युधिष्ठिर उवाच । धनिनश्चाधना ये च वर्तयन्ति स्वतन्त्रिणः । सुखदुःखागमस्तेषां कः कथं वा पितामह ॥ १ ॥
yudhiṣṭhira uvāca | dhaninaścādhanā ye ca vartayanti svatantriṇaḥ | sukhaduḥkhāgamasteṣāṃ kaḥ kathaṃ vā pitāmaha || 1 ||
शांतिपर्व · अध्यायः १७५
A chapter of the Mahabharata.
23 versesSanskrit with transliteration
युधिष्ठिर उवाच । धनिनश्चाधना ये च वर्तयन्ति स्वतन्त्रिणः । सुखदुःखागमस्तेषां कः कथं वा पितामह ॥ १ ॥
yudhiṣṭhira uvāca | dhaninaścādhanā ye ca vartayanti svatantriṇaḥ | sukhaduḥkhāgamasteṣāṃ kaḥ kathaṃ vā pitāmaha || 1 ||
भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । शम्याकेन विमुक्तेन गीतं शान्तिगतेन च ॥ २ ॥
bhīṣma uvāca | atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam | śamyākena vimuktena gītaṃ śāntigatena ca || 2 ||
अब्रवीन्मां पुरा कश्चिद्ब्राह्मणस्त्यागमाश्रितः । क्लिश्यमानः कुदारेण कुचेलेन बुभुक्षया ॥ ३ ॥
abravīnmāṃ purā kaścidbrāhmaṇastyāgamāśritaḥ | kliśyamānaḥ kudāreṇa kucelena bubhukṣayā || 3 ||
उत्पन्नमिह लोके वै जन्मप्रभृति मानवम् । विविधान्युपवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ ४ ॥
utpannamiha loke vai janmaprabhṛti mānavam | vividhānyupavartante duḥkhāni ca sukhāni ca || 4 ||
तयोरेकतरो मार्गो यदेनमुपसन्नयेत् । न सुखं प्राप्य संहृष्येन्नासुखं प्राप्य संज्वरेत् ॥ ५ ॥
tayorekataro mārgo yadenamupasannayet | na sukhaṃ prāpya saṃhṛṣyennāsukhaṃ prāpya saṃjvaret || 5 ||
न वै चरसि यच्छ्रेय आत्मनो वा न रंस्यसे । अकामात्माऽपि हि सदा धुरमुद्यम्य चैव ह ॥ ६ ॥
na vai carasi yacchreya ātmano vā na raṃsyase | akāmātmā'pi hi sadā dhuramudyamya caiva ha || 6 ||
अकिञ्चनः परिपतन्सुखमास्वादयिष्यसि । अकिञ्चनः सुखं शेते समुत्तिष्ठति चैव ह ॥ ७ ॥
akiñcanaḥ paripatansukhamāsvādayiṣyasi | akiñcanaḥ sukhaṃ śete samuttiṣṭhati caiva ha || 7 ||
आकिञ्चन्यं सुखं लोके पथ्यं शिवमनामयम् । अनमित्रपथो ह्येष दुर्लभः सुलभः सताम् ॥ ८ ॥
ākiñcanyaṃ sukhaṃ loke pathyaṃ śivamanāmayam | anamitrapatho hyeṣa durlabhaḥ sulabhaḥ satām || 8 ||
अकिञ्चनस्य शुद्धस्य उपपन्नस्य सर्वतः । अवेक्षमाणस्त्रील्लोँकान्न तुल्यमिह लक्षये ॥ ९ ॥
akiñcanasya śuddhasya upapannasya sarvataḥ | avekṣamāṇastrīllo~kānna tulyamiha lakṣaye || 9 ||
आकिञ्चन्यं च राज्यं च तुलया समतोलयम् । अत्यरिच्यत दारिद्र्यं राज्यादपि गुणाधिकम् ॥ १० ॥
ākiñcanyaṃ ca rājyaṃ ca tulayā samatolayam | atyaricyata dāridryaṃ rājyādapi guṇādhikam || 10 ||
आकिञ्चन्ये च राज्ये च विशेषः सुमहानयम् । नित्योद्विग्नो हि धनवान्मृत्योरास्यगतो यथा ॥ ११ ॥
ākiñcanye ca rājye ca viśeṣaḥ sumahānayam | nityodvigno hi dhanavānmṛtyorāsyagato yathā || 11 ||
नैवास्याग्निर्न चादित्यो न मृत्युर्न च दस्यवः । प्रभवन्ति धनं हर्तुमितरे स्युः कुतः पुनः ॥ १२ ॥
naivāsyāgnirna cādityo na mṛtyurna ca dasyavaḥ | prabhavanti dhanaṃ hartumitare syuḥ kutaḥ punaḥ || 12 ||
तं वै सदा कामचरमनुपस्तीर्णशायिनम् । बाहूपधानं शाम्यन्तं प्रशंसन्ति दिवौकसः ॥ १३ ॥
taṃ vai sadā kāmacaramanupastīrṇaśāyinam | bāhūpadhānaṃ śāmyantaṃ praśaṃsanti divaukasaḥ || 13 ||
धनवान्क्रोधलोभाभ्यामाविष्टो नष्टचेतनः । तिर्यग्दृष्टिः शुष्कमुखः पापको भ्रुकुटीमुखः ॥ १४ ॥
dhanavānkrodhalobhābhyāmāviṣṭo naṣṭacetanaḥ | tiryagdṛṣṭiḥ śuṣkamukhaḥ pāpako bhrukuṭīmukhaḥ || 14 ||
निर्दशन्नधरोष्ठं च क्रुद्धो दारुणभाषिता । कस्तमिच्छेत्परिद्रष्टुं दातुमिच्छति चेन्महीम् ॥ १५ ॥
nirdaśannadharoṣṭhaṃ ca kruddho dāruṇabhāṣitā | kastamicchetparidraṣṭuṃ dātumicchati cenmahīm || 15 ||
श्रिया ह्यभीक्ष्णं संवासो मोहयत्यविचक्षणम् । सा तस्य चित्तं हरति शारदाभ्रमिवानिलः ॥ १६ ॥
śriyā hyabhīkṣṇaṃ saṃvāso mohayatyavicakṣaṇam | sā tasya cittaṃ harati śāradābhramivānilaḥ || 16 ||
अथैनं रूपमानश्च धनमानश्च विन्दति । अभिजातोऽस्मि सिद्धोऽस्मि नास्मि केवलमानुषः । इत्येभिः कारणैस्तस्य त्रिभिश्चित्तं प्रमाद्यति ॥ १७ ॥
athainaṃ rūpamānaśca dhanamānaśca vindati | abhijāto'smi siddho'smi nāsmi kevalamānuṣaḥ | ityebhiḥ kāraṇaistasya tribhiścittaṃ pramādyati || 17 ||
संप्रसक्तमना भोगान्विसृज्य पितृसंचितान् । परिक्षीणः परस्वानामादानं साधु मन्यते ॥ १८ ॥
saṃprasaktamanā bhogānvisṛjya pitṛsaṃcitān | parikṣīṇaḥ parasvānāmādānaṃ sādhu manyate || 18 ||
तमतिक्रान्तमर्यादमाददानं ततस्ततः । प्रतिषेधन्ति राजानो लुब्धा मृगमिवेषुभिः ॥ १९ ॥
tamatikrāntamaryādamādadānaṃ tatastataḥ | pratiṣedhanti rājāno lubdhā mṛgamiveṣubhiḥ || 19 ||
एवमेतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम् । विविधान्युपवर्तन्ते गात्रसंस्पर्शजान्यपि ॥ २० ॥
evametāni duḥkhāni tāni tānīha mānavam | vividhānyupavartante gātrasaṃsparśajānyapi || 20 ||
तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भैषज्यमाचरेत् । लोकधर्मं समाज्ञाय ध्रुवाणामध्रुवैः सह ॥ २१ ॥
teṣāṃ paramaduḥkhānāṃ buddhyā bhaiṣajyamācaret | lokadharmaṃ samājñāya dhruvāṇāmadhruvaiḥ saha || 21 ||
नात्यक्त्वा सुखमाप्नोति नात्यक्त्वा विन्दते परम् । नात्यक्त्वा चाभयः शेते त्यक्त्वा सर्वं सुखी भवेत् ॥ २२ ॥
nātyaktvā sukhamāpnoti nātyaktvā vindate param | nātyaktvā cābhayaḥ śete tyaktvā sarvaṃ sukhī bhavet || 22 ||
इत्येतद्धास्तिनपुरे ब्राह्मणेनोपवर्णितम् । शम्याकेन पुरा मह्यं तस्मात्त्यागः परो मतः ॥ २३ ॥
ityetaddhāstinapure brāhmaṇenopavarṇitam | śamyākena purā mahyaṃ tasmāttyāgaḥ paro mataḥ || 23 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).