देवानामपि देवीनां भक्तानां नेत्रमोक्षणम् । लिङ्गानां लक्षणोद्घारं वस्त्वादीनां यथाक्रमम् ॥ १ ॥
devānāmapi devīnāṃ bhaktānāṃ netramokṣaṇam | liṅgānāṃ lakṣaṇodghāraṃ vastvādīnāṃ yathākramam || 1 ||
अध्यायः ६८ · नयनोन्मीलनलक्षणम्
nayanonmīlanalakṣaṇam
A chapter of the Manasara.
58 versesSanskrit with transliteration
देवानामपि देवीनां भक्तानां नेत्रमोक्षणम् । लिङ्गानां लक्षणोद्घारं वस्त्वादीनां यथाक्रमम् ॥ १ ॥
devānāmapi devīnāṃ bhaktānāṃ netramokṣaṇam | liṅgānāṃ lakṣaṇodghāraṃ vastvādīnāṃ yathākramam || 1 ||
स्थपतिः प्रकृतिः प्रोक्तः स्थापको जीवमिष्यते । तस्मात्क्रियारम्भतः सह कुर्यात्तु संसदा ॥ २ ॥
sthapatiḥ prakṛtiḥ proktaḥ sthāpako jīvamiṣyate | tasmātkriyārambhataḥ saha kuryāttu saṃsadā || 2 ||
एवं विधाय चान्येन वस्त्वादय कृतान्यपि । वस्तोवास्तोस्तु हानिः कर्तृनाशं भवेद् ध्रुवम् ॥ ३ ॥
evaṃ vidhāya cānyena vastvādaya kṛtānyapi | vastovāstostu hāniḥ kartṛnāśaṃ bhaved dhruvam || 3 ||
किं सृजेन्नयनोन्मेषमन्धकारानुपत्तये । उदिते तु सहस्रांशौ यथा गच्छति समन्ततः ॥ ४ ॥
kiṃ sṛjennayanonmeṣamandhakārānupattaye | udite tu sahasrāṃśau yathā gacchati samantataḥ || 4 ||
तथैवमस्तमानादि लोचनस्य जनस्य च । अन्तर्बहिश्च रागश्च अर्थनाशं न संशयः ॥ ५ ॥
tathaivamastamānādi locanasya janasya ca | antarbahiśca rāgaśca arthanāśaṃ na saṃśayaḥ || 5 ||
अकृत्वा नयनोन्मोक्षं चक्षूरोगो भवेद् ध्रुवम् । तस्मात्तु नयनोन्मोक्षलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ ६ ॥
akṛtvā nayanonmokṣaṃ cakṣūrogo bhaved dhruvam | tasmāttu nayanonmokṣalakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā || 6 ||
हर्म्ये वा मण्डपे वापि स्थपतिस्थापकावुभौ । स्थापनात्पूर्वके कुर्यादुक्तवदङ्कुरार्पणम् ॥ ७ ॥
harmye vā maṇḍape vāpi sthapatisthāpakāvubhau | sthāpanātpūrvake kuryāduktavadaṅkurārpaṇam || 7 ||
पश्चात्तु सुमुहूर्ते च कुर्यान्नयनमोक्षणम् । प्रासादाभिमुखे चैव चोत्तरे वाथ दक्षिणे ॥ ८ ॥
paścāttu sumuhūrte ca kuryānnayanamokṣaṇam | prāsādābhimukhe caiva cottare vātha dakṣiṇe || 8 ||
नयनोन्मीलनं यागमण्डपं कल्पयेत्सुधीः । नवहस्तं सप्तहस्तं पञ्चहस्तमथापि वा ॥ ९ ॥
nayanonmīlanaṃ yāgamaṇḍapaṃ kalpayetsudhīḥ | navahastaṃ saptahastaṃ pañcahastamathāpi vā || 9 ||
चतुरश्रसमाकारं षोडशस्तम्भमेव च । द्वादशस्तम्भमेवं वा कूटं वाथ प्रपाङ्गकम् ॥ १० ॥
caturaśrasamākāraṃ ṣoḍaśastambhameva ca | dvādaśastambhamevaṃ vā kūṭaṃ vātha prapāṅgakam || 10 ||
चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं चतुस्तोरणसंयुतम् । तन्मण्डपस्य मध्ये तु वेदिं कुर्यात्तु चोक्तवत् ॥ ११ ॥
caturdikṣu caturdvāraṃ catustoraṇasaṃyutam | tanmaṇḍapasya madhye tu vediṃ kuryāttu coktavat || 11 ||
तदग्रे चाग्निकुण्डं स्याद् गोमयालेपनं भवेत् । विधानध्वजसंयुक्तं नानावस्त्रेण संयुतम् ॥ १२ ॥
tadagre cāgnikuṇḍaṃ syād gomayālepanaṃ bhavet | vidhānadhvajasaṃyuktaṃ nānāvastreṇa saṃyutam || 12 ||
पादानां समलङ्कृत्य कदली फलैर्युतम् । परितश्चोर्ध्वदेशे तु रम्भामाल्यैरलङ्कृतम् ॥ १३ ॥
pādānāṃ samalaṅkṛtya kadalī phalairyutam | paritaścordhvadeśe tu rambhāmālyairalaṅkṛtam || 13 ||
पुष्पमाल्यैरलङ्कृत्य रत्नैःसर्वैरलङ्कृतम् । पश्चात्तु शिल्पिभिः प्राज्ञाः कुर्यात् नयनमोक्षणम् ॥ १४ ॥
puṣpamālyairalaṅkṛtya ratnaiḥsarvairalaṅkṛtam | paścāttu śilpibhiḥ prājñāḥ kuryāt nayanamokṣaṇam || 14 ||
वेदिकापश्चिमे वाथ दक्षिणे वाथ नैरृते । कल्पयेत्स्थण्डिलं वाथ दारु पीठमथापि वा ॥ १५ ॥
vedikāpaścime vātha dakṣiṇe vātha nairṛte | kalpayetsthaṇḍilaṃ vātha dāru pīṭhamathāpi vā || 15 ||
तदूर्ध्वे स्थापयेद् बिम्बं सकूर्चाद्यैरलङ्कृतम् । तत्पूर्वे शुद्धमाल्येन स्थण्डिलं मण्डलं न्यसेत् ॥ १६ ॥
tadūrdhve sthāpayed bimbaṃ sakūrcādyairalaṅkṛtam | tatpūrve śuddhamālyena sthaṇḍilaṃ maṇḍalaṃ nyaset || 16 ||
तदूर्ध्वे स्थापयेद्धेमपात्रे नैरृत्य पूरितम् । क्षौमेणाच्छादनं कुर्यादन्तः कूर्चैरलङ्कृतम् ॥ १७ ॥
tadūrdhve sthāpayeddhemapātre nairṛtya pūritam | kṣaumeṇācchādanaṃ kuryādantaḥ kūrcairalaṅkṛtam || 17 ||
वेदिकोपरि शाल्येन कुर्यान्मण्डलं बुधः । पञ्चविंशत्पदं वाथ कल्पयेत्पीठमेव वा ॥ १८ ॥
vedikopari śālyena kuryānmaṇḍalaṃ budhaḥ | pañcaviṃśatpadaṃ vātha kalpayetpīṭhameva vā || 18 ||
दर्भैरास्तीर्य पश्चात्तु शुद्धतण्डुलरेखया । नानापुष्पैश्च लाजैश्च प्रोक्षयेच्छोभनार्थकम् ॥ १९ ॥
darbhairāstīrya paścāttu śuddhataṇḍularekhayā | nānāpuṣpaiśca lājaiśca prokṣayecchobhanārthakam || 19 ||
नवकुम्भे नवैर्वापि पञ्चविंशतिरेव वा । विधिवत्क्षालयेत्सर्वसूत्रैरावेष्टनं भवेत् ॥ २० ॥
navakumbhe navairvāpi pañcaviṃśatireva vā | vidhivatkṣālayetsarvasūtrairāveṣṭanaṃ bhavet || 20 ||
शुद्धतोयेन संपूर्य वेदिकोपरि विन्यसेत् । मध्ये प्रधानकुम्भः स्यादन्ये क्रमात्समन्ततः ॥ २१ ॥
śuddhatoyena saṃpūrya vedikopari vinyaset | madhye pradhānakumbhaḥ syādanye kramātsamantataḥ || 21 ||
सर्ववस्त्रैश्च सम्वेष्ट्य सकूर्चाद्यप्रपल्लवान् । सविधानफलं चैव पुष्पमाल्यैरलङ्कृतम् ॥ २२ ॥
sarvavastraiśca samveṣṭya sakūrcādyaprapallavān | savidhānaphalaṃ caiva puṣpamālyairalaṅkṛtam || 22 ||
उपवेद्युपरि स्थाप्य चोक्तवच्चाष्टमङ्गलम् । पश्चात्तु शिल्पिभिः प्राज्ञैः पादप्रक्षालनं कुरु ॥ २३ ॥
upavedyupari sthāpya coktavaccāṣṭamaṅgalam | paścāttu śilpibhiḥ prājñaiḥ pādaprakṣālanaṃ kuru || 23 ||
विध्युक्ताचमनं कुर्यात्सकलीकरणं क्रमात् । पुण्याहं वाचयित्वा तु प्रोक्षयेत्प्रतिमादिकम् ॥ २४ ॥
vidhyuktācamanaṃ kuryātsakalīkaraṇaṃ kramāt | puṇyāhaṃ vācayitvā tu prokṣayetpratimādikam || 24 ||
ब्राह्मादीनां च देवानां तत्तत्स्वनाममन्त्रकैः । प्रणवादिनमोऽन्तेन क्रमादाराधयेत्पुनः ॥ २५ ॥
brāhmādīnāṃ ca devānāṃ tattatsvanāmamantrakaiḥ | praṇavādinamo'ntena kramādārādhayetpunaḥ || 25 ||
धूपदीपं ददेत्प्राज्ञो मध्यकुम्भस्य मध्यमे । आराध्य गन्धपुष्पैश्च भुवनादिपतिं जपेत् ॥ २६ ॥
dhūpadīpaṃ dadetprājño madhyakumbhasya madhyame | ārādhya gandhapuṣpaiśca bhuvanādipatiṃ japet || 26 ||
घृतगुलशस्यदधि क्षीरान्नं वा निवेदयेत् । धूपदीपम् ददेत्ताम्बुलादि निवेदयेत् ॥ २७ ॥
ghṛtagulaśasyadadhi kṣīrānnaṃ vā nivedayet | dhūpadīpam dadettāmbulādi nivedayet || 27 ||
दर्शयेद्धेनुमुद्रा दीन् गीतादीन् नृत्तघोषणैः । तदग्रे स्थपतिः प्राज्ञो होमं कुर्यात्ततः क्रमात् ॥ २८ ॥
darśayeddhenumudrā dīn gītādīn nṛttaghoṣaṇaiḥ | tadagre sthapatiḥ prājño homaṃ kuryāttataḥ kramāt || 28 ||
समिदाज्यचरुं लाजप्रत्येकमष्टोत्तरशताहुतिः । शुद्धतोयेन सङ्खाया पञ्चविंशतिरेव वा ॥ २९ ॥
samidājyacaruṃ lājapratyekamaṣṭottaraśatāhutiḥ | śuddhatoyena saṅkhāyā pañcaviṃśatireva vā || 29 ||
हृल्लेखं बीजम्मुच्चार्य स्वाहान्तं प्रणवान्तकम् । बिम्बं गायत्रिमन्त्रेण पूर्णाहुतिं च कारयेत् ॥ ३० ॥
hṛllekhaṃ bījammuccārya svāhāntaṃ praṇavāntakam | bimbaṃ gāyatrimantreṇa pūrṇāhutiṃ ca kārayet || 30 ||
अग्निकार्यावसाने तु विधिवद् बिम्बमाश्रयेत् । पुण्याहं वाचयित्वा तु ब्राह्मणैः सह घोषणैः ॥ ३१ ॥
agnikāryāvasāne tu vidhivad bimbamāśrayet | puṇyāhaṃ vācayitvā tu brāhmaṇaiḥ saha ghoṣaṇaiḥ || 31 ||
रत्नशुद्धिं ततः कुर्याद् गन्धपुष्पैरवार्चयेत् । स्थपतिः प्रोक्षयेद् बिम्बं सर्वमङ्गलघोषणैः ॥ ३२ ॥
ratnaśuddhiṃ tataḥ kuryād gandhapuṣpairavārcayet | sthapatiḥ prokṣayed bimbaṃ sarvamaṅgalaghoṣaṇaiḥ || 32 ||
धूपदीपं दधेत् पश्चाद् बिम्बं गायत्रीमन्त्रतः । आराध्य गन्धपुष्पैश्च धेनुमुद्रां! प्रदर्शयेत् ॥ ३३ ॥
dhūpadīpaṃ dadhet paścād bimbaṃ gāyatrīmantrataḥ | ārādhya gandhapuṣpaiśca dhenumudrāṃ! pradarśayet || 33 ||
नववस्त्रेण गोप्याङ्गं बिम्बस्य नेत्रमालिखेत् । सर्वान्दक्षिणशास्त्रेण स्पर्शयेत्त्वेकचित्तवत् ॥ ३४ ॥
navavastreṇa gopyāṅgaṃ bimbasya netramālikhet | sarvāndakṣiṇaśāstreṇa sparśayettvekacittavat || 34 ||
अक्षिरेखां समालिख्य सव्येऽक्षि कृष्णमण्डलम् । ज्योतिर्मण्डलकं ध्यात्वा सौरमन्त्रं समुच्चरेत् ॥ ३५ ॥
akṣirekhāṃ samālikhya savye'kṣi kṛṣṇamaṇḍalam | jyotirmaṇḍalakaṃ dhyātvā sauramantraṃ samuccaret || 35 ||
पश्चात्तु वामनेत्रे तु शशिमन्त्रं समुच्चरेत् । ललाटे लोचनं लेख्य अग्निबीजं समुच्चरेत् ॥ ३६ ॥
paścāttu vāmanetre tu śaśimantraṃ samuccaret | lalāṭe locanaṃ lekhya agnibījaṃ samuccaret || 36 ||
पश्चात्तु स्वर्णलिप्येन पयसाज्येन लेपयेत् । ततः प्रच्छादनं कुर्याद् वत्साङ्गकनकैः सह ॥ ३७ ॥
paścāttu svarṇalipyena payasājyena lepayet | tataḥ pracchādanaṃ kuryād vatsāṅgakanakaiḥ saha || 37 ||
पायसं धनधान्यादिराशिं दर्शयेत्पुनः । स्थपतिर्वरवेषाढ्यः प्राप्तपञ्चाङ्गभूषणः ॥ ३८ ॥
pāyasaṃ dhanadhānyādirāśiṃ darśayetpunaḥ | sthapatirvaraveṣāḍhyaḥ prāptapañcāṅgabhūṣaṇaḥ || 38 ||
श्वेतानुलेपनं लिप्य नववस्त्रोत्तरीयवान् । स्वर्णयज्ञोपवीतश्च शितपुष्पशिवा शुचिः ॥ ३९ ॥
śvetānulepanaṃ lipya navavastrottarīyavān | svarṇayajñopavītaśca śitapuṣpaśivā śuciḥ || 39 ||
स्वमूर्तिसव्यं चास्ये व मूलकुम्भं तथोत्तरे । अन्यकुम्भानि सर्वाणि धारयेत् परिचारकैः ॥ ४० ॥
svamūrtisavyaṃ cāsye va mūlakumbhaṃ tathottare | anyakumbhāni sarvāṇi dhārayet paricārakaiḥ || 40 ||
छत्रचामरसंयुक्तं सर्वमङ्गलघोषणैः । हर्म्यप्रदक्षिणं कुर्यात्स्वाध्यायघोषणैः सह ॥ ४१ ॥
chatracāmarasaṃyuktaṃ sarvamaṅgalaghoṣaṇaiḥ | harmyapradakṣiṇaṃ kuryātsvādhyāyaghoṣaṇaiḥ saha || 41 ||
तद्बिम्बं च समाश्रित्य सजलेनाभिषेचयेत् । अन्येन सर्वकुम्भानां जलेनोपाङ्गादि पूजयेत् ॥ ४२ ॥
tadbimbaṃ ca samāśritya sajalenābhiṣecayet | anyena sarvakumbhānāṃ jalenopāṅgādi pūjayet || 42 ||
एवं कुम्भान्परिक्षिप्य तत्तत्सूत्रं समुच्चरेत् । नानावस्त्रेण संयुक्तं नानापुष्पैरलङ्कृतम् ॥ ४३ ॥
evaṃ kumbhānparikṣipya tattatsūtraṃ samuccaret | nānāvastreṇa saṃyuktaṃ nānāpuṣpairalaṅkṛtam || 43 ||
गन्धानुलेपनालिप्य सर्वाभरणभूषितम् । धूपदीपं ददेत् पश्चान्नृत्तगीतादिघोषणैः ॥ ४४ ॥
gandhānulepanālipya sarvābharaṇabhūṣitam | dhūpadīpaṃ dadet paścānnṛttagītādighoṣaṇaiḥ || 44 ||
मूर्धादिप्राणपर्यन्तं मातृकाक्षरं न्यसेत् । पादादि मूर्धपर्यन्तं पर्यायादि साक्षरं न्यसेत् ॥ ४५ ॥
mūrdhādiprāṇaparyantaṃ mātṛkākṣaraṃ nyaset | pādādi mūrdhaparyantaṃ paryāyādi sākṣaraṃ nyaset || 45 ||
अष्टत्रिंशत्कलाः सर्वे तत्तदङ्गानि विन्यसेत् । अङ्गपादैः करैर्वक्त्रं करणानि च विन्यसेत् ॥ ४६ ॥
aṣṭatriṃśatkalāḥ sarve tattadaṅgāni vinyaset | aṅgapādaiḥ karairvaktraṃ karaṇāni ca vinyaset || 46 ||
पश्चात्तु मूलमन्त्रेण समध्यानपरायणम् । आराध्य गन्धपुष्पैश्च धूपदीपं दधेत्पुनः ॥ ४७ ॥
paścāttu mūlamantreṇa samadhyānaparāyaṇam | ārādhya gandhapuṣpaiśca dhūpadīpaṃ dadhetpunaḥ || 47 ||
पश्चात्तु ताम्बुलादीनि नैवेद्यानिं निवेदयेत् । ब्राह्मणैश्चाक्षतैः प्रोक्ष्य कुर्यात्तु स्वस्तिघोषणैः ॥ ४८ ॥
paścāttu tāmbulādīni naivedyāniṃ nivedayet | brāhmaṇaiścākṣataiḥ prokṣya kuryāttu svastighoṣaṇaiḥ || 48 ||
नृत्तगीतादिमुद्रै श्च दर्शयेच्छिल्पिवित्तमः । नयनोन्मीलनं प्रोक्तं पश्चाद् ग्रामप्रदक्षिणम् ॥ ४९ ॥
nṛttagītādimudrai śca darśayecchilpivittamaḥ | nayanonmīlanaṃ proktaṃ paścād grāmapradakṣiṇam || 49 ||
लक्षणोद्धारमेवोक्तमुक्तवद् रेखया लिखेत् । प्रतिमां लोहजं प्रोक्तं तथा रत्नं तु विन्यसेत् ॥ ५० ॥
lakṣaṇoddhāramevoktamuktavad rekhayā likhet | pratimāṃ lohajaṃ proktaṃ tathā ratnaṃ tu vinyaset || 50 ||
शिलालिङ्गं तु बिम्बानां यत्तत्कर्मावसानके । स्थापनात्पूर्वके रत्नं विन्यासं कारयेद् बुधः ॥ ५१ ॥
śilāliṅgaṃ tu bimbānāṃ yattatkarmāvasānake | sthāpanātpūrvake ratnaṃ vinyāsaṃ kārayed budhaḥ || 51 ||
पीठं तस्य च मध्ये तु नवकोष्ठं प्रकल्पयेत् । पद्मरागं तु तन्मध्ये वज्रं चेन्द्र वद् न्यसेत् ॥ ५२ ॥
pīṭhaṃ tasya ca madhye tu navakoṣṭhaṃ prakalpayet | padmarāgaṃ tu tanmadhye vajraṃ cendra vad nyaset || 52 ||
प्रवालं चाग्निकोष्ठे तु महानीलं यमे तथा । वैदूर्यं न्यसेन्नैरृत्ये मरतकं पश्चिमे तथा ॥ ५३ ॥
pravālaṃ cāgnikoṣṭhe tu mahānīlaṃ yame tathā | vaidūryaṃ nyasennairṛtye maratakaṃ paścime tathā || 53 ||
वायव्ये पुष्परागं च मौक्तिकं तु कुबेरके । इन्द्र नीलं तु ईशे तु विन्यसेत् विधिवित्तमः ॥ ५४ ॥
vāyavye puṣparāgaṃ ca mauktikaṃ tu kuberake | indra nīlaṃ tu īśe tu vinyaset vidhivittamaḥ || 54 ||
स्थपतिः स्थापकश्चोभौ स्थापयेद् बिम्बलिङ्गकम् । एवं तु रत्नविन्यासं शेषमङ्गं यथोक्तवत् ॥ ५५ ॥
sthapatiḥ sthāpakaścobhau sthāpayed bimbaliṅgakam | evaṃ tu ratnavinyāsaṃ śeṣamaṅgaṃ yathoktavat || 55 ||
हृदयकमलमध्ये दीपवत्तत्परं स्यात् । कमलजहरिहरादिदेवतानां च सर्वम् ॥ ५६ ॥
hṛdayakamalamadhye dīpavattatparaṃ syāt | kamalajahariharādidevatānāṃ ca sarvam || 56 ||
विधिमिह सकलरूपं च चक्षुरुन्मीलनं च । कृतिमिति रखिलमुक्तं मानसारं पुराणैः ॥ ५७ ॥
vidhimiha sakalarūpaṃ ca cakṣurunmīlanaṃ ca | kṛtimiti rakhilamuktaṃ mānasāraṃ purāṇaiḥ || 57 ||
पितामहेन्द्र प्रमुखैः समस्तैः । देवैरिदं शास्त्रवरं पुरोदितम् । तस्मात्समुद्धृत्य हि मानसारम् । शास्त्रं कृतम् लोकहितार्थमेतत् ॥ ५८ ॥
pitāmahendra pramukhaiḥ samastaiḥ | devairidaṃ śāstravaraṃ puroditam | tasmātsamuddhṛtya hi mānasāram | śāstraṃ kṛtam lokahitārthametat || 58 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).