Skip to content

अध्यायः ३७ · द्वारमानविधानम्

Dvāramānavidhāna

dvāramānavidhānam

A chapter of the Manasara.

80 versesSanskrit with transliteration

A temple tower rising in tiers, its plan drawn on a grid of squares.

द्वारमानविधिं वक्ष्ये लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना । भूसुराणां सुरादीनां वर्णानां चालयादिकम् ॥ १ ॥

dvāramānavidhiṃ vakṣye lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā | bhūsurāṇāṃ surādīnāṃ varṇānāṃ cālayādikam || 1 ||

Report an error

वासं वातायनादीनां कुड्यगोपुरमण्डपे । द्वारस्तम्भयुतं सर्वद्वारमानाद् बहिर्भवेत् ॥ २ ॥

vāsaṃ vātāyanādīnāṃ kuḍyagopuramaṇḍape | dvārastambhayutaṃ sarvadvāramānād bahirbhavet || 2 ||

Report an error

सार्धहस्तं समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् । त्रयोविंशत्तदुत्सेधं द्वारं सप्तकरान्तकम् ॥ ३ ॥

sārdhahastaṃ samārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt | trayoviṃśattadutsedhaṃ dvāraṃ saptakarāntakam || 3 ||

Report an error

महद्द्वारमिति प्रोक्तमुपद्वारमिहोच्यते । एकहस्तं समारभ्य त्रित्र्! यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ४ ॥

mahaddvāramiti proktamupadvāramihocyate | ekahastaṃ samārabhya tritr! yaṅgulavivardhanāt || 4 ||

Report an error

उपद्वार त्रिहस्तान्तं सप्तादशविधोदयम् । द्वादशाङ्गुलमारभ्य त्रित्रिमात्रविवर्धनात् ॥ ५ ॥

upadvāra trihastāntaṃ saptādaśavidhodayam | dvādaśāṅgulamārabhya tritrimātravivardhanāt || 5 ||

Report an error

वातायन द्विहस्तान्त त्रयोदशविधोदयम् । शुद्धद्वारोदयं ह्येवं तद्विस्तारमिहोच्यते ॥ ६ ॥

vātāyana dvihastānta trayodaśavidhodayam | śuddhadvārodayaṃ hyevaṃ tadvistāramihocyate || 6 ||

Report an error

सर्वेषां द्वारतुङ्गार्धं शुद्धद्वारं विशालकम् । अथवा द्वारमुख्यानां हर्म्यपादमिहोच्यते ॥ ७ ॥

sarveṣāṃ dvāratuṅgārdhaṃ śuddhadvāraṃ viśālakam | athavā dvāramukhyānāṃ harmyapādamihocyate || 7 ||

Report an error

तत्तत्पादोदये वाथ वसुनन्ददशांशकैः । तत्तदेकांशहीनं स्याद् द्वारतुङ्गमिति स्मृतम् ॥ ८ ॥

tattatpādodaye vātha vasunandadaśāṃśakaiḥ | tattadekāṃśahīnaṃ syād dvāratuṅgamiti smṛtam || 8 ||

Report an error

तदर्धं विस्तृतं प्रोक्तमथ हर्म्यवशोच्यते । सत्रिपादकरारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ ९ ॥

tadardhaṃ vistṛtaṃ proktamatha harmyavaśocyate | satripādakarārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt || 9 ||

Report an error

सत्रिपादत्रिहस्तान्तं कन्यसादि नवोदयम् । एवं तु क्षुद्र हर्म्ये तु मुख्ये द्वारं प्रकल्पयेत् ॥ १० ॥

satripādatrihastāntaṃ kanyasādi navodayam | evaṃ tu kṣudra harmye tu mukhye dvāraṃ prakalpayet || 10 ||

Report an error

द्विहस्तं तु समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् । चतुर्हस्तावसानं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् ॥ ११ ॥

dvihastaṃ tu samārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt | caturhastāvasānaṃ syātkanyasādi trayaṃ trayam || 11 ||

Report an error

एवं तु मध्यहर्म्ये तु मुख्ये द्वारोदयं भवेत् । सार्धद्विहस्तमारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ १२ ॥

evaṃ tu madhyaharmye tu mukhye dvārodayaṃ bhavet | sārdhadvihastamārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt || 12 ||

Report an error

सार्धवेदकरान्तं स्यात्कन्यसादि नवोदयम् । मुख्यद्वारमिति प्रोक्तं मुख्यहर्म्ये तु योजयेत् ॥ १३ ॥

sārdhavedakarāntaṃ syātkanyasādi navodayam | mukhyadvāramiti proktaṃ mukhyaharmye tu yojayet || 13 ||

Report an error

सप्तविंशोदयं ह्येवं तदर्धं विस्तृतं भवेत् । एवं जातिवशात्प्रोक्तं छन्दादीनां प्रवक्ष्यते ॥ १४ ॥

saptaviṃśodayaṃ hyevaṃ tadardhaṃ vistṛtaṃ bhavet | evaṃ jātivaśātproktaṃ chandādīnāṃ pravakṣyate || 14 ||

Report an error

पञ्चविंशाङ्गुलारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् । त्रयोविंशशतान्तं स्याच्छन्दद्वारविशालकम् ॥ १५ ॥

pañcaviṃśāṅgulārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt | trayoviṃśaśatāntaṃ syācchandadvāraviśālakam || 15 ||

Report an error

एकविंशाङ्गुलारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् । एकविंशं शतान्तं स्याद्विकल्पद्वारविस्तृतम् ॥ १६ ॥

ekaviṃśāṅgulārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt | ekaviṃśaṃ śatāntaṃ syādvikalpadvāravistṛtam || 16 ||

Report an error

नवपङ्क्त्यङ्गुलारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् । एकपङ्क्त्यङ्गुलाधिक्यं शतान्तमाभासविस्तृतम् ॥ १७ ॥

navapaṅktyaṅgulārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt | ekapaṅktyaṅgulādhikyaṃ śatāntamābhāsavistṛtam || 17 ||

Report an error

विस्ताराद् द्विगुणोत्सेधं सामान्यमिति कथ्यते । द्विगुणात्पादमाधिक्यमर्धाधिकमथापि वा ॥ १८ ॥

vistārād dviguṇotsedhaṃ sāmānyamiti kathyate | dviguṇātpādamādhikyamardhādhikamathāpi vā || 18 ||

Report an error

तदुत्सेधं नवांशं स्यात्पञ्चाशद् द्वारविस्तृतम् । आयादिकर्मषड्वर्गप्रवाहं वक्ष्यतेऽधुना ॥ १९ ॥

tadutsedhaṃ navāṃśaṃ syātpañcāśad dvāravistṛtam | āyādikarmaṣaḍvargapravāhaṃ vakṣyate'dhunā || 19 ||

Report an error

जातिद्वारोदये सर्वेचायादिसंग्रहं भवेत् । छन्दादीनां तु सर्वेषां तारे चायादिसंग्रहम् ॥ २० ॥

jātidvārodaye sarvecāyādisaṃgrahaṃ bhavet | chandādīnāṃ tu sarveṣāṃ tāre cāyādisaṃgraham || 20 ||

Report an error

वृद्धिहान्यादिसर्वेषां प्रासादस्योक्तवद् भवेत् । कन्यसे कन्यसा मानं मध्यमे मध्यमं तथा ॥ २१ ॥

vṛddhihānyādisarveṣāṃ prāsādasyoktavad bhavet | kanyase kanyasā mānaṃ madhyame madhyamaṃ tathā || 21 ||

Report an error

मुख्ये मुख्यं तु मानं स्यात्कुर्याद् द्वारं शुभावहम् । हीनाधिकमानं चेत् श्रेष्ठकन्यसमानकम् ॥ २२ ॥

mukhye mukhyaṃ tu mānaṃ syātkuryād dvāraṃ śubhāvaham | hīnādhikamānaṃ cet śreṣṭhakanyasamānakam || 22 ||

Report an error

तद्द्वयोर्मध्यमं चोक्तं मध्यमे तद्द्वयं तु वा । सर्वेषामपि वर्णानां सर्वसंपद्विनाशनम् ॥ २३ ॥

taddvayormadhyamaṃ coktaṃ madhyame taddvayaṃ tu vā | sarveṣāmapi varṇānāṃ sarvasaṃpadvināśanam || 23 ||

Report an error

शान्तिकादि यथाहर्म्यं द्वारं तच्छान्तिकादिकम् । कुर्यादारोग्यमायुष्यं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ २४ ॥

śāntikādi yathāharmyaṃ dvāraṃ tacchāntikādikam | kuryādārogyamāyuṣyaṃ bhuktimuktiphalapradam || 24 ||

Report an error

विपरीते नृपादीनां विपत्यं नित्यमावहेत् । द्वारमानमिति प्रोक्तं पादादीन्वक्ष्यतेऽधुना ॥ २५ ॥

viparīte nṛpādīnāṃ vipatyaṃ nityamāvahet | dvāramānamiti proktaṃ pādādīnvakṣyate'dhunā || 25 ||

Report an error

शुद्धद्वारस्य परितः पादोदर्कद्वारयुतम् । भौमान्तं द्यातपादं वा चोत्तरान्तमथापि वा ॥ २६ ॥

śuddhadvārasya paritaḥ pādodarkadvārayutam | bhaumāntaṃ dyātapādaṃ vā cottarāntamathāpi vā || 26 ||

Report an error

द्वारयोगस्य मूलाग्रे छिद्रं कुर्याद् द्वयोर्द्वयम् । पट्टिकाद्वयमूलाग्रे शिखायुक्ताद्वारं योजयेत् ॥ २७ ॥

dvārayogasya mūlāgre chidraṃ kuryād dvayordvayam | paṭṭikādvayamūlāgre śikhāyuktādvāraṃ yojayet || 27 ||

Report an error

दारुद्वारमिति प्रोक्तं शिलाभग्नं तु योजयेत् । कुड्यद्वारार्कभागं स्यात्तद्वाह्ये पञ्चभागिकम् ॥ २८ ॥

dārudvāramiti proktaṃ śilābhagnaṃ tu yojayet | kuḍyadvārārkabhāgaṃ syāttadvāhye pañcabhāgikam || 28 ||

Report an error

अन्तःसप्तांशयोर्मध्ये द्वारयोगस्य मध्यमे । तदंश त्रिचतुर्भागं पञ्चषट्सप्तभागिकम् ॥ २९ ॥

antaḥsaptāṃśayormadhye dvārayogasya madhyame | tadaṃśa tricaturbhāgaṃ pañcaṣaṭsaptabhāgikam || 29 ||

Report an error

अष्टांशं योगविस्तारं तदर्धं बहलं भवेत् । विस्तारस्य समं वापि त्रिपादं वाथ कल्पयेत् ॥ ३० ॥

aṣṭāṃśaṃ yogavistāraṃ tadardhaṃ bahalaṃ bhavet | vistārasya samaṃ vāpi tripādaṃ vātha kalpayet || 30 ||

Report an error

पट्टिकोच्चायतं तारं घनं द्वारस्य योग्यकम् । द्वारयोगद्वयं चैव पट्टिकाद्वयमेव वा ॥ ३१ ॥

paṭṭikoccāyataṃ tāraṃ ghanaṃ dvārasya yogyakam | dvārayogadvayaṃ caiva paṭṭikādvayameva vā || 31 ||

Report an error

चतुरश्रं समाश्रं वा भूषणालङ्कृतं तु वा । योगादिघनमानं च कृत्वा बाह्ये नवांशकम् ॥ ३२ ॥

caturaśraṃ samāśraṃ vā bhūṣaṇālaṅkṛtaṃ tu vā | yogādighanamānaṃ ca kṛtvā bāhye navāṃśakam || 32 ||

Report an error

कुड्यान्ते पट्टबन्धांशं तस्माद् द्व्यंशेन बन्धनम् । एकेन कम्पपट्टं स्याद्बन्धभागेन योजयेत् ॥ ३३ ॥

kuḍyānte paṭṭabandhāṃśaṃ tasmād dvyaṃśena bandhanam | ekena kampapaṭṭaṃ syādbandhabhāgena yojayet || 33 ||

Report an error

अथवांशेन पट्टं स्यात्पद्ममध्येऽर्धभागिकम् । अर्धेन कम्पसंयुक्तं कर्णबन्धांशमीरितम् ॥ ३४ ॥

athavāṃśena paṭṭaṃ syātpadmamadhye'rdhabhāgikam | ardhena kampasaṃyuktaṃ karṇabandhāṃśamīritam || 34 ||

Report an error

कम्पमर्धेन संयुक्तं चान्त्यं चेदलं भवेत् । एकांशं बाह्यपट्टं स्याद् द्व्यंशं भुवाङ्गकम् ॥ ३५ ॥

kampamardhena saṃyuktaṃ cāntyaṃ cedalaṃ bhavet | ekāṃśaṃ bāhyapaṭṭaṃ syād dvyaṃśaṃ bhuvāṅgakam || 35 ||

Report an error

पद्म द्वयांशकं चैव कम्पमेकेन कारयेत् । मध्यभुवाङ्गं युग्मांशं बाह्यपद्मं द्वयांशकम् ॥ ३६ ॥

padma dvayāṃśakaṃ caiva kampamekena kārayet | madhyabhuvāṅgaṃ yugmāṃśaṃ bāhyapadmaṃ dvayāṃśakam || 36 ||

Report an error

पट्टिकायोगबाह्ये तु द्वारांशं परितोऽन्वितम् । अथवा भूषणं तु स्यात्कुर्यात्त्वथ पट्टिका ॥ ३७ ॥

paṭṭikāyogabāhye tu dvārāṃśaṃ parito'nvitam | athavā bhūṣaṇaṃ tu syātkuryāttvatha paṭṭikā || 37 ||

Report an error

द्वारयोगविशाले तु कर्णं वा द्विगुणं तु वा । योगमूलाग्रतुङ्गं स्यात् अग्रे विन्यास कुद्मलम् ॥ ३८ ॥

dvārayogaviśāle tu karṇaṃ vā dviguṇaṃ tu vā | yogamūlāgratuṅgaṃ syāt agre vinyāsa kudmalam || 38 ||

Report an error

सर्वालङ्कारसंयुक्तं पत्रवल्ल्यादिभूषितम् । द्वारोर्ध्वे मध्यदेशे तु अधिराजोपरि न्यसेत् ॥ ३९ ॥

sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ patravallyādibhūṣitam | dvārordhve madhyadeśe tu adhirājopari nyaset || 39 ||

Report an error

तत्पार्श्वे चाच्चरादन्त द्विपयुग्मं तु कारयेत् । दक्षिणे तु गणेशं स्यद्वामभागे सरस्वतीम् ॥ ४० ॥

tatpārśve cāccarādanta dvipayugmaṃ tu kārayet | dakṣiṇe tu gaṇeśaṃ syadvāmabhāge sarasvatīm || 40 ||

Report an error

छत्रचामरसंयुक्तं तोरणादिविभूषितम् । तस्याधो पूर्णकुम्भाद्यैः दर्पणाद्यैर्विभूषितम् ॥ ४१ ॥

chatracāmarasaṃyuktaṃ toraṇādivibhūṣitam | tasyādho pūrṇakumbhādyaiḥ darpaṇādyairvibhūṣitam || 41 ||

Report an error

कुर्यादेवं तु रक्षार्थं सम्पदामास्पदं सदा । अथवा द्वारयोगस्य विशालं वक्ष्यतेऽधुना ॥ ४२ ॥

kuryādevaṃ tu rakṣārthaṃ sampadāmāspadaṃ sadā | athavā dvārayogasya viśālaṃ vakṣyate'dhunā || 42 ||

Report an error

त्रिचतुष्पञ्चषण्मात्रं तस्मात्तु द्व्यङ्गुलाधिकम् । पञ्चविंशाङ्गुलान्तश्च चतुर्विंशाङ्गुलान्तकम् ॥ ४३ ॥

tricatuṣpañcaṣaṇmātraṃ tasmāttu dvyaṅgulādhikam | pañcaviṃśāṅgulāntaśca caturviṃśāṅgulāntakam || 43 ||

Report an error

एकविंशाङ्गुलान्तं स्याद् द्वाविंशाङ्गुलन्तकम् । त्रयोविंशाङ्गुलान्तं स्याद् द्वारयोगस्य विस्तृतम् ॥ ४४ ॥

ekaviṃśāṅgulāntaṃ syād dvāviṃśāṅgulantakam | trayoviṃśāṅgulāntaṃ syād dvārayogasya vistṛtam || 44 ||

Report an error

अथवा हस्तमारभ्य त्रित्र्! यङ्गुलविवर्धनात् । तत्त्रिहस्तावसानं स्यात्कन्यसादुत्तमान्तकम् ॥ ४५ ॥

athavā hastamārabhya tritr! yaṅgulavivardhanāt | tattrihastāvasānaṃ syātkanyasāduttamāntakam || 45 ||

Report an error

दारुके तु शिला वापि कुर्याद् द्वारं विचक्षणः । क्षुद्र विस्तार सर्वेषां द्वारयोगविशालकम् ॥ ४६ ॥

dāruke tu śilā vāpi kuryād dvāraṃ vicakṣaṇaḥ | kṣudra vistāra sarveṣāṃ dvārayogaviśālakam || 46 ||

Report an error

द्वारमानं तु सर्वेषां वर्णानां हर्म्यके न्यसेत् । देवानां हर्म्यके कुर्यात्तत्र दोषो न विद्यते ॥ ४७ ॥

dvāramānaṃ tu sarveṣāṃ varṇānāṃ harmyake nyaset | devānāṃ harmyake kuryāttatra doṣo na vidyate || 47 ||

Report an error

द्वारभूषणसार्धं स्याद् द्वारमानेन कल्पयेत् । तद्विशालायततुल्यं कवाटायामविस्तृतम् ॥ ४८ ॥

dvārabhūṣaṇasārdhaṃ syād dvāramānena kalpayet | tadviśālāyatatulyaṃ kavāṭāyāmavistṛtam || 48 ||

Report an error

एकद्वित्रिचतुष्पञ्च कवाटस्य घनं भवेत् । एकं वा द्विकवाटं वा युक्त्या तत्रैव योजयेत् ॥ ४९ ॥

ekadvitricatuṣpañca kavāṭasya ghanaṃ bhavet | ekaṃ vā dvikavāṭaṃ vā yuktyā tatraiva yojayet || 49 ||

Report an error

युग्मदारु न योग्यं स्यादयुग्मं चैव योजयेत् । युगलं तत्कवाटं स्याद् दारुयुग्मं प्रयोजयेत् ॥ ५० ॥

yugmadāru na yogyaṃ syādayugmaṃ caiva yojayet | yugalaṃ tatkavāṭaṃ syād dāruyugmaṃ prayojayet || 50 ||

Report an error

दक्षिणस्य कवाटं तु विशालाधिकमायतम् । एकद्वित्र्! यङ्गुलं वामकवाटं स्याद् द्विहस्तकम् ॥ ५१ ॥

dakṣiṇasya kavāṭaṃ tu viśālādhikamāyatam | ekadvitr! yaṅgulaṃ vāmakavāṭaṃ syād dvihastakam || 51 ||

Report an error

तत्समग्रं शिख तारं तद्द्वयं तस्य तुङ्गकम् । वृत्ताकारं शिखा सर्वा मूलोद्भवरुचा भवेत् ॥ ५२ ॥

tatsamagraṃ śikha tāraṃ taddvayaṃ tasya tuṅgakam | vṛttākāraṃ śikhā sarvā mūlodbhavarucā bhavet || 52 ||

Report an error

मध्ये तु क्षेपणं वामे शुद्धद्वारावसानकम् । त्रिचतुष्पञ्चषण्मात्रं मध्ये क्षेपणविस्तृतम् ॥ ५३ ॥

madhye tu kṣepaṇaṃ vāme śuddhadvārāvasānakam | tricatuṣpañcaṣaṇmātraṃ madhye kṣepaṇavistṛtam || 53 ||

Report an error

युग्मवेदकुमाराष्टपङ्क्त्यंशं द्वादशांशकम् । कुर्यात्कवाटदीर्घे क्षेपणं विस्तृतोधिकम् ॥ ५४ ॥

yugmavedakumārāṣṭapaṅktyaṃśaṃ dvādaśāṃśakam | kuryātkavāṭadīrghe kṣepaṇaṃ vistṛtodhikam || 54 ||

Report an error

त्रिचतुष्पञ्चाङ्गुलं वा तस्य विस्तार मानयेत् । शुद्धद्वारसमायामे विस्तारे परिकल्पयेत् ॥ ५५ ॥

tricatuṣpañcāṅgulaṃ vā tasya vistāra mānayet | śuddhadvārasamāyāme vistāre parikalpayet || 55 ||

Report an error

आयदण्ड त्रिधापञ्चसप्तकाकृतमेव च । दीर्घं ह्रस्वं च सर्वेषामिदं युक्त्या प्रयोजयेत् ॥ ५६ ॥

āyadaṇḍa tridhāpañcasaptakākṛtameva ca | dīrghaṃ hrasvaṃ ca sarveṣāmidaṃ yuktyā prayojayet || 56 ||

Report an error

सन्दिमध्ये तु वेदाश्रं पट्टिकानां तु पादयुक् । पद्मपत्रादि सर्वेषां युक्त्या च समलङ्कृतम् ॥ ५७ ॥

sandimadhye tu vedāśraṃ paṭṭikānāṃ tu pādayuk | padmapatrādi sarveṣāṃ yuktyā ca samalaṅkṛtam || 57 ||

Report an error

प्राकारे च महाद्वारं क्षुद्र द्वारं कवाटके । सप्ताङ्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ५८ ॥

prākāre ca mahādvāraṃ kṣudra dvāraṃ kavāṭake | saptāṅgulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt || 58 ||

Report an error

पञ्चविंशाङ्गुलायामं त्रिचतुर्थाङ्गुलं ततिः । तदर्धं तद्घनं कुर्यात्त्रिचतुष्पञ्चाङ्गुलोन्नतम् ॥ ५९ ॥

pañcaviṃśāṅgulāyāmaṃ tricaturthāṅgulaṃ tatiḥ | tadardhaṃ tadghanaṃ kuryāttricatuṣpañcāṅgulonnatam || 59 ||

Report an error

कीलभाजनमित्युक्तं कीलनं तु प्रवक्ष्यते । भाजनायामवत्कुर्यात्कीलायामं यथोक्तवत् ॥ ६० ॥

kīlabhājanamityuktaṃ kīlanaṃ tu pravakṣyate | bhājanāyāmavatkuryātkīlāyāmaṃ yathoktavat || 60 ||

Report an error

एकद्वित्र्! यङ्गुलं वापि कीलतारं यथेष्टकम् । कवाटयुक्तं तथैकं चेद् द्वारदक्षिणपार्श्वके ॥ ६१ ॥

ekadvitr! yaṅgulaṃ vāpi kīlatāraṃ yatheṣṭakam | kavāṭayuktaṃ tathaikaṃ ced dvāradakṣiṇapārśvake || 61 ||

Report an error

द्वारपादे पदे वापि योजयेत्कीलभाजनम् । पर्वयुक्कीलमूलाग्रे भाजने छिद्रं योजयेत् ॥ ६२ ॥

dvārapāde pade vāpi yojayetkīlabhājanam | parvayukkīlamūlāgre bhājane chidraṃ yojayet || 62 ||

Report an error

अयस्कीलं च पट्टं च पद्मपत्रादिशोभितम् । कुर्यात्तत्तत्कवाटानां युक्त्या तत्कीलशूलके ॥ ६३ ॥

ayaskīlaṃ ca paṭṭaṃ ca padmapatrādiśobhitam | kuryāttattatkavāṭānāṃ yuktyā tatkīlaśūlake || 63 ||

Report an error

यथाबलं यथाशोभं तथा युञ्जीत बुद्धिमान् । द्वारोर्ध्वे भूपरार्धं च कुर्यात्तच्छिद्र पट्टिका ॥ ६४ ॥

yathābalaṃ yathāśobhaṃ tathā yuñjīta buddhimān | dvārordhve bhūparārdhaṃ ca kuryāttacchidra paṭṭikā || 64 ||

Report an error

कवाटस्योर्ध्वशूलं च तत्तच्छिद्रे प्रवेशयेत् । अन्तरद्वारं तु कवाटं चैव योजयेत् ॥ ६५ ॥

kavāṭasyordhvaśūlaṃ ca tattacchidre praveśayet | antaradvāraṃ tu kavāṭaṃ caiva yojayet || 65 ||

Report an error

कीलं च भाजनं चैव कवाटयुग्मं तु योजयेत् । कवाटायामविस्तारे मध्ये छिद्रं तु युग्मतः ॥ ६६ ॥

kīlaṃ ca bhājanaṃ caiva kavāṭayugmaṃ tu yojayet | kavāṭāyāmavistāre madhye chidraṃ tu yugmataḥ || 66 ||

Report an error

छिद्र योर्मध्यं तस्योर्ध्वतः कीलं तदन्योऽन्यं निवेशयेत् । एवं युक्त्या कवाटं च सव्यासव्यं तु योजयेत् ॥ ६७ ॥

chidra yormadhyaṃ tasyordhvataḥ kīlaṃ tadanyo'nyaṃ niveśayet | evaṃ yuktyā kavāṭaṃ ca savyāsavyaṃ tu yojayet || 67 ||

Report an error

देवानां मूलहर्म्ये तु कवाटाधिक्यवामके । सर्वेषामालये चान्तं यथेष्टं स्यापयेत्सुधीः ॥ ६८ ॥

devānāṃ mūlaharmye tu kavāṭādhikyavāmake | sarveṣāmālaye cāntaṃ yatheṣṭaṃ syāpayetsudhīḥ || 68 ||

Report an error

उक्तवत्स्थापयेद् द्वारं स्थपतिः स्थापकैः सह । देवानां हर्म्यके सर्वं मध्यद्वारं तु जालकम् ॥ ६९ ॥

uktavatsthāpayed dvāraṃ sthapatiḥ sthāpakaiḥ saha | devānāṃ harmyake sarvaṃ madhyadvāraṃ tu jālakam || 69 ||

Report an error

द्विजातीनां च वर्णानां गृहे वातायनं बुधः । मध्यस्तम्भं यथायुक्त्याकारं यत्तु यथेष्टकम् ॥ ७० ॥

dvijātīnāṃ ca varṇānāṃ gṛhe vātāyanaṃ budhaḥ | madhyastambhaṃ yathāyuktyākāraṃ yattu yatheṣṭakam || 70 ||

Report an error

देवानां भूसुरादीनां वर्णानां च गृहे गृहे । द्वारपट्टिकाया मानं लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ ७१ ॥

devānāṃ bhūsurādīnāṃ varṇānāṃ ca gṛhe gṛhe | dvārapaṭṭikāyā mānaṃ lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā || 71 ||

Report an error

द्वारस्य पुरतो देशे द्वारमध्ये सभद्र कम् । एकभाग द्विभागं वा निर्गमं पट्टिका भवेत् ॥ ७२ ॥

dvārasya purato deśe dvāramadhye sabhadra kam | ekabhāga dvibhāgaṃ vā nirgamaṃ paṭṭikā bhavet || 72 ||

Report an error

एकत्रिपञ्चभागेन पट्टिकाविस्तृतं भवेत् । विस्तारं द्विगुणं वापि पादोनं द्विगुणं तु वा ॥ ७३ ॥

ekatripañcabhāgena paṭṭikāvistṛtaṃ bhavet | vistāraṃ dviguṇaṃ vāpi pādonaṃ dviguṇaṃ tu vā || 73 ||

Report an error

विस्तारार्धाधिकं वापि तद्द्वारं पट्टिकोदयम् । तुङ्गे चाष्टांशकं कृत्वा चैकभागं मसूरकम् ॥ ७४ ॥

vistārārdhādhikaṃ vāpi taddvāraṃ paṭṭikodayam | tuṅge cāṣṭāṃśakaṃ kṛtvā caikabhāgaṃ masūrakam || 74 ||

Report an error

तद्द्वयं पादतुङ्गं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम् । तत्समं ग्रीवतुङ्गं स्यात् शिरतुङ्गं द्वयांशकम् ॥ ७५ ॥

taddvayaṃ pādatuṅgaṃ syāttadardhaṃ prastarodayam | tatsamaṃ grīvatuṅgaṃ syāt śiratuṅgaṃ dvayāṃśakam || 75 ||

Report an error

तदर्धं स्तूपितुङ्गं स्यात् शालाकारं शिरो भवेत् । अथवा नासिकाकारं कुर्याद् भित्ति सहैव च ॥ ७६ ॥

tadardhaṃ stūpituṅgaṃ syāt śālākāraṃ śiro bhavet | athavā nāsikākāraṃ kuryād bhitti sahaiva ca || 76 ||

Report an error

षड्वर्गमिति प्रोक्तं च चतुर्वर्गमिहोच्यते । तुङ्गे षडंशके कृत्वा एका द्व्येकवेदिका ॥ ७७ ॥

ṣaḍvargamiti proktaṃ ca caturvargamihocyate | tuṅge ṣaḍaṃśake kṛtvā ekā dvyekavedikā || 77 ||

Report an error

पादं शिरः शिखा प्रोक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् । सर्वालङ्कारसंयुक्तमेवमुक्तं पुरातनैः ॥ ७८ ॥

pādaṃ śiraḥ śikhā proktaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet | sarvālaṅkārasaṃyuktamevamuktaṃ purātanaiḥ || 78 ||

Report an error

अज्ञानाद् विपरीतं चेत्सर्वसम्पद्विनाशनम् ॥ ७९ ॥

ajñānād viparītaṃ cetsarvasampadvināśanam || 79 ||

Report an error

एवं द्वारं तैतलानां द्विजानाम् । भूपानां चैव वैश्यकानां परेषाम् । मानं यत्तच्चोक्तवद्घर्म्यदेशे । कुर्यात्सर्वसम्पदास्पदं स्यात् ॥ ८० ॥

evaṃ dvāraṃ taitalānāṃ dvijānām | bhūpānāṃ caiva vaiśyakānāṃ pareṣām | mānaṃ yattaccoktavadgharmyadeśe | kuryātsarvasampadāspadaṃ syāt || 80 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).