सनत्कुमार उवाच । इदानीं श्रोतुमिच्छामि पुरा दारुवने विभो । प्रवृत्तं तद्वनस्थानां तपसा भावितात्मनाम् ॥ १ ॥
sanatkumāra uvāca | idānīṃ śrotumicchāmi purā dāruvane vibho | pravṛttaṃ tadvanasthānāṃ tapasā bhāvitātmanām || 1 ||
पूर्वभागः · अध्यायः २९
A chapter of the Linga Purana.
83 versesSanskrit with transliteration
सनत्कुमार उवाच । इदानीं श्रोतुमिच्छामि पुरा दारुवने विभो । प्रवृत्तं तद्वनस्थानां तपसा भावितात्मनाम् ॥ १ ॥
sanatkumāra uvāca | idānīṃ śrotumicchāmi purā dāruvane vibho | pravṛttaṃ tadvanasthānāṃ tapasā bhāvitātmanām || 1 ||
कथं दारुवनं प्राप्तो भगवान्नीललोहितः । विकृतं रूपमास्थाय चोर्ध्वरेता दिगंबरः ॥ २ ॥
kathaṃ dāruvanaṃ prāpto bhagavānnīlalohitaḥ | vikṛtaṃ rūpamāsthāya cordhvaretā digaṃbaraḥ || 2 ||
किं प्रवृत्तं वने तस्मिन् रुद्रस्य परमात्मनः । वक्तुमर्हसि तत्त्वेन देवदेवस्य चेष्टितम् ॥ ३ ॥
kiṃ pravṛttaṃ vane tasmin rudrasya paramātmanaḥ | vaktumarhasi tattvena devadevasya ceṣṭitam || 3 ||
सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा श्रुतिसारविदां वरः । शिलादसूनुर्भगवान्प्राह किंचिद्भवं हसन् ॥ ४ ॥
sūta uvāca | tasya tadvacanaṃ śrutvā śrutisāravidāṃ varaḥ | śilādasūnurbhagavānprāha kiṃcidbhavaṃ hasan || 4 ||
शैलादिरुवाच । मुनयो दारुगहने तपस्तेपुः सुदारुणम् । तुष्ट्यर्थं देवदेवस्य सदारतनयाग्नयः ॥ ५ ॥
śailādiruvāca | munayo dārugahane tapastepuḥ sudāruṇam | tuṣṭyarthaṃ devadevasya sadāratanayāgnayaḥ || 5 ||
तुष्टो रुद्रो जगन्नाथश्चेकितानो वृषध्वजः । धूर्जटिः परमेशानो भगवान्नीललोहितः ॥ ६ ॥
tuṣṭo rudro jagannāthaścekitāno vṛṣadhvajaḥ | dhūrjaṭiḥ parameśāno bhagavānnīlalohitaḥ || 6 ||
प्रवृत्तिलक्षणं ज्ञानं ज्ञातुं दारुवनौकसाम् । परीक्षार्थं जगन्नाथाः श्रद्धया क्रीडया च सः ॥ ७ ॥
pravṛttilakṣaṇaṃ jñānaṃ jñātuṃ dāruvanaukasām | parīkṣārthaṃ jagannāthāḥ śraddhayā krīḍayā ca saḥ || 7 ||
निवृत्तिलक्षणज्ञानप्रतिष्ठार्थं च शंकरः । देवदारुवनस्थानां प्रवृत्तिज्ञानचेतसाम् ॥ ८ ॥
nivṛttilakṣaṇajñānapratiṣṭhārthaṃ ca śaṃkaraḥ | devadāruvanasthānāṃ pravṛttijñānacetasām || 8 ||
विकृतं रूपमास्थाय दिग्वासा विषमेक्षणः । मुग्धो द्विहस्तः कृष्णांगो दिव्यं दारुवनं ययौ ॥ ९ ॥
vikṛtaṃ rūpamāsthāya digvāsā viṣamekṣaṇaḥ | mugdho dvihastaḥ kṛṣṇāṃgo divyaṃ dāruvanaṃ yayau || 9 ||
मंदस्मितं च भगवान् स्त्रीणां मनसिजोद्भवम् । भ्रूविलासं च गानं च चकारातीव सुंदरः ॥ १० ॥
maṃdasmitaṃ ca bhagavān strīṇāṃ manasijodbhavam | bhrūvilāsaṃ ca gānaṃ ca cakārātīva suṃdaraḥ || 10 ||
संप्रोक्ष्य नारीवृंदं वै मुहुर्मुहुरनंगहा । अंनगवृद्धिमकरोदतीव मधुराकृतिः ॥ ११ ॥
saṃprokṣya nārīvṛṃdaṃ vai muhurmuhuranaṃgahā | aṃnagavṛddhimakarodatīva madhurākṛtiḥ || 11 ||
वने तं पुरुषं दृष्ट्वा विकृतं नीललोहितम् । स्त्रियः पतिव्रताश्चापि तमेवान्वयुरादरात् ॥ १२ ॥
vane taṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā vikṛtaṃ nīlalohitam | striyaḥ pativratāścāpi tamevānvayurādarāt || 12 ||
वनोटजद्वारगताश्च नार्यो विस्रस्तवस्त्राभरणा विचेष्टाः । लब्ध्वा स्मितं तस्य मुखारविंदाद्द्रुमालयस्थास्तमथान्वयुस्ताः ॥ १३ ॥
vanoṭajadvāragatāśca nāryo visrastavastrābharaṇā viceṣṭāḥ | labdhvā smitaṃ tasya mukhāraviṃdāddrumālayasthāstamathānvayustāḥ || 13 ||
दृष्ट्वा काश्चिद्भवं नार्यो मदघूर्णितलोचनाः । विलासबाह्यस्ताश्चापि भ्रूविलासं प्रचक्रिरे ॥ १४ ॥
dṛṣṭvā kāścidbhavaṃ nāryo madaghūrṇitalocanāḥ | vilāsabāhyastāścāpi bhrūvilāsaṃ pracakrire || 14 ||
अथ दृष्ट्वापरा नार्यः किंचित्प्रहसिताननाः । किंचिद्विस्रस्तवसनाः स्रस्तकांचीगुणा जगुः ॥ १५ ॥
atha dṛṣṭvāparā nāryaḥ kiṃcitprahasitānanāḥ | kiṃcidvisrastavasanāḥ srastakāṃcīguṇā jaguḥ || 15 ||
काश्चित्तदा तं विपिने तु दृष्ट्वा विप्रांगनाः स्रस्तनवांशुकं वा । स्वान्स्वान्विचित्रान् वलयान्प्रविध्य मदान्विता बंधुजनांश्च जग्मुः ॥ १६ ॥
kāścittadā taṃ vipine tu dṛṣṭvā viprāṃganāḥ srastanavāṃśukaṃ vā | svānsvānvicitrān valayānpravidhya madānvitā baṃdhujanāṃśca jagmuḥ || 16 ||
काचित्तदा तं न विवेद दृष्ट्वा विवासना स्रस्तमहांशुका च । शाखाविचित्रान् विटपान्प्रसिद्धान्मदान्विता बंधुजनांस्तथान्याः ॥ १७ ॥
kācittadā taṃ na viveda dṛṣṭvā vivāsanā srastamahāṃśukā ca | śākhāvicitrān viṭapānprasiddhānmadānvitā baṃdhujanāṃstathānyāḥ || 17 ||
काश्चिज्जगुस्तं ननृतुर्निपेतुश्च धरातले । निषेदुर्गजवच्चान्या प्रोवाच द्विजपुंगवाः ॥ १८ ॥
kāścijjagustaṃ nanṛturnipetuśca dharātale | niṣedurgajavaccānyā provāca dvijapuṃgavāḥ || 18 ||
अन्योन्यं सस्मितं प्रेक्ष्य चालिलिंगुः समंततः । निरुध्य मार्गं रुद्रस्य नैपुणानि प्रचक्रिरे ॥ १९ ॥
anyonyaṃ sasmitaṃ prekṣya cāliliṃguḥ samaṃtataḥ | nirudhya mārgaṃ rudrasya naipuṇāni pracakrire || 19 ||
को भवानिति चाहुस्तं आस्यतामिति चापराः । कुत्रेत्यथ प्रसीदेति जजल्पु प्रीतमानसाः ॥ २० ॥
ko bhavāniti cāhustaṃ āsyatāmiti cāparāḥ | kutretyatha prasīdeti jajalpu prītamānasāḥ || 20 ||
विपरीता निपेतुर्वै विस्रस्तांशुकमूर्धजाः । पतिव्रताः पतीनां तु सन्निधौ भवमायया ॥ २१ ॥
viparītā nipeturvai visrastāṃśukamūrdhajāḥ | pativratāḥ patīnāṃ tu sannidhau bhavamāyayā || 21 ||
दृष्ट्वा श्रुत्वा भवस्तासां चेष्टावाक्यानि चाव्ययः । शुभं वाप्यशुभं वापि नोक्तवान्परमेश्वरः ॥ २२ ॥
dṛṣṭvā śrutvā bhavastāsāṃ ceṣṭāvākyāni cāvyayaḥ | śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāpi noktavānparameśvaraḥ || 22 ||
दृष्ट्वा नारीकुलं विप्रास्तथाभूतं च शंकरम् । अतीव परुषं वाक्यं जजल्पुस्ते मुनीश्वराः ॥ २३ ॥
dṛṣṭvā nārīkulaṃ viprāstathābhūtaṃ ca śaṃkaram | atīva paruṣaṃ vākyaṃ jajalpuste munīśvarāḥ || 23 ||
तपांसि तेषां सर्वेषां प्रत्याहन्यंत शंकरे । यथादित्यप्रकाशेन तारका नभसि स्थिताः ॥ २४ ॥
tapāṃsi teṣāṃ sarveṣāṃ pratyāhanyaṃta śaṃkare | yathādityaprakāśena tārakā nabhasi sthitāḥ || 24 ||
श्रूयते ऋषिशापेन ब्रह्मणस्तु महात्मनः । समृद्धश्रेयसां योनिर्यज्ञा वै नाशमाप्तवान् ॥ २५ ॥
śrūyate ṛṣiśāpena brahmaṇastu mahātmanaḥ | samṛddhaśreyasāṃ yoniryajñā vai nāśamāptavān || 25 ||
भृगोरपि च शापेन विष्णुः परमवीर्यवान् । प्रादुर्भावान्दश प्राप्तो दुःखितश्च सदा कृतः ॥ २६ ॥
bhṛgorapi ca śāpena viṣṇuḥ paramavīryavān | prādurbhāvāndaśa prāpto duḥkhitaśca sadā kṛtaḥ || 26 ||
इंद्रस्यापि च धर्मज्ञ छिन्नं सवृषणं पुरा । ऋषिणा गौतमेनोर्व्यां क्रुद्धेन विनिपातितम् ॥ २७ ॥
iṃdrasyāpi ca dharmajña chinnaṃ savṛṣaṇaṃ purā | ṛṣiṇā gautamenorvyāṃ kruddhena vinipātitam || 27 ||
गर्भवासो वसूनां च शापेन विहितस्तथा । ऋषीणां चैव शापेन नहुषः सर्पतां गतः ॥ २८ ॥
garbhavāso vasūnāṃ ca śāpena vihitastathā | ṛṣīṇāṃ caiva śāpena nahuṣaḥ sarpatāṃ gataḥ || 28 ||
क्षीरोदश्च समुद्रोसौ निवासः सर्वदा हरेः । द्वितीयश्चामृताधारो ह्यपेयो ब्राह्मणैः कृतः ॥ २९ ॥
kṣīrodaśca samudrosau nivāsaḥ sarvadā hareḥ | dvitīyaścāmṛtādhāro hyapeyo brāhmaṇaiḥ kṛtaḥ || 29 ||
अविमुक्तेश्वरं प्राप्य वाराणस्यां जनार्दनः । क्षीरेण चाभिषिच्येशं देवदेवं त्रियंबकम् ॥ ३० ॥
avimukteśvaraṃ prāpya vārāṇasyāṃ janārdanaḥ | kṣīreṇa cābhiṣicyeśaṃ devadevaṃ triyaṃbakam || 30 ||
श्रद्धया परया युक्तो देहाश्लेषामृतेन वै । निषिक्तेन स्वयं देवः क्षीरेण मधुसूदनः ॥ ३१ ॥
śraddhayā parayā yukto dehāśleṣāmṛtena vai | niṣiktena svayaṃ devaḥ kṣīreṇa madhusūdanaḥ || 31 ||
सेचयित्वाथ भगवान्ब्रह्मणा मुनिभिः समम् । क्षीरोदं पूर्ववच्चक्रेनिवासं चात्मनः प्रभुः ॥ ३२ ॥
secayitvātha bhagavānbrahmaṇā munibhiḥ samam | kṣīrodaṃ pūrvavaccakrenivāsaṃ cātmanaḥ prabhuḥ || 32 ||
धर्मश्चैव तथा शप्तो मांडव्येन महात्मना । वृष्णयश्चैव कृष्णेन दुर्वासाद्यैर्महात्मभिः ॥ ३३ ॥
dharmaścaiva tathā śapto māṃḍavyena mahātmanā | vṛṣṇayaścaiva kṛṣṇena durvāsādyairmahātmabhiḥ || 33 ||
राघवः सानुजश्चापि दुर्वासेन महात्मना । श्रीवत्सश्च मुनेः पादपतनात्तस्य धीमतः ॥ ३४ ॥
rāghavaḥ sānujaścāpi durvāsena mahātmanā | śrīvatsaśca muneḥ pādapatanāttasya dhīmataḥ || 34 ||
एते चान्ये च बहवो विप्राणां वशमागताः । वर्जयित्वा विरूपाक्षं देवदेवमुमापतिम् ॥ ३५ ॥
ete cānye ca bahavo viprāṇāṃ vaśamāgatāḥ | varjayitvā virūpākṣaṃ devadevamumāpatim || 35 ||
एवं हि मोहितास्तेन नावबुध्यंत शंकरम् । अत्युग्रवचनं प्रोचुश्चोग्रोप्यंतरधीयत ॥ ३६ ॥
evaṃ hi mohitāstena nāvabudhyaṃta śaṃkaram | atyugravacanaṃ procuścogropyaṃtaradhīyata || 36 ||
तेपि दारुवनात्तस्मात्प्रातः संविग्नमानसाः । पितामहं महात्मानमासीनं परमासने ॥ ३७ ॥
tepi dāruvanāttasmātprātaḥ saṃvignamānasāḥ | pitāmahaṃ mahātmānamāsīnaṃ paramāsane || 37 ||
गत्वा विज्ञापयामासुः प्रवृत्तमखिलं विभोः । शुभे दारुवने तस्मिन् मुनयः क्षीणचेतसः ॥ ३८ ॥
gatvā vijñāpayāmāsuḥ pravṛttamakhilaṃ vibhoḥ | śubhe dāruvane tasmin munayaḥ kṣīṇacetasaḥ || 38 ||
सोपि संचिंत्य मनसा क्षणादेव पितामहः । तेषां प्रवृत्तमखिलं पुण्ये दारुवने पुरा ॥ ३९ ॥
sopi saṃciṃtya manasā kṣaṇādeva pitāmahaḥ | teṣāṃ pravṛttamakhilaṃ puṇye dāruvane purā || 39 ||
उत्थाय प्रांजलिर्भूत्वा प्रणिपत्य भवाय च । उवाच सत्वरं ब्रह्मा मुनीन्दारुवनालयान् ॥ ४० ॥
utthāya prāṃjalirbhūtvā praṇipatya bhavāya ca | uvāca satvaraṃ brahmā munīndāruvanālayān || 40 ||
धिग्युष्मान्प्राप्तनिधनान्महानिधिमनुत्तमम् । वृथाकृतं यतो विप्रा युष्माभिर्भाग्यवर्जितैः ॥ ४१ ॥
dhigyuṣmānprāptanidhanānmahānidhimanuttamam | vṛthākṛtaṃ yato viprā yuṣmābhirbhāgyavarjitaiḥ || 41 ||
यस्तु दारुवने तस्मिल्लिंगी दृष्टोप्यलिंगिभिः । युष्माभिर्विकृताकारः स एव परमेश्वरः ॥ ४२ ॥
yastu dāruvane tasmilliṃgī dṛṣṭopyaliṃgibhiḥ | yuṣmābhirvikṛtākāraḥ sa eva parameśvaraḥ || 42 ||
गृहस्थैश्च न निंद्यास्तु सदा ह्यतिथयो द्विजाः । विरूपाश्च सुरूपाश्च मलिनाश्चाप्यपंडिताः ॥ ४३ ॥
gṛhasthaiśca na niṃdyāstu sadā hyatithayo dvijāḥ | virūpāśca surūpāśca malināścāpyapaṃḍitāḥ || 43 ||
सुदर्शनेन मुनिना कालमृत्युरपि स्वयम् । पुरा भूमौ द्विजाग्र्येण जिता ह्यतिथिपूजया ॥ ४४ ॥
sudarśanena muninā kālamṛtyurapi svayam | purā bhūmau dvijāgryeṇa jitā hyatithipūjayā || 44 ||
अन्यथा नास्ति संतर्तुं गृहस्थैश्च द्विजोत्तमैः । त्यक्त्वा चातिथिपूजां तामात्मनो भुवि शोधनम् ॥ ४५ ॥
anyathā nāsti saṃtartuṃ gṛhasthaiśca dvijottamaiḥ | tyaktvā cātithipūjāṃ tāmātmano bhuvi śodhanam || 45 ||
गृहस्थोपि पुरा जेतुं सुदर्शन इति श्रुतः । प्रतिज्ञामकरोज्जायां भार्यामाह पतिव्रताम् ॥ ४६ ॥
gṛhasthopi purā jetuṃ sudarśana iti śrutaḥ | pratijñāmakarojjāyāṃ bhāryāmāha pativratām || 46 ||
सुव्रते सुभ्रु सुभगे श्रृणु सर्वं प्रयत्नतः । त्वया वै नावमंतव्या गृहे ह्यतिथयः सदा ॥ ४७ ॥
suvrate subhru subhage śrṛṇu sarvaṃ prayatnataḥ | tvayā vai nāvamaṃtavyā gṛhe hyatithayaḥ sadā || 47 ||
सर्व एव स्वयं साक्षादतिथिर्यत्पिनाकधृक् । तस्मादतिथये दत्त्वा आत्मानमपि पूजय ॥ ४८ ॥
sarva eva svayaṃ sākṣādatithiryatpinākadhṛk | tasmādatithaye dattvā ātmānamapi pūjaya || 48 ||
एवमुक्त्वाथ संतप्ता विवशा सा पतिव्रता । पतिमाह रुदंती च किमुक्तं भवता प्रभो ॥ ४९ ॥
evamuktvātha saṃtaptā vivaśā sā pativratā | patimāha rudaṃtī ca kimuktaṃ bhavatā prabho || 49 ||
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा पुनः प्राह सुदर्शनः । देयं सर्वं शिवायार्ये शिव एवातिथिः स्वयम् ॥ ५० ॥
tasyāstadvacanaṃ śrutvā punaḥ prāha sudarśanaḥ | deyaṃ sarvaṃ śivāyārye śiva evātithiḥ svayam || 50 ||
तस्मात्सर्वे पूजनीयाः सर्वेप्यतिथयः सदा । एवमुक्ता तदा भर्त्रा भार्या तस्य पतिव्रता ॥ ५१ ॥
tasmātsarve pūjanīyāḥ sarvepyatithayaḥ sadā | evamuktā tadā bhartrā bhāryā tasya pativratā || 51 ||
शेषामिवाज्ञामादाय मूर्ध्ना सा प्राचरत्तदा । परीक्षितुं तथा श्रद्धां तयोः साक्षाद्द्विजोत्तमाः ॥ ५२ ॥
śeṣāmivājñāmādāya mūrdhnā sā prācarattadā | parīkṣituṃ tathā śraddhāṃ tayoḥ sākṣāddvijottamāḥ || 52 ||
धर्मो द्विजोत्तमो भूत्वा जगामाथ मुनेर्गृहम् । तं दृष्ट्वाचार्चयामास सार्घाद्यैरनघा द्विजम् ॥ ५३ ॥
dharmo dvijottamo bhūtvā jagāmātha munergṛham | taṃ dṛṣṭvācārcayāmāsa sārghādyairanaghā dvijam || 53 ||
संपूजितस्तया तां तु प्राह धर्मो द्विजः स्वयम् । भद्रे कुतः पतिर्धीमांस्तव भर्ता सुदर्शनः ॥ ५४ ॥
saṃpūjitastayā tāṃ tu prāha dharmo dvijaḥ svayam | bhadre kutaḥ patirdhīmāṃstava bhartā sudarśanaḥ || 54 ||
अन्नाद्यैरलमद्यार्ये स्वं दातुमिह चार्हसि । सा च लज्जावृता नारी स्मरंती कथितं पुरा ॥ ५५ ॥
annādyairalamadyārye svaṃ dātumiha cārhasi | sā ca lajjāvṛtā nārī smaraṃtī kathitaṃ purā || 55 ||
भर्त्रा न्यमीलयन्नेत्रे चचाल च पतिव्रता । किंचैत्याह पुनस्तं वै धर्मे चक्रे च सा मतिम् ॥ ५६ ॥
bhartrā nyamīlayannetre cacāla ca pativratā | kiṃcaityāha punastaṃ vai dharme cakre ca sā matim || 56 ||
निवेदितुं किलात्मानं तस्मै पत्युरिहाज्ञया । एतस्मिन्नन्तरे भर्ता तस्या नार्याः सुदर्शनः ॥ ५७ ॥
nivedituṃ kilātmānaṃ tasmai patyurihājñayā | etasminnantare bhartā tasyā nāryāḥ sudarśanaḥ || 57 ||
गृहद्वारं गतो धीमांस्तामुवाच महामुनिः । एह्येहि क्व गता भद्रे तमुवाचातिथिः स्वयम् ॥ ५८ ॥
gṛhadvāraṃ gato dhīmāṃstāmuvāca mahāmuniḥ | ehyehi kva gatā bhadre tamuvācātithiḥ svayam || 58 ||
भार्यया त्वनया सार्धं मैथुनस्थोऽहमद्य वै । सुदर्शन महाभाग किं कर्तव्यमिहोच्यताम् ॥ ५९ ॥
bhāryayā tvanayā sārdhaṃ maithunastho'hamadya vai | sudarśana mahābhāga kiṃ kartavyamihocyatām || 59 ||
सुरतांतस्तु विप्रेंद्र संतुष्टोहं द्विजोत्तम । सुदर्शनस्ततः प्राह सुप्रहृष्टो द्विजोत्तमः ॥ ६० ॥
suratāṃtastu vipreṃdra saṃtuṣṭohaṃ dvijottama | sudarśanastataḥ prāha suprahṛṣṭo dvijottamaḥ || 60 ||
भुंक्ष्य चैनां यताकामं गमिष्येहं द्विजोत्तम । हृष्टोथ दर्शयामास स्वात्मानं धर्मराट् स्वयम् ॥ ६१ ॥
bhuṃkṣya caināṃ yatākāmaṃ gamiṣyehaṃ dvijottama | hṛṣṭotha darśayāmāsa svātmānaṃ dharmarāṭ svayam || 61 ||
प्रददौ चेप्सितं सर्वं तमाह च महाद्युतिः । एषा न भुक्ता विप्रेंद्र मनसापि सुशोभना ॥ ६२ ॥
pradadau cepsitaṃ sarvaṃ tamāha ca mahādyutiḥ | eṣā na bhuktā vipreṃdra manasāpi suśobhanā || 62 ||
मया चैषा न संदेहः श्रद्धां ज्ञातुमिहागतः । जितो वै यस्त्वया मृत्युर्धर्मेणैकेन सुव्रत ॥ ६३ ॥
mayā caiṣā na saṃdehaḥ śraddhāṃ jñātumihāgataḥ | jito vai yastvayā mṛtyurdharmeṇaikena suvrata || 63 ||
अहोस्य तपसो वीर्यमित्युक्त्वा प्रययौ च सः । तस्मात्तथा पूजनीयाः सर्वे ह्यतिथयः सदा ॥ ६४ ॥
ahosya tapaso vīryamityuktvā prayayau ca saḥ | tasmāttathā pūjanīyāḥ sarve hyatithayaḥ sadā || 64 ||
बहुनात्र किमुक्तेन भाग्यहीना द्विजोत्तमाः । तमेव शरणं तूर्णं गंतुमर्हथ शंकरम् ॥ ६५ ॥
bahunātra kimuktena bhāgyahīnā dvijottamāḥ | tameva śaraṇaṃ tūrṇaṃ gaṃtumarhatha śaṃkaram || 65 ||
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मणो ब्राह्मणर्षभाः । ब्रह्माणमभिवंद्यार्ताः प्रोचुराकुलितेक्षणाः ॥ ६६ ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā brahmaṇo brāhmaṇarṣabhāḥ | brahmāṇamabhivaṃdyārtāḥ procurākulitekṣaṇāḥ || 66 ||
ब्राह्मणा ऊचुः । नापेक्षितं महाभाग जीवितं विकृताः स्त्रियः । दृष्टोस्माभिर्महादेवो निंदितो यस्त्वनिंदितः ॥ ६७ ॥
brāhmaṇā ūcuḥ | nāpekṣitaṃ mahābhāga jīvitaṃ vikṛtāḥ striyaḥ | dṛṣṭosmābhirmahādevo niṃdito yastvaniṃditaḥ || 67 ||
शप्तश्च सर्वगः शूली पिनाकी नीललोहितः । अज्ञानाच्छापजा शक्तिः कुंठितास्यनिरीक्षणात् ॥ ६८ ॥
śaptaśca sarvagaḥ śūlī pinākī nīlalohitaḥ | ajñānācchāpajā śaktiḥ kuṃṭhitāsyanirīkṣaṇāt || 68 ||
वक्तुमर्हसि देवेश संन्यासं वै क्रमेण तु । द्रष्टुं वै देवदेवेशमुग्रं भीमं कपर्दिनम् ॥ ६९ ॥
vaktumarhasi deveśa saṃnyāsaṃ vai krameṇa tu | draṣṭuṃ vai devadeveśamugraṃ bhīmaṃ kapardinam || 69 ||
पितामह उवाच । आदौ वेदानधीत्यैव श्रद्धया च गुरोः सदा । विचार्यार्थं मुनेर्धर्मान् प्रतिज्ञाय द्विजोत्तमाः ॥ ७० ॥
pitāmaha uvāca | ādau vedānadhītyaiva śraddhayā ca guroḥ sadā | vicāryārthaṃ munerdharmān pratijñāya dvijottamāḥ || 70 ||
ग्रहणान्तं हि वा विद्वानथ द्वादश वार्षिकम् । स्नात्वाहृत्य च दारान्वै पुत्रानुत्पाद्य सुव्रतान् ॥ ७१ ॥
grahaṇāntaṃ hi vā vidvānatha dvādaśa vārṣikam | snātvāhṛtya ca dārānvai putrānutpādya suvratān || 71 ||
वृत्तिभिश्चानुरूपाभिस्तान्विभज्य सुतान्मुनिः । अग्निष्टोमादिभिश्चेष्ट्वा यज्ञैर्यज्ञेश्वरं विभुम् ॥ ७२ ॥
vṛttibhiścānurūpābhistānvibhajya sutānmuniḥ | agniṣṭomādibhiśceṣṭvā yajñairyajñeśvaraṃ vibhum || 72 ||
पूयेत्परमात्मानं प्राप्यारण्यं विभावसौ । मुनिर्द्वादशवर्षं वा वर्षमात्रमथापि वा ॥ ७३ ॥
pūyetparamātmānaṃ prāpyāraṇyaṃ vibhāvasau | munirdvādaśavarṣaṃ vā varṣamātramathāpi vā || 73 ||
पक्षद्वादशकं वापि दिनद्वादशकं तु वा । क्षीरभुक् संयुतः शांतः सर्वान् संपूजयेत्सुरान् ॥ ७४ ॥
pakṣadvādaśakaṃ vāpi dinadvādaśakaṃ tu vā | kṣīrabhuk saṃyutaḥ śāṃtaḥ sarvān saṃpūjayetsurān || 74 ||
इष्ट्वैवं जुहुयादग्नौ यज्ञपात्राणि मंत्रतः । अप्सु वै पार्थिवं न्यस्य गुरवे तैजसानि तु ॥ ७५ ॥
iṣṭvaivaṃ juhuyādagnau yajñapātrāṇi maṃtrataḥ | apsu vai pārthivaṃ nyasya gurave taijasāni tu || 75 ||
स्वधनं सकलं चैव ब्राह्मणेब्यो विशंकया । प्रणिपत्य गुरुं भूमौ विरक्तः संन्यसेद्यतिः ॥ ७६ ॥
svadhanaṃ sakalaṃ caiva brāhmaṇebyo viśaṃkayā | praṇipatya guruṃ bhūmau viraktaḥ saṃnyasedyatiḥ || 76 ||
निकृत्य केशान्सशिखानुपवीतं विसृज्य च । पंचभिर्जुहुयादप्सु भूः स्वाहेति विचक्षणः ॥ ७७ ॥
nikṛtya keśānsaśikhānupavītaṃ visṛjya ca | paṃcabhirjuhuyādapsu bhūḥ svāheti vicakṣaṇaḥ || 77 ||
ततश्चोर्ध्वं चरेदेवं यतिः शिवविमुक्तये । व्रतेनानशनेनापि तोयवृत्त्यापि वा पुनः ॥ ७८ ॥
tataścordhvaṃ caredevaṃ yatiḥ śivavimuktaye | vratenānaśanenāpi toyavṛttyāpi vā punaḥ || 78 ||
पर्णवृत्त्या पयोवृत्त्या फलवृत्त्यापि वा यतिः । एवं जीवन्मृतो नो चेत् षण्मासाद्वत्सरात्तु वा ॥ ७९ ॥
parṇavṛttyā payovṛttyā phalavṛttyāpi vā yatiḥ | evaṃ jīvanmṛto no cet ṣaṇmāsādvatsarāttu vā || 79 ||
प्रस्थानादिकमायासं स्वदेहस्य चरेद्यतिः । शिवसायुज्यमाप्नोति कर्मणाप्येवमाचरन् ॥ ८० ॥
prasthānādikamāyāsaṃ svadehasya caredyatiḥ | śivasāyujyamāpnoti karmaṇāpyevamācaran || 80 ||
सद्योपि लभते मुक्तिं भक्तियुक्तो दृढव्रताः ॥ ८१ ॥
sadyopi labhate muktiṃ bhaktiyukto dṛḍhavratāḥ || 81 ||
त्यागेन वा किं विधिनाप्यनेन भक्तस्य रुद्रस्य शुभैर्व्रतैश्च । यज्ञैश्च दानैर्विविधैश्च होमैर्लब्धैश्चशास्त्रैर्विविधैश्च वेदैः ॥ ८२ ॥
tyāgena vā kiṃ vidhināpyanena bhaktasya rudrasya śubhairvrataiśca | yajñaiśca dānairvividhaiśca homairlabdhaiścaśāstrairvividhaiśca vedaiḥ || 82 ||
श्वेतेनैवं जितो मृत्युर्भवभक्त्या महात्मना । वोस्तु भक्तिर्महादेवे शंकरे परमात्मनि ॥ ८३ ॥
śvetenaivaṃ jito mṛtyurbhavabhaktyā mahātmanā | vostu bhaktirmahādeve śaṃkare paramātmani || 83 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).