तत उदग्र इव द्विरदे मुनौ रणं उपेयुषि भीमभुजायुधे । धनुरपास्य सबाणधि शंकरः प्रतिजघान घनैरिव मुष्टिभिः ॥ १ ॥
tata udagra iva dvirade munau raṇaṃ upeyuṣi bhīmabhujāyudhe | dhanurapāsya sabāṇadhi śaṃkaraḥ pratijaghāna ghanairiva muṣṭibhiḥ || 1 ||
सर्गः १८
A canto of Bharavi's Kiratarjuniya.
48 versesSanskrit with transliteration
तत उदग्र इव द्विरदे मुनौ रणं उपेयुषि भीमभुजायुधे । धनुरपास्य सबाणधि शंकरः प्रतिजघान घनैरिव मुष्टिभिः ॥ १ ॥
tata udagra iva dvirade munau raṇaṃ upeyuṣi bhīmabhujāyudhe | dhanurapāsya sabāṇadhi śaṃkaraḥ pratijaghāna ghanairiva muṣṭibhiḥ || 1 ||
हरपृथासुतयोर्ध्वनिरुत्पतन्नमृदुसंवलिताङ्गुलिपाणिजः । स्फुटदनल्पशिलारवदारुणः प्रतिननाद दरीषु दरीभृतः ॥ २ ॥
harapṛthāsutayordhvanirutpatannamṛdusaṃvalitāṅgulipāṇijaḥ | sphuṭadanalpaśilāravadāruṇaḥ pratinanāda darīṣu darībhṛtaḥ || 2 ||
शिवभुजाहतिभिन्नपृथुक्षतीः सुखं इवानुबभूव कपिध्वजः । क इव नाम बृहन्मनसां भवेदनुकृतेरपि सत्त्ववतां क्षमः ॥ ३ ॥
śivabhujāhatibhinnapṛthukṣatīḥ sukhaṃ ivānubabhūva kapidhvajaḥ | ka iva nāma bṛhanmanasāṃ bhavedanukṛterapi sattvavatāṃ kṣamaḥ || 3 ||
व्रणमुखच्युतशोणितशीकर- स्थगितशैलतटाभभुजान्तरः । अभिनवौषसरागभृता बभौ जलधरेण समानं उमापतिः ॥ ४ ॥
vraṇamukhacyutaśoṇitaśīkara- sthagitaśailataṭābhabhujāntaraḥ | abhinavauṣasarāgabhṛtā babhau jaladhareṇa samānaṃ umāpatiḥ || 4 ||
उरसि शूलभृतः प्रहिता मुहुः प्रतिहतिं ययुरर्जुनमुष्टयः । भृशरया इव सह्यमहीभृतः पृथुनि रोधसि सिन्धुमहोर्मयः ॥ ५ ॥
urasi śūlabhṛtaḥ prahitā muhuḥ pratihatiṃ yayurarjunamuṣṭayaḥ | bhṛśarayā iva sahyamahībhṛtaḥ pṛthuni rodhasi sindhumahormayaḥ || 5 ||
निपतितेऽधिशिरोधरं आयते समं अरत्नियुगेऽयुगचक्षुषः । त्रिचतुरेषु पदेषु किरीटिना लुलितदृष्टि मदादिव चस्खले ॥ ६ ॥
nipatite'dhiśirodharaṃ āyate samaṃ aratniyuge'yugacakṣuṣaḥ | tricatureṣu padeṣu kirīṭinā lulitadṛṣṭi madādiva caskhale || 6 ||
अभिभवोदितमन्युविदीपितः समभिसृत्य भृशं जवं ओजसा । भुजयुगेन विभज्य समाददे शशिकलाभरणस्य भुजद्वयं ॥ ७ ॥
abhibhavoditamanyuvidīpitaḥ samabhisṛtya bhṛśaṃ javaṃ ojasā | bhujayugena vibhajya samādade śaśikalābharaṇasya bhujadvayaṃ || 7 ||
प्रववृतेऽथ महाहवमल्लयोरचलसंचलनाहरणो रणः । करणशृङ्खलसंकलनागुरुर्गुरुभुजायुधगर्वितयोस्तयोः ॥ ८ ॥
pravavṛte'tha mahāhavamallayoracalasaṃcalanāharaṇo raṇaḥ | karaṇaśṛṅkhalasaṃkalanāgururgurubhujāyudhagarvitayostayoḥ || 8 ||
अयं असौ भगवानुत पाण्डवः स्थितं अवाङ्मुनिना शशिमौलिना । समधिरूढं अजेन नु जिष्णुना स्विदिति वेगवशान्मुमुहे गणैः ॥ ९ ॥
ayaṃ asau bhagavānuta pāṇḍavaḥ sthitaṃ avāṅmuninā śaśimaulinā | samadhirūḍhaṃ ajena nu jiṣṇunā sviditi vegavaśānmumuhe gaṇaiḥ || 9 ||
प्रचलिते चलितं स्थितं आस्थिते विनमिते नतं उन्नतं उन्नतौ । वृषकपिध्वजयोरसहिष्णुना मुहुरभावभयादिव भूभृता ॥ १० ॥
pracalite calitaṃ sthitaṃ āsthite vinamite nataṃ unnataṃ unnatau | vṛṣakapidhvajayorasahiṣṇunā muhurabhāvabhayādiva bhūbhṛtā || 10 ||
करणशृङ्खलनिःसृतयोस्तयोः कृतभुजध्वनि वल्गु विवल्गतोः । चरणपातनिपातितरोधरसः प्रससृपुः सरितः परितः स्थलीः ॥ ११ ॥
karaṇaśṛṅkhalaniḥsṛtayostayoḥ kṛtabhujadhvani valgu vivalgatoḥ | caraṇapātanipātitarodharasaḥ prasasṛpuḥ saritaḥ paritaḥ sthalīḥ || 11 ||
वियति वेगपरिप्लुतं अन्तरा समभिसृत्य रयेण कपिध्वजः । चरणयोश्चरणानमितक्षितिर्निजगृहे तिसृणां जयिनं पुरां ॥ १२ ॥
viyati vegapariplutaṃ antarā samabhisṛtya rayeṇa kapidhvajaḥ | caraṇayoścaraṇānamitakṣitirnijagṛhe tisṛṇāṃ jayinaṃ purāṃ || 12 ||
विस्मितः सपदि तेन कर्मणा कर्मणां क्षयकरः परः पुमान् । क्षेप्तुकामं अवनौ तं अक्लमं निष्पिपेष परिरभ्य वक्षसा ॥ १३ ॥
vismitaḥ sapadi tena karmaṇā karmaṇāṃ kṣayakaraḥ paraḥ pumān | kṣeptukāmaṃ avanau taṃ aklamaṃ niṣpipeṣa parirabhya vakṣasā || 13 ||
तपसा तथा न मुदं अस्य ययौ भगवान्यथा विपुलसत्त्वतया । गुणसंहतेः समतिरिक्तं अहो निजं एव सत्त्वं उपकारि सतां ॥ १४ ॥
tapasā tathā na mudaṃ asya yayau bhagavānyathā vipulasattvatayā | guṇasaṃhateḥ samatiriktaṃ aho nijaṃ eva sattvaṃ upakāri satāṃ || 14 ||
अथ हिमशुचिभस्मभूषितं शिरसि विराजितं इन्दुलेखया । स्ववपुरतिमनोहरं हरं दधतं उदीक्ष्य ननाम पाण्डवः ॥ १५ ॥
atha himaśucibhasmabhūṣitaṃ śirasi virājitaṃ indulekhayā | svavapuratimanoharaṃ haraṃ dadhataṃ udīkṣya nanāma pāṇḍavaḥ || 15 ||
सहशरधि निजं तथा कार्मुकं वपुरतनु तथैव संवर्मितं । निहितं अपि तथैव पश्यन्नसिं वृषभगतिरुपाययौ विस्मयं ॥ १६ ॥
sahaśaradhi nijaṃ tathā kārmukaṃ vapuratanu tathaiva saṃvarmitaṃ | nihitaṃ api tathaiva paśyannasiṃ vṛṣabhagatirupāyayau vismayaṃ || 16 ||
सिषिचुरवनिं अम्बुवाहाः शनैः सुरकुसुमं इयाय चित्रं दिवः । विमलरुचि भृशं नभो दुन्दुभेर्ध्वनिरखिलं अनाहतस्यानशे ॥ १७ ॥
siṣicuravaniṃ ambuvāhāḥ śanaiḥ surakusumaṃ iyāya citraṃ divaḥ | vimalaruci bhṛśaṃ nabho dundubherdhvanirakhilaṃ anāhatasyānaśe || 17 ||
आसेदुषां गोत्रभिदोऽनुवृत्त्या गोपायकानां भुवनत्रयस्य । रोचिष्णुरत्नावलिभिर्विमानैर्द्यौराचिता तारकितेव रेजे ॥ १८ ॥
āseduṣāṃ gotrabhido'nuvṛttyā gopāyakānāṃ bhuvanatrayasya | rociṣṇuratnāvalibhirvimānairdyaurācitā tārakiteva reje || 18 ||
हंसा बृहन्तः सुरसद्मवाहाः संह्रादिकण्ठाभरणाः पतन्तः । चक्रुः प्रयत्नेन विकीर्यमाणैर्व्य्ॐनः परिष्वङ्गं इवाग्रपक्षैः ॥ १९ ॥
haṃsā bṛhantaḥ surasadmavāhāḥ saṃhrādikaṇṭhābharaṇāḥ patantaḥ | cakruḥ prayatnena vikīryamāṇairvyoṃnaḥ pariṣvaṅgaṃ ivāgrapakṣaiḥ || 19 ||
मुदितमधुलिहो वितानीकृताः स्रज उपरि वितत्य सातानिकीः । जलद इव निषेदिवांसं वृषे मरुदुपसुखयांबभूवेश्वरं ॥ २० ॥
muditamadhuliho vitānīkṛtāḥ sraja upari vitatya sātānikīḥ | jalada iva niṣedivāṃsaṃ vṛṣe marudupasukhayāṃbabhūveśvaraṃ || 20 ||
कृतधृति परिवन्दितेनोच्चकैर्गणपतिभिरभिन्नर्ॐओद्गमैः । तपसि कृतफले फलज्यायसी स्तुतिरिति जगदे हरेः सूनुना ॥ २१ ॥
kṛtadhṛti parivanditenoccakairgaṇapatibhirabhinnaroṃodgamaiḥ | tapasi kṛtaphale phalajyāyasī stutiriti jagade hareḥ sūnunā || 21 ||
शरणं भवन्तं अतिकारुणिकं भव भक्तिगम्यं अधिगम्य जनाः । जितमृत्यवोऽजित भवन्ति भये ससुरासुरस्य जगतः शरणं ॥ २२ ॥
śaraṇaṃ bhavantaṃ atikāruṇikaṃ bhava bhaktigamyaṃ adhigamya janāḥ | jitamṛtyavo'jita bhavanti bhaye sasurāsurasya jagataḥ śaraṇaṃ || 22 ||
विपदेति तावदवसादकरी न च कामसम्पदभिकामयते । न नमन्ति चैकपुरुषं पुरुषास्तव यावदीश न नतिः क्रियते ॥ २३ ॥
vipadeti tāvadavasādakarī na ca kāmasampadabhikāmayate | na namanti caikapuruṣaṃ puruṣāstava yāvadīśa na natiḥ kriyate || 23 ||
संसेवन्ते दानशीला विमुक्त्य सम्पश्यन्तो जन्मदुःखं पुमांसः । यन्निःसङ्गस्त्वं फलस्यानतेभ्यस्तत्कारुण्यं केवलं न स्वकार्यं ॥ २४ ॥
saṃsevante dānaśīlā vimuktya sampaśyanto janmaduḥkhaṃ pumāṃsaḥ | yanniḥsaṅgastvaṃ phalasyānatebhyastatkāruṇyaṃ kevalaṃ na svakāryaṃ || 24 ||
प्राप्यते यदिह दूरं अगत्वा यत्फलत्यपरलोकगताय । तीर्थं अस्ति न भवार्णवबाह्यं सार्वकामिकं ऋते भवतस्तथ् ॥ २५ ॥
prāpyate yadiha dūraṃ agatvā yatphalatyaparalokagatāya | tīrthaṃ asti na bhavārṇavabāhyaṃ sārvakāmikaṃ ṛte bhavatastath || 25 ||
व्रजति शुचि पदं त्वति प्रीतिमान्प्रतिहतं अतिरेति घोरां गतिं । इयं अनघ निमित्तशक्तिः परा तव वरद न चित्तभेदः क्वचिथ् ॥ २६ ॥
vrajati śuci padaṃ tvati prītimānpratihataṃ atireti ghorāṃ gatiṃ | iyaṃ anagha nimittaśaktiḥ parā tava varada na cittabhedaḥ kvacith || 26 ||
दक्षिणां प्रणतदक्षिण मूर्तिं तत्त्वतः शिवकरीं अविदित्वा । रागिणापि विहिता तव भक्त्या संस्मृतिर्भव भवत्यभवाय ॥ २७ ॥
dakṣiṇāṃ praṇatadakṣiṇa mūrtiṃ tattvataḥ śivakarīṃ aviditvā | rāgiṇāpi vihitā tava bhaktyā saṃsmṛtirbhava bhavatyabhavāya || 27 ||
दृष्ट्वा दृश्यान्याचरणीयानि विधाय प्रेक्षाकारी याति पदं मुक्तं अपायैः । सम्यग्दृष्टिस्तस्य परं पश्यति यस्त्वां यश्चोपास्ति साधु विधेयं स विधत्ते ॥ २८ ॥
dṛṣṭvā dṛśyānyācaraṇīyāni vidhāya prekṣākārī yāti padaṃ muktaṃ apāyaiḥ | samyagdṛṣṭistasya paraṃ paśyati yastvāṃ yaścopāsti sādhu vidheyaṃ sa vidhatte || 28 ||
युक्ताः स्वशक्त्या मुनयः प्रजानां हितोपदेशैरुपकारवन्तः । समुच्छिनत्सि त्वं अचिन्त्यधामा कर्माण्युपेतस्य दुरुत्तराणि ॥ २९ ॥
yuktāḥ svaśaktyā munayaḥ prajānāṃ hitopadeśairupakāravantaḥ | samucchinatsi tvaṃ acintyadhāmā karmāṇyupetasya duruttarāṇi || 29 ||
संनिबद्धं अपहर्तुं अहार्यं भूरि दुर्गतिभयं भुवनानां । अद्भुताकृतिं इमां अतिमायस्त्वं बिभर्षि करुणामय मायां ॥ ३० ॥
saṃnibaddhaṃ apahartuṃ ahāryaṃ bhūri durgatibhayaṃ bhuvanānāṃ | adbhutākṛtiṃ imāṃ atimāyastvaṃ bibharṣi karuṇāmaya māyāṃ || 30 ||
न रागि चेतः परमा विलासिता वधूः शरीरेऽस्ति न चास्ति मन्मथः । नमस्क्रिया चोषसि दातुरित्यहो निसर्गदुर्बोधं इदं तवेहितं ॥ ३१ ॥
na rāgi cetaḥ paramā vilāsitā vadhūḥ śarīre'sti na cāsti manmathaḥ | namaskriyā coṣasi dāturityaho nisargadurbodhaṃ idaṃ tavehitaṃ || 31 ||
तवोत्तरीयं करिचर्म साङ्गजं ज्वलन्मणिः सारशनं महानहिः । स्रगास्यपङ्क्तिः शवभस्म चन्दनं कला हिमांशोश्च समं चकासति ॥ ३२ ॥
tavottarīyaṃ karicarma sāṅgajaṃ jvalanmaṇiḥ sāraśanaṃ mahānahiḥ | sragāsyapaṅktiḥ śavabhasma candanaṃ kalā himāṃśośca samaṃ cakāsati || 32 ||
अविग्रहस्याप्यतुलेन हेतुना समेतभिन्नद्वयमूर्ति तिष्ठतः । तवैव नान्यस्य जगत्सु दृश्यते विरुद्धवेषाभरणस्य कान्तता ॥ ३३ ॥
avigrahasyāpyatulena hetunā sametabhinnadvayamūrti tiṣṭhataḥ | tavaiva nānyasya jagatsu dṛśyate viruddhaveṣābharaṇasya kāntatā || 33 ||
आत्मलाभपरिणामनिरोधैर्भूतसंघ इव न त्वं उपेतः । तेन सर्वभुवनातिग लोके नोपमानं असि नाप्युपेमयः ॥ ३४ ॥
ātmalābhapariṇāmanirodhairbhūtasaṃgha iva na tvaṃ upetaḥ | tena sarvabhuvanātiga loke nopamānaṃ asi nāpyupemayaḥ || 34 ||
त्वं अन्तकः स्थावरजङ्गमानां त्वया जगत्प्राणिति देव विश्वं । त्वं योगिनां हेतुफले रुणत्सि त्वं कारणं कारणकारणानां ॥ ३५ ॥
tvaṃ antakaḥ sthāvarajaṅgamānāṃ tvayā jagatprāṇiti deva viśvaṃ | tvaṃ yogināṃ hetuphale ruṇatsi tvaṃ kāraṇaṃ kāraṇakāraṇānāṃ || 35 ||
रक्षोभिः सुरमनुजैर्दितेः सुतैर्वा यल्लोकेष्वविकलं आप्तं आधिपत्यं । पाविन्याः शरणगतार्तिहारिणे तन्माहात्म्यं भव भवते नमस्क्रियायाः ॥ ३६ ॥
rakṣobhiḥ suramanujairditeḥ sutairvā yallokeṣvavikalaṃ āptaṃ ādhipatyaṃ | pāvinyāḥ śaraṇagatārtihāriṇe tanmāhātmyaṃ bhava bhavate namaskriyāyāḥ || 36 ||
तरसा भुवनानि यो बिभर्ति ध्वनति ब्रह्म यतः परं पवित्रं । परितो दुरितानि यः पुनीते शिव तस्मै पवनातने नमस्ते ॥ ३७ ॥
tarasā bhuvanāni yo bibharti dhvanati brahma yataḥ paraṃ pavitraṃ | parito duritāni yaḥ punīte śiva tasmai pavanātane namaste || 37 ||
भवतः स्मरतां सदासने जयिनि ब्रह्ममये निषेदुषां । दहते भवबीजसंततिं शिखिनेऽनेकशिखाय ते नमः ॥ ३८ ॥
bhavataḥ smaratāṃ sadāsane jayini brahmamaye niṣeduṣāṃ | dahate bhavabījasaṃtatiṃ śikhine'nekaśikhāya te namaḥ || 38 ||
आबाधामरणभयार्चिषा चिराय प्लुष्टेभ्यो भव महता भवानलेन । निर्वाणं समुपगमेन यच्छते ते बीजानां प्रभव नमोऽस्तु जीवनाय ॥ ३९ ॥
ābādhāmaraṇabhayārciṣā cirāya pluṣṭebhyo bhava mahatā bhavānalena | nirvāṇaṃ samupagamena yacchate te bījānāṃ prabhava namo'stu jīvanāya || 39 ||
यः सर्वेषां आवरीता वरीयान्सर्वैर्भावैर्नावृतोऽनादिनिष्ठः । मार्गातीतायेन्द्रियाणां नमस्तेऽविज्ञेयाय व्य्ॐअरूपाय तस्मै ॥ ४० ॥
yaḥ sarveṣāṃ āvarītā varīyānsarvairbhāvairnāvṛto'nādiniṣṭhaḥ | mārgātītāyendriyāṇāṃ namaste'vijñeyāya vyoṃarūpāya tasmai || 40 ||
अणीयसे विश्वविधारिणे नमो नमोऽन्तिकस्थाय नमो दवीयसे । अतीत्य वाचां मनसां च गोचरं स्थिताय ते तत्पतये नमो नमः ॥ ४१ ॥
aṇīyase viśvavidhāriṇe namo namo'ntikasthāya namo davīyase | atītya vācāṃ manasāṃ ca gocaraṃ sthitāya te tatpataye namo namaḥ || 41 ||
असंविदानस्य ममेश संविदां तितिक्षितुं दुश्चरितं त्वं अर्हसि । विरोध्य मोहात्पुनरभ्युपेयुषां गतिर्भवानेव दुरात्मनापि ॥ ४२ ॥
asaṃvidānasya mameśa saṃvidāṃ titikṣituṃ duścaritaṃ tvaṃ arhasi | virodhya mohātpunarabhyupeyuṣāṃ gatirbhavāneva durātmanāpi || 42 ||
आस्तिक्यशुद्धं अवतः प्रियधर्म धर्मं धर्मात्मजस्य विहितागसि शत्रुवर्गे । सम्प्राप्नुयां विजयं ईश यया समृद्ध्या तां भूतनाथ विभुतां वितराहवेषु ॥ ४३ ॥
āstikyaśuddhaṃ avataḥ priyadharma dharmaṃ dharmātmajasya vihitāgasi śatruvarge | samprāpnuyāṃ vijayaṃ īśa yayā samṛddhyā tāṃ bhūtanātha vibhutāṃ vitarāhaveṣu || 43 ||
इति निगदितवन्तं सूनुं उच्चैर्मघोनः प्रणतशिरसं ईशः सादरं सान्त्वयित्वा । ज्वलदनलपरीतं रौद्रं अस्त्रं दधानं धनुरुपपदं अस्मै वेदं अभ्यादिदेश ॥ ४४ ॥
iti nigaditavantaṃ sūnuṃ uccairmaghonaḥ praṇataśirasaṃ īśaḥ sādaraṃ sāntvayitvā | jvaladanalaparītaṃ raudraṃ astraṃ dadhānaṃ dhanurupapadaṃ asmai vedaṃ abhyādideśa || 44 ||
स पिङ्गाक्षः श्रीमान्भुवनमहनीयेन महसा तनुं भीमां बिभ्रत्त्रिगुणपरिवारप्रहरणः । परीत्येशानं त्रिः स्तुतिभिरुपगीतः सुरगणैः सुतं पाण्डोर्वीरं जलदं इव भास्वानभिययौ ॥ ४५ ॥
sa piṅgākṣaḥ śrīmānbhuvanamahanīyena mahasā tanuṃ bhīmāṃ bibhrattriguṇaparivārapraharaṇaḥ | parītyeśānaṃ triḥ stutibhirupagītaḥ suragaṇaiḥ sutaṃ pāṇḍorvīraṃ jaladaṃ iva bhāsvānabhiyayau || 45 ||
अथ शशधरमौलेरभ्यनुज्ञां अवाप्य त्रिदशपतिपुरोगाः पूर्णकामाय तस्मै । अवितथफलं आशिर्वादं आरोपयन्तो विजयि विविधं अस्त्रं लोकपाला वितेरुः ॥ ४६ ॥
atha śaśadharamaulerabhyanujñāṃ avāpya tridaśapatipurogāḥ pūrṇakāmāya tasmai | avitathaphalaṃ āśirvādaṃ āropayanto vijayi vividhaṃ astraṃ lokapālā viteruḥ || 46 ||
असंहार्योत्साहं जयिनं उदयं प्राप्य तरसा धुरं गुर्वीं वोढुं स्थितं अनवसादाय जगतः । स्वधाम्ना लोकानां तं उपरि कृतस्थानं अमरास्तपोलक्ष्म्या दीप्तं दिनकृतं इवोच्चैरुपजगुः ॥ ४७ ॥
asaṃhāryotsāhaṃ jayinaṃ udayaṃ prāpya tarasā dhuraṃ gurvīṃ voḍhuṃ sthitaṃ anavasādāya jagataḥ | svadhāmnā lokānāṃ taṃ upari kṛtasthānaṃ amarāstapolakṣmyā dīptaṃ dinakṛtaṃ ivoccairupajaguḥ || 47 ||
व्रज जय रिपुलोकं पादपद्मानतः सन्गदित इति शिवेन श्लाघितो देवसंघैः । निजगृहं अथ गत्वा सादरं पाण्डुपुत्रो धृतगुरुजयलक्ष्मीर्धर्मसूनुं ननाम ॥ ४८ ॥
vraja jaya ripulokaṃ pādapadmānataḥ sangadita iti śivena ślāghito devasaṃghaiḥ | nijagṛhaṃ atha gatvā sādaraṃ pāṇḍuputro dhṛtagurujayalakṣmīrdharmasūnuṃ nanāma || 48 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).