अध्यायः ८ · अध्याय ८
Atha viśeṣalakṣaṇam
adhyāya 8
A book of the Mimamsa Sutras.
139 versesSanskrit with transliteration
प्रवृत्तित्वादिष्टेः सोमे प्रवृत्तिः स्यात् ॥ ३ ॥
pravṛttitvādiṣṭeḥ some pravṛttiḥ syāt || 3 ||
स्त्रुगभिघारणाभावस्य च नित्यानुवादात् ॥ ६ ॥
strugabhighāraṇābhāvasya ca nityānuvādāt || 6 ||
इष्टिषु दर्शपूर्णमासयोः प्रवृत्तिः स्यात् ॥ ११ ॥
iṣṭiṣu darśapūrṇamāsayoḥ pravṛttiḥ syāt || 11 ||
ऐकादशिनेषु सौत्यस्य द्वैरशन्यस्य दर्शनात् ॥ १४ ॥
aikādaśineṣu sautyasya dvairaśanyasya darśanāt || 14 ||
तत्प्रवृत्तिर्गणेषु स्यात्प्रतिपशु यूपदर्शनात् ॥ १५ ॥
tatpravṛttirgaṇeṣu syātpratipaśu yūpadarśanāt || 15 ||
निकायिनां च पूर्वस्योत्तरेषु प्रवृत्तिः स्यात् ॥ १९ ॥
nikāyināṃ ca pūrvasyottareṣu pravṛttiḥ syāt || 19 ||
कर्मणस्त्वप्रवृत्तित्वात्फलनियमकर्तृ समुदायस्यानन्वयस्तद्बन्धनत्वात् ॥ २० ॥
karmaṇastvapravṛttitvātphalaniyamakartṛ samudāyasyānanvayastadbandhanatvāt || 20 ||
गुणकामेष्वाश्रितत्वात्प्रवृत्तिः स्यात् ॥ २३ ॥
guṇakāmeṣvāśritatvātpravṛttiḥ syāt || 23 ||
अपि वातद्विकारत्वात्क्रत्वर्थत्वात्प्रवृत्तिः स्यात् ॥ २५ ॥
api vātadvikāratvātkratvarthatvātpravṛttiḥ syāt || 25 ||
एककर्मणि विकत्पोऽविभागो हि चोदनैकत्वात् ॥ २६ ॥
ekakarmaṇi vikatpo'vibhāgo hi codanaikatvāt || 26 ||
ऐकार्थ्याद्वा नियम्येत पूर्ववत्त्वाद्विकारो हि ॥ २८ ॥
aikārthyādvā niyamyeta pūrvavattvādvikāro hi || 28 ||
विप्रतिपत्तौ हविषा नियम्येत कर्मणस्तदुपाख्यत्वात् ॥ ३२ ॥
vipratipattau haviṣā niyamyeta karmaṇastadupākhyatvāt || 32 ||
मधूदके द्रव्यसामान्यात्पयोविकारः स्यात् ॥ ४० ॥
madhūdake dravyasāmānyātpayovikāraḥ syāt || 40 ||
वाजिने सोमपूर्वत्वं सौत्रामण्याञ्च ग्रहेषु ताच्छब्द्यात् ॥ ४४ ॥
vājine somapūrvatvaṃ sautrāmaṇyāñca graheṣu tācchabdyāt || 44 ||
क्रयणश्रपणपुरोरुगुपयामग्रहणासादनवासोपनहनञ्च तद्वत् ॥ ४७ ॥
krayaṇaśrapaṇapurorugupayāmagrahaṇāsādanavāsopanahanañca tadvat || 47 ||
पशुः पुरोडाशविकारः स्याद्देवतासामान्यात् ॥ ५३ ॥
paśuḥ puroḍāśavikāraḥ syāddevatāsāmānyāt || 53 ||
आमिक्षोभयभाव्यत्वादुभयविकारः स्यात् ॥ ६२ ॥
āmikṣobhayabhāvyatvādubhayavikāraḥ syāt || 62 ||
पयो वा तत्प्रधानत्वाल्लोकवद्दध्नस्तदर्थत्वात् ॥ ६५ ॥
payo vā tatpradhānatvāllokavaddadhnastadarthatvāt || 65 ||
सत्रमहीनश्च द्वादशाहस्तस्योभयथा प्रवृत्तिरैककर्म्यात् ॥ ६७ ॥
satramahīnaśca dvādaśāhastasyobhayathā pravṛttiraikakarmyāt || 67 ||
अपि वा यजतिश्रुतेरहीनभूतप्रवृत्तिः स्यात्प्रकृत्या तुल्य शब्दत्वात् ॥ ६८ ॥
api vā yajatiśruterahīnabhūtapravṛttiḥ syātprakṛtyā tulya śabdatvāt || 68 ||
द्विरात्रादीनामेकादशरात्रादहीनत्वं यजतिचोदनात् ॥ ६९ ॥
dvirātrādīnāmekādaśarātrādahīnatvaṃ yajaticodanāt || 69 ||
त्रयोदशरात्रादिषु सत्रभूतस्तेष्वासनोपायिचोदनात् ॥ ७० ॥
trayodaśarātrādiṣu satrabhūtasteṣvāsanopāyicodanāt || 70 ||
अन्यतरतोऽतिरात्रत्वात् पञ्चदशरात्रस्याहीनत्वं कुण्डगयिनामयनस्य च चद्भूतेष्वहूनत्वं कुण्डगयिनामयनस्य दर्शनात् ॥ ७२ ॥
anyatarato'tirātratvāt pañcadaśarātrasyāhīnatvaṃ kuṇḍagayināmayanasya ca cadbhūteṣvahūnatvaṃ kuṇḍagayināmayanasya darśanāt || 72 ||
हविर्गणे परमुत्तरस्य देशसामान्यात् ॥ ७६ ॥
havirgaṇe paramuttarasya deśasāmānyāt || 76 ||
देवतया वा नियम्येतशब्दत्त्वादितरस्याश्रुतित्वात् ॥ ७७ ॥
devatayā vā niyamyetaśabdattvāditarasyāśrutitvāt || 77 ||
गणचोदनायां यस्य लिङ्गं तदावृत्तिः प्रतीयेताग्नेयवत् ॥ ७८ ॥
gaṇacodanāyāṃ yasya liṅgaṃ tadāvṛttiḥ pratīyetāgneyavat || 78 ||
नानाहानि वा संघातत्वात्प्रवृत्तिलिङ्गेन चोदनात् ॥ ७९ ॥
nānāhāni vā saṃghātatvātpravṛttiliṅgena codanāt || 79 ||
तदावृत्तिं तु जैमिनिरह्रामप्रत्यक्षसंख्यत्वात् ॥ ८२ ॥
tadāvṛttiṃ tu jaiminirahrāmapratyakṣasaṃkhyatvāt || 82 ||
संस्थागणेषु तदभ्यासः प्रतीयेत कृतलक्षणग्रहणात् ॥ ८३ ॥
saṃsthāgaṇeṣu tadabhyāsaḥ pratīyeta kṛtalakṣaṇagrahaṇāt || 83 ||
अधिकाराद्वा प्रकृतिस्तस्तद्विशिष्टा स्यादभिधानस्य तन्निमित्तत्वात् ॥ ८४ ॥
adhikārādvā prakṛtistastadviśiṣṭā syādabhidhānasya tannimittatvāt || 84 ||
गायत्रीषु प्राकृतीनामवच्छेदः प्रकृत्त्याधिकारात्संख्या त्वादग्निष्टोमवदव्यतिरेकात्तदाख्यत्वम् ॥ ८७ ॥
gāyatrīṣu prākṛtīnāmavacchedaḥ prakṛttyādhikārātsaṃkhyā tvādagniṣṭomavadavyatirekāttadākhyatvam || 87 ||
तन्नित्यवच्च प्रथक्सतीषु तद्वचनम् ॥ ८८ ॥
tannityavacca prathaksatīṣu tadvacanam || 88 ||
गुणाद्वाद्रव्यशब्दः स्यादसर्वविषयत्वात् ॥ ९१ ॥
guṇādvādravyaśabdaḥ syādasarvaviṣayatvāt || 91 ||
द्रव्यान्तरेऽनिवेशादुक्थ्यलोपैर्विशिष्टं स्यात् ॥ ९५ ॥
dravyāntare'niveśādukthyalopairviśiṣṭaṃ syāt || 95 ||
उत्पत्तिनामधेयत्वाद्भतया पृथक्सतीषु स्यात् ॥ ९७ ॥
utpattināmadheyatvādbhatayā pṛthaksatīṣu syāt || 97 ||
अपूर्वे च विकल्पः स्याद्यदि संख्याविधानम् ॥ १०० ॥
apūrve ca vikalpaḥ syādyadi saṃkhyāvidhānam || 100 ||
यदि वाविशये नियमः प्रकृत्युपबन्धाच्छरेष्वपि प्रसिद्धः स्यात् ॥ १०६ ॥
yadi vāviśaye niyamaḥ prakṛtyupabandhācchareṣvapi prasiddhaḥ syāt || 106 ||
अर्थस्य चासमाप्तत्वान्न तासामेकदेशे स्यात् ॥ १११ ॥
arthasya cāsamāptatvānna tāsāmekadeśe syāt || 111 ||
दर्विहोमो यज्ञाभिधानं होमसंयोगात् ॥ ११२ ॥
darvihomo yajñābhidhānaṃ homasaṃyogāt || 112 ||
स लौकिकानां स्यात्कर्तुस्तदाख्यत्वात् ॥ ११३ ॥
sa laukikānāṃ syātkartustadākhyatvāt || 113 ||
द्रव्योपदेशाद्वा गुणाभिधानं स्यात् ॥ ११६ ॥
dravyopadeśādvā guṇābhidhānaṃ syāt || 116 ||
न लौकिकानामाचारग्रहणत्वाच्छब्दवतां चान्यार्थविधानात् ॥ ११७ ॥
na laukikānāmācāragrahaṇatvācchabdavatāṃ cānyārthavidhānāt || 117 ||
न वा स्वाहाकारेण संयोगाद्वाषट्कारस्य च निर्देशात्तन्त्रेतेन विप्रतिषेधात् ॥ १२२ ॥
na vā svāhākāreṇa saṃyogādvāṣaṭkārasya ca nirdeśāttantretena vipratiṣedhāt || 122 ||
उत्तरार्थस्तु स्वाहाकारो यथा साप्तदश्यं तत्राविप्रतिषिद्धा पुनः प्रवृत्तिर्लिङ्गदर्शनात्पशुवत् ॥ १२५ ॥
uttarārthastu svāhākāro yathā sāptadaśyaṃ tatrāvipratiṣiddhā punaḥ pravṛttirliṅgadarśanātpaśuvat || 125 ||
अनुत्तरार्थोवार्ऽथवत्त्वादानर्थक्याद्धि प्राकृतस्योपरोधःस्यात् ॥ १२६ ॥
anuttarārthovār'thavattvādānarthakyāddhi prākṛtasyoparodhaḥsyāt || 126 ||
तच्चोदना वेष्टेः प्रवृत्तित्वाद्विधिः स्यात् ॥ १२९ ॥
taccodanā veṣṭeḥ pravṛttitvādvidhiḥ syāt || 129 ||
तत्राभावस्य हेतुत्वाद्गुणार्थेस्याददर्शनम् ॥ १३२ ॥
tatrābhāvasya hetutvādguṇārthesyādadarśanam || 132 ||
न वाक्यशेषत्वाद्गुणार्थे च समाधानं नानात्वेनोपपद्यते ॥ १३४ ॥
na vākyaśeṣatvādguṇārthe ca samādhānaṃ nānātvenopapadyate || 134 ||
येषां वापरयोर्हेमस्तेषां स्यादविरोधात् ॥ १३५ ॥
yeṣāṃ vāparayorhemasteṣāṃ syādavirodhāt || 135 ||
तत्रौषधानि चोद्यन्ते तानि स्थानेन गम्येरन् ॥ १३६ ॥
tatrauṣadhāni codyante tāni sthānena gamyeran || 136 ||
प्रतिपत्ति तु ते भवतस्तस्मादताद्विकारत्वम् ॥ १३८ ॥
pratipatti tu te bhavatastasmādatādvikāratvam || 138 ||
सन्निपाते विरोधिनामप्रवृत्तिः प्रतीयेत विध्युत्पत्तिव्यवस्थानादर्थस्यापरिणेघत्वाद्वचनाद् अतिदेशः स्यात् ॥ १३९ ॥
sannipāte virodhināmapravṛttiḥ pratīyeta vidhyutpattivyavasthānādarthasyāpariṇeghatvādvacanād atideśaḥ syāt || 139 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).