasra iti navaṃ rathaṃ rājānaṃ sasārathimāsthāpayati || 121 ||
सांग्रामिकमेता व्यादिशति मध्ये मृत्युरितरे सेने ॥ १२५ ॥
sāṃgrāmikametā vyādiśati madhye mṛtyuritare sene || 125 ||
पराजेष्यमाणान्मृत्युरतिवर्तते जेष्यन्तो मृत्युम् ॥ १२६ ॥
parājeṣyamāṇānmṛtyurativartate jeṣyanto mṛtyum || 126 ||
अग्रेषूत्कुचत्सु मुख्या हन्यन्ते मध्येषु मध्या अन्तेष्ववरे ॥ १२७ ॥
agreṣūtkucatsu mukhyā hanyante madhyeṣu madhyā anteṣvavare || 127 ||
16 । उच्चैर्घोष उप श्वासयेति सर्ववादित्राणि प्रक्षाल्य तगरोशीरेण संधाव्य संपातवन्ति त्रिराहत्य प्रयच्छति ॥ १३१ ॥
16 | uccairghoṣa upa śvāsayeti sarvavāditrāṇi prakṣālya tagarośīreṇa saṃdhāvya saṃpātavanti trirāhatya prayacchati || 131 ||
विहृदयमित्युच्चैस्तरां हुत्वा स्रुवमुद्वर्तयन् ॥ १३२ ॥
vihṛdayamityuccaistarāṃ hutvā sruvamudvartayan || 132 ||
सोमांशुं हरिणचर्मण्युत्सीव्य क्षत्रियाय बध्नाति ॥ १३३ ॥
somāṃśuṃ hariṇacarmaṇyutsīvya kṣatriyāya badhnāti || 133 ||
परि वर्त्मानीन्द्रो जयातीति राजा त्रिः सेनां परियाति ॥ १३४ ॥
pari vartmānīndro jayātīti rājā triḥ senāṃ pariyāti || 134 ||
संदानं व आदानेनेति पाशैरादानसंदानानि ॥ १३६ ॥
saṃdānaṃ va ādāneneti pāśairādānasaṃdānāni || 136 ||
मर्माणि त इति क्षत्रियं संनाहयति ॥ १३७ ॥
marmāṇi ta iti kṣatriyaṃ saṃnāhayati || 137 ||
तस्मिन्नरण्ये सपत्नक्षयणीरादधात्यश्वत्थबधकताजद्भङ्गाह्वखदिरशराणाम् ॥ १४४ ॥
tasminnaraṇye sapatnakṣayaṇīrādadhātyaśvatthabadhakatājadbhaṅgāhvakhadiraśarāṇām || 144 ||
दुराहामीभ्य इति सव्येनेङ्गिडममित्रेभ्यो बाधके ॥ १४९ ॥
durāhāmībhya iti savyeneṅgiḍamamitrebhyo bādhake || 149 ||
उत्तरतोऽग्नेर्लोहिताश्वत्थस्य शाखां निहत्य नीललोहिताभ्यां सूत्राभ्यां परितत्य नीललोहितेनामूनिति दक्षिणा प्रहापयति ॥ १५० ॥
uttarato'gnerlohitāśvatthasya śākhāṃ nihatya nīlalohitābhyāṃ sūtrābhyāṃ paritatya nīlalohitenāmūniti dakṣiṇā prahāpayati || 150 ||
ये बाहव उत्तिष्ठतेति यथालिङ्गं संप्रेष्यति ॥ १५१ ॥
ye bāhava uttiṣṭhateti yathāliṅgaṃ saṃpreṣyati || 151 ||
वाप्यैस्त्रिषन्धीनि वज्ररूपाण्यर्बुदिरूपाणि ॥ १५४ ॥
vāpyaistriṣandhīni vajrarūpāṇyarbudirūpāṇi || 154 ||
शितिपदीं संपातवतीं दर्भरज्ज्वा क्षत्रियायोपासङ्गदण्डे बध्नाति ॥ १५५ ॥
śitipadīṃ saṃpātavatīṃ darbharajjvā kṣatriyāyopāsaṅgadaṇḍe badhnāti || 155 ||
आनुशूकानां व्रीहीणामाव्रस्कजैः काम्पीलैः शृतं सारूपवत्समाशयति ॥ १५८ ॥
ānuśūkānāṃ vrīhīṇāmāvraskajaiḥ kāmpīlaiḥ śṛtaṃ sārūpavatsamāśayati || 158 ||
अभीवर्तेनेति रथनेमिमणिमयःसीसलोहरजतताम्रवेष्टितं हेमनाभिं वासितं बद्ध्वा सूत्रोतं बर्हिषि कृत्वा संपातवन्तं प्रत्यृचं भृष्टीरभीवर्तोत्तमाभ्यामाचृतति ॥ १५९ ॥
abhīvarteneti rathanemimaṇimayaḥsīsaloharajatatāmraveṣṭitaṃ hemanābhiṃ vāsitaṃ baddhvā sūtrotaṃ barhiṣi kṛtvā saṃpātavantaṃ pratyṛcaṃ bhṛṣṭīrabhīvartottamābhyāmācṛtati || 159 ||
अचिक्रददा त्वा गन्निति यस्माद्राष्ट्रादवरुद्धस्तस्याशायां शयनविधं पुरोडाशं दर्भेषूदके निनयति ॥ १६० ॥
acikradadā tvā ganniti yasmādrāṣṭrādavaruddhastasyāśāyāṃ śayanavidhaṃ puroḍāśaṃ darbheṣūdake ninayati || 160 ||
ततो लोष्टेन ज्योतिरायतनं संस्तीर्य क्षीरौदनमश्नाति ॥ १६१ ॥
tato loṣṭena jyotirāyatanaṃ saṃstīrya kṣīraudanamaśnāti || 161 ||
तिसृणां प्रातरशिते पुरोडाशे ह्वयन्ते ३३ ॥ १६३ ॥
tisṛṇāṃ prātaraśite puroḍāśe hvayante 33 || 163 ||
17 । भूतो भूतेष्विति राजानमभिषेक्ष्यन्महानदे शान्त्युदकं करोत्यादिष्टानाम् ॥ १६५ ॥
17 | bhūto bhūteṣviti rājānamabhiṣekṣyanmahānade śāntyudakaṃ karotyādiṣṭānām || 165 ||
स्थालीपाकं श्रपयित्वा दक्षिणतः परिगृह्याया दर्भेषु तिष्ठन्तमभिषिञ्चति ॥ १६६ ॥
sthālīpākaṃ śrapayitvā dakṣiṇataḥ parigṛhyāyā darbheṣu tiṣṭhantamabhiṣiñcati || 166 ||
सहैव नौ सुकृतं सह दुष्कृतमिति ब्रह्मा ब्रूयात् ॥ १७० ॥
sahaiva nau sukṛtaṃ saha duṣkṛtamiti brahmā brūyāt || 170 ||
यो दुष्कृतं करवत्तस्य दुष्कृतं सुकृतं नौ सहेति ॥ १७१ ॥
yo duṣkṛtaṃ karavattasya duṣkṛtaṃ sukṛtaṃ nau saheti || 171 ||
विपरिधानान्तमेकराजेन व्याख्यातम् ॥ १७५ ॥
viparidhānāntamekarājena vyākhyātam || 175 ||
चत्वारो राजपुत्रास्ताल्पाः पृथक्पादेषु शयनं परामृश्य सभां प्रापयन्ति ॥ १७८ ॥
catvāro rājaputrāstālpāḥ pṛthakpādeṣu śayanaṃ parāmṛśya sabhāṃ prāpayanti || 178 ||
कृतसंपन्नानक्षानातृतीयं विचिनोति ॥ १८१ ॥
kṛtasaṃpannānakṣānātṛtīyaṃ vicinoti || 181 ||
वैश्यः सर्वस्वजैनमुपतिष्ठत उत्सृजायुष्मन्निति ॥ १८२ ॥
vaiśyaḥ sarvasvajainamupatiṣṭhata utsṛjāyuṣmanniti || 182 ||
उत्सृजामि ब्राह्मणायोत्सृजामि क्षत्रियायोत्सृजामि वैश्याय धर्मो मे जनपदे चर्यतामिति ॥ १८३ ॥
utsṛjāmi brāhmaṇāyotsṛjāmi kṣatriyāyotsṛjāmi vaiśyāya dharmo me janapade caryatāmiti || 183 ||
कुर्युर्गामिति गार्ग्यपार्थश्रवसौ नेति भागलिः ॥ १९१ ॥
kuryurgāmiti gārgyapārthaśravasau neti bhāgaliḥ || 191 ||
इममिन्द्र वर्धय क्षत्रियं म इति क्षत्रियं प्रातःप्रातरभिमन्त्रयते ॥ १९२ ॥
imamindra vardhaya kṣatriyaṃ ma iti kṣatriyaṃ prātaḥprātarabhimantrayate || 192 ||
सविता प्रसवानामिति पौरोहित्ये वत्स्यन्वैश्वलोपीः समिध आधाय ॥ १९४ ॥
savitā prasavānāmiti paurohitye vatsyanvaiśvalopīḥ samidha ādhāya || 194 ||
इन्द्र क्षत्रमिति क्षत्रियमुपनयीत ॥ १९५ ॥
indra kṣatramiti kṣatriyamupanayīta || 195 ||
तदाहुर्न क्षत्रियं सावित्रीं वाचयेदिति ॥ १९६ ॥
tadāhurna kṣatriyaṃ sāvitrīṃ vācayediti || 196 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).