द्वारमानविधिं वक्ष्ये लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना । भूसुराणां सुरादीनां वर्णानां चालयादिकम् ॥ १ ॥
dvāramānavidhiṃ vakṣye lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā | bhūsurāṇāṃ surādīnāṃ varṇānāṃ cālayādikam || 1 ||
अध्यायः ३७ · द्वारमानविधानम्
dvāramānavidhānam
A chapter of the Manasara.
80 versesSanskrit with transliteration
द्वारमानविधिं वक्ष्ये लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना । भूसुराणां सुरादीनां वर्णानां चालयादिकम् ॥ १ ॥
dvāramānavidhiṃ vakṣye lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā | bhūsurāṇāṃ surādīnāṃ varṇānāṃ cālayādikam || 1 ||
वासं वातायनादीनां कुड्यगोपुरमण्डपे । द्वारस्तम्भयुतं सर्वद्वारमानाद् बहिर्भवेत् ॥ २ ॥
vāsaṃ vātāyanādīnāṃ kuḍyagopuramaṇḍape | dvārastambhayutaṃ sarvadvāramānād bahirbhavet || 2 ||
सार्धहस्तं समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् । त्रयोविंशत्तदुत्सेधं द्वारं सप्तकरान्तकम् ॥ ३ ॥
sārdhahastaṃ samārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt | trayoviṃśattadutsedhaṃ dvāraṃ saptakarāntakam || 3 ||
महद्द्वारमिति प्रोक्तमुपद्वारमिहोच्यते । एकहस्तं समारभ्य त्रित्र्! यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ४ ॥
mahaddvāramiti proktamupadvāramihocyate | ekahastaṃ samārabhya tritr! yaṅgulavivardhanāt || 4 ||
उपद्वार त्रिहस्तान्तं सप्तादशविधोदयम् । द्वादशाङ्गुलमारभ्य त्रित्रिमात्रविवर्धनात् ॥ ५ ॥
upadvāra trihastāntaṃ saptādaśavidhodayam | dvādaśāṅgulamārabhya tritrimātravivardhanāt || 5 ||
वातायन द्विहस्तान्त त्रयोदशविधोदयम् । शुद्धद्वारोदयं ह्येवं तद्विस्तारमिहोच्यते ॥ ६ ॥
vātāyana dvihastānta trayodaśavidhodayam | śuddhadvārodayaṃ hyevaṃ tadvistāramihocyate || 6 ||
सर्वेषां द्वारतुङ्गार्धं शुद्धद्वारं विशालकम् । अथवा द्वारमुख्यानां हर्म्यपादमिहोच्यते ॥ ७ ॥
sarveṣāṃ dvāratuṅgārdhaṃ śuddhadvāraṃ viśālakam | athavā dvāramukhyānāṃ harmyapādamihocyate || 7 ||
तत्तत्पादोदये वाथ वसुनन्ददशांशकैः । तत्तदेकांशहीनं स्याद् द्वारतुङ्गमिति स्मृतम् ॥ ८ ॥
tattatpādodaye vātha vasunandadaśāṃśakaiḥ | tattadekāṃśahīnaṃ syād dvāratuṅgamiti smṛtam || 8 ||
तदर्धं विस्तृतं प्रोक्तमथ हर्म्यवशोच्यते । सत्रिपादकरारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ ९ ॥
tadardhaṃ vistṛtaṃ proktamatha harmyavaśocyate | satripādakarārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt || 9 ||
सत्रिपादत्रिहस्तान्तं कन्यसादि नवोदयम् । एवं तु क्षुद्र हर्म्ये तु मुख्ये द्वारं प्रकल्पयेत् ॥ १० ॥
satripādatrihastāntaṃ kanyasādi navodayam | evaṃ tu kṣudra harmye tu mukhye dvāraṃ prakalpayet || 10 ||
द्विहस्तं तु समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् । चतुर्हस्तावसानं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् ॥ ११ ॥
dvihastaṃ tu samārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt | caturhastāvasānaṃ syātkanyasādi trayaṃ trayam || 11 ||
एवं तु मध्यहर्म्ये तु मुख्ये द्वारोदयं भवेत् । सार्धद्विहस्तमारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ १२ ॥
evaṃ tu madhyaharmye tu mukhye dvārodayaṃ bhavet | sārdhadvihastamārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt || 12 ||
सार्धवेदकरान्तं स्यात्कन्यसादि नवोदयम् । मुख्यद्वारमिति प्रोक्तं मुख्यहर्म्ये तु योजयेत् ॥ १३ ॥
sārdhavedakarāntaṃ syātkanyasādi navodayam | mukhyadvāramiti proktaṃ mukhyaharmye tu yojayet || 13 ||
सप्तविंशोदयं ह्येवं तदर्धं विस्तृतं भवेत् । एवं जातिवशात्प्रोक्तं छन्दादीनां प्रवक्ष्यते ॥ १४ ॥
saptaviṃśodayaṃ hyevaṃ tadardhaṃ vistṛtaṃ bhavet | evaṃ jātivaśātproktaṃ chandādīnāṃ pravakṣyate || 14 ||
पञ्चविंशाङ्गुलारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् । त्रयोविंशशतान्तं स्याच्छन्दद्वारविशालकम् ॥ १५ ॥
pañcaviṃśāṅgulārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt | trayoviṃśaśatāntaṃ syācchandadvāraviśālakam || 15 ||
एकविंशाङ्गुलारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् । एकविंशं शतान्तं स्याद्विकल्पद्वारविस्तृतम् ॥ १६ ॥
ekaviṃśāṅgulārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt | ekaviṃśaṃ śatāntaṃ syādvikalpadvāravistṛtam || 16 ||
नवपङ्क्त्यङ्गुलारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् । एकपङ्क्त्यङ्गुलाधिक्यं शतान्तमाभासविस्तृतम् ॥ १७ ॥
navapaṅktyaṅgulārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt | ekapaṅktyaṅgulādhikyaṃ śatāntamābhāsavistṛtam || 17 ||
विस्ताराद् द्विगुणोत्सेधं सामान्यमिति कथ्यते । द्विगुणात्पादमाधिक्यमर्धाधिकमथापि वा ॥ १८ ॥
vistārād dviguṇotsedhaṃ sāmānyamiti kathyate | dviguṇātpādamādhikyamardhādhikamathāpi vā || 18 ||
तदुत्सेधं नवांशं स्यात्पञ्चाशद् द्वारविस्तृतम् । आयादिकर्मषड्वर्गप्रवाहं वक्ष्यतेऽधुना ॥ १९ ॥
tadutsedhaṃ navāṃśaṃ syātpañcāśad dvāravistṛtam | āyādikarmaṣaḍvargapravāhaṃ vakṣyate'dhunā || 19 ||
जातिद्वारोदये सर्वेचायादिसंग्रहं भवेत् । छन्दादीनां तु सर्वेषां तारे चायादिसंग्रहम् ॥ २० ॥
jātidvārodaye sarvecāyādisaṃgrahaṃ bhavet | chandādīnāṃ tu sarveṣāṃ tāre cāyādisaṃgraham || 20 ||
वृद्धिहान्यादिसर्वेषां प्रासादस्योक्तवद् भवेत् । कन्यसे कन्यसा मानं मध्यमे मध्यमं तथा ॥ २१ ॥
vṛddhihānyādisarveṣāṃ prāsādasyoktavad bhavet | kanyase kanyasā mānaṃ madhyame madhyamaṃ tathā || 21 ||
मुख्ये मुख्यं तु मानं स्यात्कुर्याद् द्वारं शुभावहम् । हीनाधिकमानं चेत् श्रेष्ठकन्यसमानकम् ॥ २२ ॥
mukhye mukhyaṃ tu mānaṃ syātkuryād dvāraṃ śubhāvaham | hīnādhikamānaṃ cet śreṣṭhakanyasamānakam || 22 ||
तद्द्वयोर्मध्यमं चोक्तं मध्यमे तद्द्वयं तु वा । सर्वेषामपि वर्णानां सर्वसंपद्विनाशनम् ॥ २३ ॥
taddvayormadhyamaṃ coktaṃ madhyame taddvayaṃ tu vā | sarveṣāmapi varṇānāṃ sarvasaṃpadvināśanam || 23 ||
शान्तिकादि यथाहर्म्यं द्वारं तच्छान्तिकादिकम् । कुर्यादारोग्यमायुष्यं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ २४ ॥
śāntikādi yathāharmyaṃ dvāraṃ tacchāntikādikam | kuryādārogyamāyuṣyaṃ bhuktimuktiphalapradam || 24 ||
विपरीते नृपादीनां विपत्यं नित्यमावहेत् । द्वारमानमिति प्रोक्तं पादादीन्वक्ष्यतेऽधुना ॥ २५ ॥
viparīte nṛpādīnāṃ vipatyaṃ nityamāvahet | dvāramānamiti proktaṃ pādādīnvakṣyate'dhunā || 25 ||
शुद्धद्वारस्य परितः पादोदर्कद्वारयुतम् । भौमान्तं द्यातपादं वा चोत्तरान्तमथापि वा ॥ २६ ॥
śuddhadvārasya paritaḥ pādodarkadvārayutam | bhaumāntaṃ dyātapādaṃ vā cottarāntamathāpi vā || 26 ||
द्वारयोगस्य मूलाग्रे छिद्रं कुर्याद् द्वयोर्द्वयम् । पट्टिकाद्वयमूलाग्रे शिखायुक्ताद्वारं योजयेत् ॥ २७ ॥
dvārayogasya mūlāgre chidraṃ kuryād dvayordvayam | paṭṭikādvayamūlāgre śikhāyuktādvāraṃ yojayet || 27 ||
दारुद्वारमिति प्रोक्तं शिलाभग्नं तु योजयेत् । कुड्यद्वारार्कभागं स्यात्तद्वाह्ये पञ्चभागिकम् ॥ २८ ॥
dārudvāramiti proktaṃ śilābhagnaṃ tu yojayet | kuḍyadvārārkabhāgaṃ syāttadvāhye pañcabhāgikam || 28 ||
अन्तःसप्तांशयोर्मध्ये द्वारयोगस्य मध्यमे । तदंश त्रिचतुर्भागं पञ्चषट्सप्तभागिकम् ॥ २९ ॥
antaḥsaptāṃśayormadhye dvārayogasya madhyame | tadaṃśa tricaturbhāgaṃ pañcaṣaṭsaptabhāgikam || 29 ||
अष्टांशं योगविस्तारं तदर्धं बहलं भवेत् । विस्तारस्य समं वापि त्रिपादं वाथ कल्पयेत् ॥ ३० ॥
aṣṭāṃśaṃ yogavistāraṃ tadardhaṃ bahalaṃ bhavet | vistārasya samaṃ vāpi tripādaṃ vātha kalpayet || 30 ||
पट्टिकोच्चायतं तारं घनं द्वारस्य योग्यकम् । द्वारयोगद्वयं चैव पट्टिकाद्वयमेव वा ॥ ३१ ॥
paṭṭikoccāyataṃ tāraṃ ghanaṃ dvārasya yogyakam | dvārayogadvayaṃ caiva paṭṭikādvayameva vā || 31 ||
चतुरश्रं समाश्रं वा भूषणालङ्कृतं तु वा । योगादिघनमानं च कृत्वा बाह्ये नवांशकम् ॥ ३२ ॥
caturaśraṃ samāśraṃ vā bhūṣaṇālaṅkṛtaṃ tu vā | yogādighanamānaṃ ca kṛtvā bāhye navāṃśakam || 32 ||
कुड्यान्ते पट्टबन्धांशं तस्माद् द्व्यंशेन बन्धनम् । एकेन कम्पपट्टं स्याद्बन्धभागेन योजयेत् ॥ ३३ ॥
kuḍyānte paṭṭabandhāṃśaṃ tasmād dvyaṃśena bandhanam | ekena kampapaṭṭaṃ syādbandhabhāgena yojayet || 33 ||
अथवांशेन पट्टं स्यात्पद्ममध्येऽर्धभागिकम् । अर्धेन कम्पसंयुक्तं कर्णबन्धांशमीरितम् ॥ ३४ ॥
athavāṃśena paṭṭaṃ syātpadmamadhye'rdhabhāgikam | ardhena kampasaṃyuktaṃ karṇabandhāṃśamīritam || 34 ||
कम्पमर्धेन संयुक्तं चान्त्यं चेदलं भवेत् । एकांशं बाह्यपट्टं स्याद् द्व्यंशं भुवाङ्गकम् ॥ ३५ ॥
kampamardhena saṃyuktaṃ cāntyaṃ cedalaṃ bhavet | ekāṃśaṃ bāhyapaṭṭaṃ syād dvyaṃśaṃ bhuvāṅgakam || 35 ||
पद्म द्वयांशकं चैव कम्पमेकेन कारयेत् । मध्यभुवाङ्गं युग्मांशं बाह्यपद्मं द्वयांशकम् ॥ ३६ ॥
padma dvayāṃśakaṃ caiva kampamekena kārayet | madhyabhuvāṅgaṃ yugmāṃśaṃ bāhyapadmaṃ dvayāṃśakam || 36 ||
पट्टिकायोगबाह्ये तु द्वारांशं परितोऽन्वितम् । अथवा भूषणं तु स्यात्कुर्यात्त्वथ पट्टिका ॥ ३७ ॥
paṭṭikāyogabāhye tu dvārāṃśaṃ parito'nvitam | athavā bhūṣaṇaṃ tu syātkuryāttvatha paṭṭikā || 37 ||
द्वारयोगविशाले तु कर्णं वा द्विगुणं तु वा । योगमूलाग्रतुङ्गं स्यात् अग्रे विन्यास कुद्मलम् ॥ ३८ ॥
dvārayogaviśāle tu karṇaṃ vā dviguṇaṃ tu vā | yogamūlāgratuṅgaṃ syāt agre vinyāsa kudmalam || 38 ||
सर्वालङ्कारसंयुक्तं पत्रवल्ल्यादिभूषितम् । द्वारोर्ध्वे मध्यदेशे तु अधिराजोपरि न्यसेत् ॥ ३९ ॥
sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ patravallyādibhūṣitam | dvārordhve madhyadeśe tu adhirājopari nyaset || 39 ||
तत्पार्श्वे चाच्चरादन्त द्विपयुग्मं तु कारयेत् । दक्षिणे तु गणेशं स्यद्वामभागे सरस्वतीम् ॥ ४० ॥
tatpārśve cāccarādanta dvipayugmaṃ tu kārayet | dakṣiṇe tu gaṇeśaṃ syadvāmabhāge sarasvatīm || 40 ||
छत्रचामरसंयुक्तं तोरणादिविभूषितम् । तस्याधो पूर्णकुम्भाद्यैः दर्पणाद्यैर्विभूषितम् ॥ ४१ ॥
chatracāmarasaṃyuktaṃ toraṇādivibhūṣitam | tasyādho pūrṇakumbhādyaiḥ darpaṇādyairvibhūṣitam || 41 ||
कुर्यादेवं तु रक्षार्थं सम्पदामास्पदं सदा । अथवा द्वारयोगस्य विशालं वक्ष्यतेऽधुना ॥ ४२ ॥
kuryādevaṃ tu rakṣārthaṃ sampadāmāspadaṃ sadā | athavā dvārayogasya viśālaṃ vakṣyate'dhunā || 42 ||
त्रिचतुष्पञ्चषण्मात्रं तस्मात्तु द्व्यङ्गुलाधिकम् । पञ्चविंशाङ्गुलान्तश्च चतुर्विंशाङ्गुलान्तकम् ॥ ४३ ॥
tricatuṣpañcaṣaṇmātraṃ tasmāttu dvyaṅgulādhikam | pañcaviṃśāṅgulāntaśca caturviṃśāṅgulāntakam || 43 ||
एकविंशाङ्गुलान्तं स्याद् द्वाविंशाङ्गुलन्तकम् । त्रयोविंशाङ्गुलान्तं स्याद् द्वारयोगस्य विस्तृतम् ॥ ४४ ॥
ekaviṃśāṅgulāntaṃ syād dvāviṃśāṅgulantakam | trayoviṃśāṅgulāntaṃ syād dvārayogasya vistṛtam || 44 ||
अथवा हस्तमारभ्य त्रित्र्! यङ्गुलविवर्धनात् । तत्त्रिहस्तावसानं स्यात्कन्यसादुत्तमान्तकम् ॥ ४५ ॥
athavā hastamārabhya tritr! yaṅgulavivardhanāt | tattrihastāvasānaṃ syātkanyasāduttamāntakam || 45 ||
दारुके तु शिला वापि कुर्याद् द्वारं विचक्षणः । क्षुद्र विस्तार सर्वेषां द्वारयोगविशालकम् ॥ ४६ ॥
dāruke tu śilā vāpi kuryād dvāraṃ vicakṣaṇaḥ | kṣudra vistāra sarveṣāṃ dvārayogaviśālakam || 46 ||
द्वारमानं तु सर्वेषां वर्णानां हर्म्यके न्यसेत् । देवानां हर्म्यके कुर्यात्तत्र दोषो न विद्यते ॥ ४७ ॥
dvāramānaṃ tu sarveṣāṃ varṇānāṃ harmyake nyaset | devānāṃ harmyake kuryāttatra doṣo na vidyate || 47 ||
द्वारभूषणसार्धं स्याद् द्वारमानेन कल्पयेत् । तद्विशालायततुल्यं कवाटायामविस्तृतम् ॥ ४८ ॥
dvārabhūṣaṇasārdhaṃ syād dvāramānena kalpayet | tadviśālāyatatulyaṃ kavāṭāyāmavistṛtam || 48 ||
एकद्वित्रिचतुष्पञ्च कवाटस्य घनं भवेत् । एकं वा द्विकवाटं वा युक्त्या तत्रैव योजयेत् ॥ ४९ ॥
ekadvitricatuṣpañca kavāṭasya ghanaṃ bhavet | ekaṃ vā dvikavāṭaṃ vā yuktyā tatraiva yojayet || 49 ||
युग्मदारु न योग्यं स्यादयुग्मं चैव योजयेत् । युगलं तत्कवाटं स्याद् दारुयुग्मं प्रयोजयेत् ॥ ५० ॥
yugmadāru na yogyaṃ syādayugmaṃ caiva yojayet | yugalaṃ tatkavāṭaṃ syād dāruyugmaṃ prayojayet || 50 ||
दक्षिणस्य कवाटं तु विशालाधिकमायतम् । एकद्वित्र्! यङ्गुलं वामकवाटं स्याद् द्विहस्तकम् ॥ ५१ ॥
dakṣiṇasya kavāṭaṃ tu viśālādhikamāyatam | ekadvitr! yaṅgulaṃ vāmakavāṭaṃ syād dvihastakam || 51 ||
तत्समग्रं शिख तारं तद्द्वयं तस्य तुङ्गकम् । वृत्ताकारं शिखा सर्वा मूलोद्भवरुचा भवेत् ॥ ५२ ॥
tatsamagraṃ śikha tāraṃ taddvayaṃ tasya tuṅgakam | vṛttākāraṃ śikhā sarvā mūlodbhavarucā bhavet || 52 ||
मध्ये तु क्षेपणं वामे शुद्धद्वारावसानकम् । त्रिचतुष्पञ्चषण्मात्रं मध्ये क्षेपणविस्तृतम् ॥ ५३ ॥
madhye tu kṣepaṇaṃ vāme śuddhadvārāvasānakam | tricatuṣpañcaṣaṇmātraṃ madhye kṣepaṇavistṛtam || 53 ||
युग्मवेदकुमाराष्टपङ्क्त्यंशं द्वादशांशकम् । कुर्यात्कवाटदीर्घे क्षेपणं विस्तृतोधिकम् ॥ ५४ ॥
yugmavedakumārāṣṭapaṅktyaṃśaṃ dvādaśāṃśakam | kuryātkavāṭadīrghe kṣepaṇaṃ vistṛtodhikam || 54 ||
त्रिचतुष्पञ्चाङ्गुलं वा तस्य विस्तार मानयेत् । शुद्धद्वारसमायामे विस्तारे परिकल्पयेत् ॥ ५५ ॥
tricatuṣpañcāṅgulaṃ vā tasya vistāra mānayet | śuddhadvārasamāyāme vistāre parikalpayet || 55 ||
आयदण्ड त्रिधापञ्चसप्तकाकृतमेव च । दीर्घं ह्रस्वं च सर्वेषामिदं युक्त्या प्रयोजयेत् ॥ ५६ ॥
āyadaṇḍa tridhāpañcasaptakākṛtameva ca | dīrghaṃ hrasvaṃ ca sarveṣāmidaṃ yuktyā prayojayet || 56 ||
सन्दिमध्ये तु वेदाश्रं पट्टिकानां तु पादयुक् । पद्मपत्रादि सर्वेषां युक्त्या च समलङ्कृतम् ॥ ५७ ॥
sandimadhye tu vedāśraṃ paṭṭikānāṃ tu pādayuk | padmapatrādi sarveṣāṃ yuktyā ca samalaṅkṛtam || 57 ||
प्राकारे च महाद्वारं क्षुद्र द्वारं कवाटके । सप्ताङ्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ५८ ॥
prākāre ca mahādvāraṃ kṣudra dvāraṃ kavāṭake | saptāṅgulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt || 58 ||
पञ्चविंशाङ्गुलायामं त्रिचतुर्थाङ्गुलं ततिः । तदर्धं तद्घनं कुर्यात्त्रिचतुष्पञ्चाङ्गुलोन्नतम् ॥ ५९ ॥
pañcaviṃśāṅgulāyāmaṃ tricaturthāṅgulaṃ tatiḥ | tadardhaṃ tadghanaṃ kuryāttricatuṣpañcāṅgulonnatam || 59 ||
कीलभाजनमित्युक्तं कीलनं तु प्रवक्ष्यते । भाजनायामवत्कुर्यात्कीलायामं यथोक्तवत् ॥ ६० ॥
kīlabhājanamityuktaṃ kīlanaṃ tu pravakṣyate | bhājanāyāmavatkuryātkīlāyāmaṃ yathoktavat || 60 ||
एकद्वित्र्! यङ्गुलं वापि कीलतारं यथेष्टकम् । कवाटयुक्तं तथैकं चेद् द्वारदक्षिणपार्श्वके ॥ ६१ ॥
ekadvitr! yaṅgulaṃ vāpi kīlatāraṃ yatheṣṭakam | kavāṭayuktaṃ tathaikaṃ ced dvāradakṣiṇapārśvake || 61 ||
द्वारपादे पदे वापि योजयेत्कीलभाजनम् । पर्वयुक्कीलमूलाग्रे भाजने छिद्रं योजयेत् ॥ ६२ ॥
dvārapāde pade vāpi yojayetkīlabhājanam | parvayukkīlamūlāgre bhājane chidraṃ yojayet || 62 ||
अयस्कीलं च पट्टं च पद्मपत्रादिशोभितम् । कुर्यात्तत्तत्कवाटानां युक्त्या तत्कीलशूलके ॥ ६३ ॥
ayaskīlaṃ ca paṭṭaṃ ca padmapatrādiśobhitam | kuryāttattatkavāṭānāṃ yuktyā tatkīlaśūlake || 63 ||
यथाबलं यथाशोभं तथा युञ्जीत बुद्धिमान् । द्वारोर्ध्वे भूपरार्धं च कुर्यात्तच्छिद्र पट्टिका ॥ ६४ ॥
yathābalaṃ yathāśobhaṃ tathā yuñjīta buddhimān | dvārordhve bhūparārdhaṃ ca kuryāttacchidra paṭṭikā || 64 ||
कवाटस्योर्ध्वशूलं च तत्तच्छिद्रे प्रवेशयेत् । अन्तरद्वारं तु कवाटं चैव योजयेत् ॥ ६५ ॥
kavāṭasyordhvaśūlaṃ ca tattacchidre praveśayet | antaradvāraṃ tu kavāṭaṃ caiva yojayet || 65 ||
कीलं च भाजनं चैव कवाटयुग्मं तु योजयेत् । कवाटायामविस्तारे मध्ये छिद्रं तु युग्मतः ॥ ६६ ॥
kīlaṃ ca bhājanaṃ caiva kavāṭayugmaṃ tu yojayet | kavāṭāyāmavistāre madhye chidraṃ tu yugmataḥ || 66 ||
छिद्र योर्मध्यं तस्योर्ध्वतः कीलं तदन्योऽन्यं निवेशयेत् । एवं युक्त्या कवाटं च सव्यासव्यं तु योजयेत् ॥ ६७ ॥
chidra yormadhyaṃ tasyordhvataḥ kīlaṃ tadanyo'nyaṃ niveśayet | evaṃ yuktyā kavāṭaṃ ca savyāsavyaṃ tu yojayet || 67 ||
देवानां मूलहर्म्ये तु कवाटाधिक्यवामके । सर्वेषामालये चान्तं यथेष्टं स्यापयेत्सुधीः ॥ ६८ ॥
devānāṃ mūlaharmye tu kavāṭādhikyavāmake | sarveṣāmālaye cāntaṃ yatheṣṭaṃ syāpayetsudhīḥ || 68 ||
उक्तवत्स्थापयेद् द्वारं स्थपतिः स्थापकैः सह । देवानां हर्म्यके सर्वं मध्यद्वारं तु जालकम् ॥ ६९ ॥
uktavatsthāpayed dvāraṃ sthapatiḥ sthāpakaiḥ saha | devānāṃ harmyake sarvaṃ madhyadvāraṃ tu jālakam || 69 ||
द्विजातीनां च वर्णानां गृहे वातायनं बुधः । मध्यस्तम्भं यथायुक्त्याकारं यत्तु यथेष्टकम् ॥ ७० ॥
dvijātīnāṃ ca varṇānāṃ gṛhe vātāyanaṃ budhaḥ | madhyastambhaṃ yathāyuktyākāraṃ yattu yatheṣṭakam || 70 ||
देवानां भूसुरादीनां वर्णानां च गृहे गृहे । द्वारपट्टिकाया मानं लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ ७१ ॥
devānāṃ bhūsurādīnāṃ varṇānāṃ ca gṛhe gṛhe | dvārapaṭṭikāyā mānaṃ lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā || 71 ||
द्वारस्य पुरतो देशे द्वारमध्ये सभद्र कम् । एकभाग द्विभागं वा निर्गमं पट्टिका भवेत् ॥ ७२ ॥
dvārasya purato deśe dvāramadhye sabhadra kam | ekabhāga dvibhāgaṃ vā nirgamaṃ paṭṭikā bhavet || 72 ||
एकत्रिपञ्चभागेन पट्टिकाविस्तृतं भवेत् । विस्तारं द्विगुणं वापि पादोनं द्विगुणं तु वा ॥ ७३ ॥
ekatripañcabhāgena paṭṭikāvistṛtaṃ bhavet | vistāraṃ dviguṇaṃ vāpi pādonaṃ dviguṇaṃ tu vā || 73 ||
विस्तारार्धाधिकं वापि तद्द्वारं पट्टिकोदयम् । तुङ्गे चाष्टांशकं कृत्वा चैकभागं मसूरकम् ॥ ७४ ॥
vistārārdhādhikaṃ vāpi taddvāraṃ paṭṭikodayam | tuṅge cāṣṭāṃśakaṃ kṛtvā caikabhāgaṃ masūrakam || 74 ||
तद्द्वयं पादतुङ्गं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम् । तत्समं ग्रीवतुङ्गं स्यात् शिरतुङ्गं द्वयांशकम् ॥ ७५ ॥
taddvayaṃ pādatuṅgaṃ syāttadardhaṃ prastarodayam | tatsamaṃ grīvatuṅgaṃ syāt śiratuṅgaṃ dvayāṃśakam || 75 ||
तदर्धं स्तूपितुङ्गं स्यात् शालाकारं शिरो भवेत् । अथवा नासिकाकारं कुर्याद् भित्ति सहैव च ॥ ७६ ॥
tadardhaṃ stūpituṅgaṃ syāt śālākāraṃ śiro bhavet | athavā nāsikākāraṃ kuryād bhitti sahaiva ca || 76 ||
षड्वर्गमिति प्रोक्तं च चतुर्वर्गमिहोच्यते । तुङ्गे षडंशके कृत्वा एका द्व्येकवेदिका ॥ ७७ ॥
ṣaḍvargamiti proktaṃ ca caturvargamihocyate | tuṅge ṣaḍaṃśake kṛtvā ekā dvyekavedikā || 77 ||
पादं शिरः शिखा प्रोक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् । सर्वालङ्कारसंयुक्तमेवमुक्तं पुरातनैः ॥ ७८ ॥
pādaṃ śiraḥ śikhā proktaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet | sarvālaṅkārasaṃyuktamevamuktaṃ purātanaiḥ || 78 ||
अज्ञानाद् विपरीतं चेत्सर्वसम्पद्विनाशनम् ॥ ७९ ॥
ajñānād viparītaṃ cetsarvasampadvināśanam || 79 ||
एवं द्वारं तैतलानां द्विजानाम् । भूपानां चैव वैश्यकानां परेषाम् । मानं यत्तच्चोक्तवद्घर्म्यदेशे । कुर्यात्सर्वसम्पदास्पदं स्यात् ॥ ८० ॥
evaṃ dvāraṃ taitalānāṃ dvijānām | bhūpānāṃ caiva vaiśyakānāṃ pareṣām | mānaṃ yattaccoktavadgharmyadeśe | kuryātsarvasampadāspadaṃ syāt || 80 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).