Skip to content

अध्यायः ३ · भूपरीक्षाविधानम्

Bhūparīkṣāvidhāna

bhūparīkṣāvidhānam

A chapter of the Manasara.

46 versesSanskrit with transliteration

A temple tower rising in tiers, its plan drawn on a grid of squares.

भूमिसंग्रहणं सर्वं शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना । तदुक्ताकारनादादिवर्णैर्युक्तं महीतलम् ॥ १ ॥

bhūmisaṃgrahaṇaṃ sarvaṃ śāstre saṃkṣipyate'dhunā | taduktākāranādādivarṇairyuktaṃ mahītalam || 1 ||

Report an error

स्वीकृत्य शिल्पिकुशलो बलिं दत्वा यथाविधि । पुण्याहं वाचयेत्पश्चात्तूर्यमङ्गलनिस्वनैः ॥ २ ॥

svīkṛtya śilpikuśalo baliṃ datvā yathāvidhi | puṇyāhaṃ vācayetpaścāttūryamaṅgalanisvanaiḥ || 2 ||

Report an error

गच्छन्तु सर्वभूतानि राक्षसा देवता अपि । अस्मात्स्थानान्तरं यायात्कुर्यात्पृथ्वीपरिग्रहम् ॥ ३ ॥

gacchantu sarvabhūtāni rākṣasā devatā api | asmātsthānāntaraṃ yāyātkuryātpṛthvīparigraham || 3 ||

Report an error

जप्त्वा मन्त्रमिमं पश्चाद्विहिते कुम्भपरिग्रहात् । स्थापयेत्सर्वबीजानि गोमयाक्तानि रूषिते ॥ ४ ॥

japtvā mantramimaṃ paścādvihite kumbhaparigrahāt | sthāpayetsarvabījāni gomayāktāni rūṣite || 4 ||

Report an error

प्रेक्ष्य सस्यात्पल्लवानि निविडानि निरवग्रहात् । तत्र धेनुवृष नववत्सांश्चाऽपि निवेशयेत् ॥ ५ ॥

prekṣya sasyātpallavāni niviḍāni niravagrahāt | tatra dhenuvṛṣa navavatsāṃścā'pi niveśayet || 5 ||

Report an error

पश्चात्पादक्रमैर्वर्गैर्नासाघ्राणैः समन्वितम् । संघुष्ट वृषभध्वानै धवलेभूतलूषितम् ॥ ६ ॥

paścātpādakramairvargairnāsāghrāṇaiḥ samanvitam | saṃghuṣṭa vṛṣabhadhvānai dhavalebhūtalūṣitam || 6 ||

Report an error

यवप्रस्थसमेतैश्च पततीवत्सक्रमतः । गोमयालेपितं पश्चाद्गोष्ठकैश्च निषेवितम् ॥ ७ ॥

yavaprasthasametaiśca patatīvatsakramataḥ | gomayālepitaṃ paścādgoṣṭhakaiśca niṣevitam || 7 ||

Report an error

रोमन्थोद्गारपुलकैः शोभितं गोष्पदैरपि । स्वच्छोदकसमाक्रान्त गोगन्धैश्च मनोहरम् ॥ ८ ॥

romanthodgārapulakaiḥ śobhitaṃ goṣpadairapi | svacchodakasamākrānta gogandhaiśca manoharam || 8 ||

Report an error

एवं शुभदिनोपेतं तारकाविषयैरपि । सुमुहूर्ते सुकरणे सुलग्ने सुपिद्वितिखितैः ॥ ९ ॥

evaṃ śubhadinopetaṃ tārakāviṣayairapi | sumuhūrte sukaraṇe sulagne supidvitikhitaiḥ || 9 ||

Report an error

विप्रैश्च पश्चात्पुण्याहं कारयेत्सर्वमङ्गलम् । भूतलं खननं कुर्याद्वस्तुमध्ये लयावधि ॥ १० ॥

vipraiśca paścātpuṇyāhaṃ kārayetsarvamaṅgalam | bhūtalaṃ khananaṃ kuryādvastumadhye layāvadhi || 10 ||

Report an error

चतुरश्रं तूपहितो हस्तमात्रं तु निम्नकम् । हरिचत्वारि परितः समं संक्षिप्य चोच्छ्रयम् ॥ ११ ॥

caturaśraṃ tūpahito hastamātraṃ tu nimnakam | haricatvāri paritaḥ samaṃ saṃkṣipya cocchrayam || 11 ||

Report an error

पूजयित्वा यथाशास्त्रं प्रणम्य रूपाम्बिकाम् । सर्वरत्नजलैश्चैव गन्धपुष्पाक्षतैरपि ॥ १२ ॥

pūjayitvā yathāśāstraṃ praṇamya rūpāmbikām | sarvaratnajalaiścaiva gandhapuṣpākṣatairapi || 12 ||

Report an error

पूजयेत्पायसान्नेन प्रभाते तु ततः सुधीः । वापीसमीपे नियतं समाहितमनाः शुचिः ॥ १३ ॥

pūjayetpāyasānnena prabhāte tu tataḥ sudhīḥ | vāpīsamīpe niyataṃ samāhitamanāḥ śuciḥ || 13 ||

Report an error

प्राचीत्वरिक् शिरस्ये तद्दर्भास्तरणभूतले । महाक्षोणि विवर्धस्व धान्यैश्च साधनैरपि ॥ १४ ॥

prācītvarik śirasye taddarbhāstaraṇabhūtale | mahākṣoṇi vivardhasva dhānyaiśca sādhanairapi || 14 ||

Report an error

उत्तमं शुष्कमास्थाय मङ्गलं भवते नमः । मन्त्रमेतज् जपन्पश्चादुपवासमुपक्रमेत् ॥ १५ ॥

uttamaṃ śuṣkamāsthāya maṅgalaṃ bhavate namaḥ | mantrametaj japanpaścādupavāsamupakramet || 15 ||

Report an error

प्रभाते तु परीक्ष्येमं रूपं स्थपतिभिः सुधीः । किंचिच्छेषं जलं प्रेक्ष्य गृह्येतं मङ्गलाय वै ॥ १६ ॥

prabhāte tu parīkṣyemaṃ rūpaṃ sthapatibhiḥ sudhīḥ | kiṃciccheṣaṃ jalaṃ prekṣya gṛhyetaṃ maṅgalāya vai || 16 ||

Report an error

शोषितं धनधान्यानां क्षयं क्लिन्ने विनाशितम् । परितस्तु मृदा गर्ते पूरिते मध्यमा मही ॥ १७ ॥

śoṣitaṃ dhanadhānyānāṃ kṣayaṃ klinne vināśitam | paritastu mṛdā garte pūrite madhyamā mahī || 17 ||

Report an error

मही हीनं मृदा हीना चोत्तमा च चाधिका । प्रेक्ष्य कर्तु तन्मध्ये प्रदक्षिणचरोत्तरम् ॥ १८ ॥

mahī hīnaṃ mṛdā hīnā cottamā ca cādhikā | prekṣya kartu tanmadhye pradakṣiṇacarottaram || 18 ||

Report an error

कामधेनुसमां क्षोणीं स्वीकुर्यात्तु विभूतये । कर्षणार्थं बलीवर्दलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ १९ ॥

kāmadhenusamāṃ kṣoṇīṃ svīkuryāttu vibhūtaye | karṣaṇārthaṃ balīvardalakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā || 19 ||

Report an error

श्वेतकं कपिलं चैव रक्तपीतं तथैव च । बलीवर्दस्य चैतेषामेकैकं तु शुभावहम् ॥ २० ॥

śvetakaṃ kapilaṃ caiva raktapītaṃ tathaiva ca | balīvardasya caiteṣāmekaikaṃ tu śubhāvaham || 20 ||

Report an error

एकस्य वर्णसांकर्यं वर्जयेद्दण्डलाञ्च्छनम् । अधो शृङ्गमतिशृङ्ग विपरीतं तु वर्जयेत् ॥ २१ ॥

ekasya varṇasāṃkaryaṃ varjayeddaṇḍalāñcchanam | adho śṛṅgamatiśṛṅga viparītaṃ tu varjayet || 21 ||

Report an error

अतिबालं च वृद्धं तु वर्जयेद्योननं मतम् । बलिवर्दं दष्टविन्दुं दुष्टदृष्टिं च वर्जयेत् ॥ २२ ॥

atibālaṃ ca vṛddhaṃ tu varjayedyonanaṃ matam | balivardaṃ daṣṭavinduṃ duṣṭadṛṣṭiṃ ca varjayet || 22 ||

Report an error

ह्रस्वपुच्छं चक्रखुरं बलहीनं च वर्जयेत् । छिन्नश्रोत्रं भग्नदन्तं पङ्गुपादं च वर्जयेत् ॥ २३ ॥

hrasvapucchaṃ cakrakhuraṃ balahīnaṃ ca varjayet | chinnaśrotraṃ bhagnadantaṃ paṅgupādaṃ ca varjayet || 23 ||

Report an error

चतुष्पादाग्रयोः शृङ्गं मूल मध्यललाटके । स्वभावेन श्वेतवर्णमाबद्धतिलकं तथा ॥ २४ ॥

catuṣpādāgrayoḥ śṛṅgaṃ mūla madhyalalāṭake | svabhāvena śvetavarṇamābaddhatilakaṃ tathā || 24 ||

Report an error

पुष्पनेत्रं च रक्तं च बन्धं चायतेक्षणम् । अनस्पान्न त्यजेद्विद्वान्सूत्रं कुर्याद्विलक्षणम् ॥ २५ ॥

puṣpanetraṃ ca raktaṃ ca bandhaṃ cāyatekṣaṇam | anaspānna tyajedvidvānsūtraṃ kuryādvilakṣaṇam || 25 ||

Report an error

शृङ्गाग्रे खुराग्रे च कुर्यात्स्वर्णेन गोलकम् । फालपट्टं तथा कर्णं कनकैश्चाप्यलङ्कृतम् ॥ २६ ॥

śṛṅgāgre khurāgre ca kuryātsvarṇena golakam | phālapaṭṭaṃ tathā karṇaṃ kanakaiścāpyalaṅkṛtam || 26 ||

Report an error

कर्षणात्पूर्वदिवसे अनस्वाश्चैव लाङ्गलम् । कौतुके बन्धनं चादौ कर्षणार्थमधिवासितम् ॥ २७ ॥

karṣaṇātpūrvadivase anasvāścaiva lāṅgalam | kautuke bandhanaṃ cādau karṣaṇārthamadhivāsitam || 27 ||

Report an error

कुर्यात्तदुक्तवद्विद्वान्वक्ष्ये लाङ्गललक्षणम् । बन्धुरं खादिरं चैव निम्बं च सरलं तथा ॥ २८ ॥

kuryāttaduktavadvidvānvakṣye lāṅgalalakṣaṇam | bandhuraṃ khādiraṃ caiva nimbaṃ ca saralaṃ tathā || 28 ||

Report an error

सरक्तक्षीरिणी चैव लाङ्गलं वृक्षमिष्यते । एकहस्तं तु दीर्घं स्यात्सपादाद्यर्धमेव च ॥ २९ ॥

saraktakṣīriṇī caiva lāṅgalaṃ vṛkṣamiṣyate | ekahastaṃ tu dīrghaṃ syātsapādādyardhameva ca || 29 ||

Report an error

त्रिचतुष्पञ्चमात्रं वा लाङ्गलं मूलविस्तृतम् । तस्यायामार्ध तन्मध्ये किंचिद्वक्रं सकर्णकम् ॥ ३० ॥

tricatuṣpañcamātraṃ vā lāṅgalaṃ mūlavistṛtam | tasyāyāmārdha tanmadhye kiṃcidvakraṃ sakarṇakam || 30 ||

Report an error

मूलमष्टाश्रकं चार्धत्रिपट्टं वेणुपत्रवत् । तस्य मूले तदुपरि वेणुशृङ्गं प्रवेशयेत् ॥ ३१ ॥

mūlamaṣṭāśrakaṃ cārdhatripaṭṭaṃ veṇupatravat | tasya mūle tadupari veṇuśṛṅgaṃ praveśayet || 31 ||

Report an error

वेणुदण्डं त्रिहस्तं स्याद्दीर्घतारां यथाबलम् । पुच्छायामध्यर्धकरं मूलतारं शराङ्गुलम् ॥ ३२ ॥

veṇudaṇḍaṃ trihastaṃ syāddīrghatārāṃ yathābalam | pucchāyāmadhyardhakaraṃ mūlatāraṃ śarāṅgulam || 32 ||

Report an error

अथवा सपादहस्तं च हस्तं वा पुच्छदीर्घकम् । पुच्छाग्रं तु द्विमात्त्रं तु हलमूलावसानकम् ॥ ३३ ॥

athavā sapādahastaṃ ca hastaṃ vā pucchadīrghakam | pucchāgraṃ tu dvimāttraṃ tu halamūlāvasānakam || 33 ||

Report an error

एकाद्यर्धाङ्गुलं वाऽपि युक्त्या पुच्छं घनं भवेत् । पुच्छमूल विशेषेण पद्मपत्रेण भूषितम् ॥ ३४ ॥

ekādyardhāṅgulaṃ vā'pi yuktyā pucchaṃ ghanaṃ bhavet | pucchamūla viśeṣeṇa padmapatreṇa bhūṣitam || 34 ||

Report an error

त्रिचतुष्पञ्चषण्मात्रं पुच्छाग्रे पट्टदीर्घकम् । उत्सेधं द्वित्रिमात्रं वा सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ३५ ॥

tricatuṣpañcaṣaṇmātraṃ pucchāgre paṭṭadīrghakam | utsedhaṃ dvitrimātraṃ vā sarvālaṅkārasaṃyutam || 35 ||

Report an error

अयष्कीलं तत्र कुक्षौ योजयेत्तक्षकेन तु । सार्धद्विहस्तमानेन युगायामं प्रकल्पयेत् ॥ ३६ ॥

ayaṣkīlaṃ tatra kukṣau yojayettakṣakena tu | sārdhadvihastamānena yugāyāmaṃ prakalpayet || 36 ||

Report an error

त्रिचतुष्पञ्चमात्रं वा मध्यपट्टविशालकम् । तह्वयोरग्रविस्तारं द्वित्रियङ्गुलमेव च ॥ ३७ ॥

tricatuṣpañcamātraṃ vā madhyapaṭṭaviśālakam | tahvayoragravistāraṃ dvitriyaṅgulameva ca || 37 ||

Report an error

एतद्युगमानं स्यान्मध्याग्रान्तक्षयं क्रमात् । तस्यार्धं च द्वयोश्छिद्रै रनड्वन् बन्धार्थकं भवेत् ॥ ३८ ॥

etadyugamānaṃ syānmadhyāgrāntakṣayaṃ kramāt | tasyārdhaṃ ca dvayośchidrai ranaḍvan bandhārthakaṃ bhavet || 38 ||

Report an error

युगमध्ये द्वयोर्वाऽपि लाङ्गलं चापि बन्धयेत् । सुमुहूर्ते सुलग्ने च कर्षणं तु समारभेत् ॥ ३९ ॥

yugamadhye dvayorvā'pi lāṅgalaṃ cāpi bandhayet | sumuhūrte sulagne ca karṣaṇaṃ tu samārabhet || 39 ||

Report an error

अनड्वाहौ स्थपतिश्चोभौ गन्धपुष्पैः स्वलङ्कृतौ । पञ्चाङ्गभूषण शिल्पी श्वेतवस्त्रोत्तरीयवान् ॥ ४० ॥

anaḍvāhau sthapatiścobhau gandhapuṣpaiḥ svalaṅkṛtau | pañcāṅgabhūṣaṇa śilpī śvetavastrottarīyavān || 40 ||

Report an error

आदित्यचन्द्रौ ध्यायेत्तद्बलीवर्दद्वयं बुधः । वाराहं लाङ्गलं ध्यायेच्छिल्पिनं तु पितामहम् ॥ ४१ ॥

ādityacandrau dhyāyettadbalīvardadvayaṃ budhaḥ | vārāhaṃ lāṅgalaṃ dhyāyecchilpinaṃ tu pitāmaham || 41 ||

Report an error

ब्राह्मणैश्च यथाशक्ति वाचयेत्स्वस्तिवाचनम् । सर्वमङ्गलघोषैश्च स्थपतिः कर्षयेत्तदा ॥ ४२ ॥

brāhmaṇaiśca yathāśakti vācayetsvastivācanam | sarvamaṅgalaghoṣaiśca sthapatiḥ karṣayettadā || 42 ||

Report an error

त्रिधा प्रदक्षिणं कुर्यात्सर्वं शूद्रै श्च कर्षयेत् । शूद्रोऽपि कृषिकाले तु शुद्धो भूत्वा समाहितः ॥ ४३ ॥

tridhā pradakṣiṇaṃ kuryātsarvaṃ śūdrai śca karṣayet | śūdro'pi kṛṣikāle tu śuddho bhūtvā samāhitaḥ || 43 ||

Report an error

अधिकर्षणशेषान्तात्स्थपतिभ्यां निवेदयेत् । सर्वेषामपि वास्तूनामाधारं भूतलं स्मृतम् ॥ ४४ ॥

adhikarṣaṇaśeṣāntātsthapatibhyāṃ nivedayet | sarveṣāmapi vāstūnāmādhāraṃ bhūtalaṃ smṛtam || 44 ||

Report an error

तस्मात्प्रागुक्तवत्कुर्याद्भूमिसंग्रहणं बुधः । अज्ञानान्तादि संग्राह्य सर्वसम्पद्विनाशनम् ॥ ४५ ॥

tasmātprāguktavatkuryādbhūmisaṃgrahaṇaṃ budhaḥ | ajñānāntādi saṃgrāhya sarvasampadvināśanam || 45 ||

Report an error

तस्मात्कुर्याद्यथा वास्तुरेवं लक्षणपूर्वकम् ॥ ४६ ॥

tasmātkuryādyathā vāsturevaṃ lakṣaṇapūrvakam || 46 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).