Skip to content

गीता ११ · पाराशरगीता ६

Parashara Gita, Part 6

pārāśaragītā 6

A part of a shorter Gita.

49 versesSanskrit with transliteration

Krishna and Arjuna walking together after the war, in the palace of the Pandavas.

[पराज़र] । एष धर्मविधिस्तात गृहस्थस्य प्रकीर्तितः । तपस्विधिं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥ २ ॥

[parāja़ra] | eṣa dharmavidhistāta gṛhasthasya prakīrtitaḥ | tapasvidhiṃ tu vakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu || 2 ||

Report an error

प्रायेन हि गृहस्थस्य ममत्वं नाम जायते । सङ्गागतं नरश्रेष्ठ भावैस्तामसराजसैः ॥ ३ ॥

prāyena hi gṛhasthasya mamatvaṃ nāma jāyate | saṅgāgataṃ naraśreṣṭha bhāvaistāmasarājasaiḥ || 3 ||

Report an error

गृहाण्याश्रित्य गावश्च क्षेत्राणि च धनानि च । दाराः पुत्राश्च भृत्याश्च भवन्तीह नरस्य वै ॥ ४ ॥

gṛhāṇyāśritya gāvaśca kṣetrāṇi ca dhanāni ca | dārāḥ putrāśca bhṛtyāśca bhavantīha narasya vai || 4 ||

Report an error

एवं तस्य प्रवृत्तस्य नित्यमेवानुपश्यतः । रागद्वेषौ विवर्धेते ह्यनित्यत्वमपश्यतः ॥ ५ ॥

evaṃ tasya pravṛttasya nityamevānupaśyataḥ | rāgadveṣau vivardhete hyanityatvamapaśyataḥ || 5 ||

Report an error

रागद्वेषाभिभूतं च नरं द्रव्यवशानुगम् । मोहजाता रतिर्नाम समुपैति नराधिप ॥ ६ ॥

rāgadveṣābhibhūtaṃ ca naraṃ dravyavaśānugam | mohajātā ratirnāma samupaiti narādhipa || 6 ||

Report an error

कृतार्थो भोगतो भूत्वा स वै रतिपरायनः । लाभं ग्राम्यसुखादन्यं रतितो नानुपश्यति ॥ ७ ॥

kṛtārtho bhogato bhūtvā sa vai ratiparāyanaḥ | lābhaṃ grāmyasukhādanyaṃ ratito nānupaśyati || 7 ||

Report an error

ततो लोभाभिभूतात्मा सङ्गाद्वर्धयते जनम् । पुष्ट्यर्थं चैव तस्येह जनस्यार्थं चिकीर्षति ॥ ८ ॥

tato lobhābhibhūtātmā saṅgādvardhayate janam | puṣṭyarthaṃ caiva tasyeha janasyārthaṃ cikīrṣati || 8 ||

Report an error

स जानन्नपि चाकार्यमर्थार्थं सेवते नरः । बाल स्नेहपरीतात्मा तत्क्षयाच्चानुतप्यते ॥ ९ ॥

sa jānannapi cākāryamarthārthaṃ sevate naraḥ | bāla snehaparītātmā tatkṣayāccānutapyate || 9 ||

Report an error

ततो मानेन सम्पन्नो रक्षन्नात्मपराजयम् । करोति येन भोगी स्यामिति तस्माद्विनश्यति ॥ १० ॥

tato mānena sampanno rakṣannātmaparājayam | karoti yena bhogī syāmiti tasmādvinaśyati || 10 ||

Report an error

तपो हि बुद्धियुक्तानां शाश्वतं ब्रह्म दर्शनम् । अन्विच्छतां शुभं कर्म नराणां त्यजतां सुखम् ॥ ११ ॥

tapo hi buddhiyuktānāṃ śāśvataṃ brahma darśanam | anvicchatāṃ śubhaṃ karma narāṇāṃ tyajatāṃ sukham || 11 ||

Report an error

स्नेहायतन नाशाच्च धननाशाच्च पार्थिव । आधिव्याधि प्रतापाच्च निर्वेदमुपगच्छति ॥ १२ ॥

snehāyatana nāśācca dhananāśācca pārthiva | ādhivyādhi pratāpācca nirvedamupagacchati || 12 ||

Report an error

निर्वेदादात्मसम्बोधः सम्बोधाच्छास्त्र दर्शनम् । शास्त्रार्थदर्शनाद्राजंस्तप एवानुपश्यति ॥ १३ ॥

nirvedādātmasambodhaḥ sambodhācchāstra darśanam | śāstrārthadarśanādrājaṃstapa evānupaśyati || 13 ||

Report an error

दुर्लभो हि मनुष्येन्द्र नरः प्रत्यवमर्शवान् । यो वै प्रिय सुखे क्षीणे तपः कर्तुं व्यवस्यति ॥ १४ ॥

durlabho hi manuṣyendra naraḥ pratyavamarśavān | yo vai priya sukhe kṣīṇe tapaḥ kartuṃ vyavasyati || 14 ||

Report an error

तपः सर्वगतं तात हीनस्यापि विधीयते । जितेन्द्रियस्य दान्तस्य स्वर्गमार्गप्रदेशकम् ॥ १५ ॥

tapaḥ sarvagataṃ tāta hīnasyāpi vidhīyate | jitendriyasya dāntasya svargamārgapradeśakam || 15 ||

Report an error

प्रजापतिः प्रजाः पूर्वमसृजत्तपसा विभुः । क्व चित्क्व चिद्व्रतपरो व्रतान्यास्थाय पार्थिव ॥ १६ ॥

prajāpatiḥ prajāḥ pūrvamasṛjattapasā vibhuḥ | kva citkva cidvrataparo vratānyāsthāya pārthiva || 16 ||

Report an error

आदित्या वसवो रुद्रास्तथैवाग्न्यश्विमारुताः । विश्वेदेवास्तथा साध्याः पितरोऽथ मरुद्गणाः ॥ १७ ॥

ādityā vasavo rudrāstathaivāgnyaśvimārutāḥ | viśvedevāstathā sādhyāḥ pitaro'tha marudgaṇāḥ || 17 ||

Report an error

यक्षराक्षस गन्धर्वाः सिद्धाश्चान्ये दिवौकसः । संसिद्धास्तपसा तात ये चान्ये स्वर्गवासिनः ॥ १८ ॥

yakṣarākṣasa gandharvāḥ siddhāścānye divaukasaḥ | saṃsiddhāstapasā tāta ye cānye svargavāsinaḥ || 18 ||

Report an error

ये चादौ ब्रह्मणा सृष्टा ब्राह्मणास्तपसा पुरा । ते भावयन्तः पृथिवीं विचरन्ति दिवं तथा ॥ १९ ॥

ye cādau brahmaṇā sṛṣṭā brāhmaṇāstapasā purā | te bhāvayantaḥ pṛthivīṃ vicaranti divaṃ tathā || 19 ||

Report an error

मर्त्यलोके च राजानो ये चान्ये गृहमेधिनः । महाकुलेषु दृश्यन्ते तत्सर्वं तपसः फलम् ॥ २० ॥

martyaloke ca rājāno ye cānye gṛhamedhinaḥ | mahākuleṣu dṛśyante tatsarvaṃ tapasaḥ phalam || 20 ||

Report an error

कौशिकानि च वस्त्राणि शुभान्याभरणानि च । वाहनासन यानानि सर्वं तत्तपसः फलम् ॥ २१ ॥

kauśikāni ca vastrāṇi śubhānyābharaṇāni ca | vāhanāsana yānāni sarvaṃ tattapasaḥ phalam || 21 ||

Report an error

मनोऽनुकूलाः प्रमदा रूपवत्यः सहस्रशः । वासः प्रासादपृष्ठे च तत्सर्वं तपसः फलम् ॥ २२ ॥

mano'nukūlāḥ pramadā rūpavatyaḥ sahasraśaḥ | vāsaḥ prāsādapṛṣṭhe ca tatsarvaṃ tapasaḥ phalam || 22 ||

Report an error

शयनानि च मुख्यानि भोज्यानि विविधानि च । अभिप्रेतानि सर्वाणि भवन्ति कृतकर्मणाम् ॥ २३ ॥

śayanāni ca mukhyāni bhojyāni vividhāni ca | abhipretāni sarvāṇi bhavanti kṛtakarmaṇām || 23 ||

Report an error

नाप्राप्यं तपसा किं चित्त्रैलोक्येऽस्मिन्परन्तप । उपभोग परित्यागः फलान्यकृतकर्मणाम् ॥ २४ ॥

nāprāpyaṃ tapasā kiṃ cittrailokye'sminparantapa | upabhoga parityāgaḥ phalānyakṛtakarmaṇām || 24 ||

Report an error

सुखितो दुःखितो वापि नरो लोभं परित्यजेत् । अवेक्ष्य मनसा शास्त्रं बुद्ध्या च नृपसत्तम ॥ २५ ॥

sukhito duḥkhito vāpi naro lobhaṃ parityajet | avekṣya manasā śāstraṃ buddhyā ca nṛpasattama || 25 ||

Report an error

असन्तोषोऽसुखायैव लोभादिन्द्रियविभ्रमः । ततोऽस्य नश्यति प्रज्ञा विद्येवाभ्यास वर्जिता ॥ २६ ॥

asantoṣo'sukhāyaiva lobhādindriyavibhramaḥ | tato'sya naśyati prajñā vidyevābhyāsa varjitā || 26 ||

Report an error

नष्ट प्रज्ञो यदा भवति तदा न्यायं न पश्यति । तस्मात्सुखक्षये प्राप्ते पुमानुग्रं तपश् चरेत् ॥ २७ ॥

naṣṭa prajño yadā bhavati tadā nyāyaṃ na paśyati | tasmātsukhakṣaye prāpte pumānugraṃ tapaś caret || 27 ||

Report an error

यदिष्टं तत्सुखं प्राहुर्द्वेष्यं दुःखमिहोच्यते । कृताकृतस्य तपसः फलं पश्यस्व यादृशम् ॥ २८ ॥

yadiṣṭaṃ tatsukhaṃ prāhurdveṣyaṃ duḥkhamihocyate | kṛtākṛtasya tapasaḥ phalaṃ paśyasva yādṛśam || 28 ||

Report an error

नित्यं भद्राणि पश्यन्ति विषयांश्चोपभुञ्जते । प्राकाश्यं चैव गच्छन्ति कृत्वा निष्कल्मषं तपः ॥ २९ ॥

nityaṃ bhadrāṇi paśyanti viṣayāṃścopabhuñjate | prākāśyaṃ caiva gacchanti kṛtvā niṣkalmaṣaṃ tapaḥ || 29 ||

Report an error

अप्रियाण्यवमानांश्च दुःखं बहुविधात्मकम् । फलार्थी तत्पथत्यक्तः प्राप्नोति विषयात्मकम् ॥ ३० ॥

apriyāṇyavamānāṃśca duḥkhaṃ bahuvidhātmakam | phalārthī tatpathatyaktaḥ prāpnoti viṣayātmakam || 30 ||

Report an error

धर्मे तपसि दाने च विचिकित्सास्य जायते । स कृत्वा पापकान्येव निरयं प्रतिपद्यते ॥ ३१ ॥

dharme tapasi dāne ca vicikitsāsya jāyate | sa kṛtvā pāpakānyeva nirayaṃ pratipadyate || 31 ||

Report an error

सुखे तु वर्तमानो वै दुःखे वापि नरोत्तम । स्ववृत्ताद्यो न चलति शास्त्रचक्षुः स मानवः ॥ ३२ ॥

sukhe tu vartamāno vai duḥkhe vāpi narottama | svavṛttādyo na calati śāstracakṣuḥ sa mānavaḥ || 32 ||

Report an error

इषुप्रपात मात्रं हि स्पर्शयोगे रतिः स्मृता । रसने दर्शने घ्राणे श्रवणे च विशां पते ॥ ३३ ॥

iṣuprapāta mātraṃ hi sparśayoge ratiḥ smṛtā | rasane darśane ghrāṇe śravaṇe ca viśāṃ pate || 33 ||

Report an error

ततोऽस्य जायते तीव्रा वेदना तत्क्षयात्पुनः । बुधा येन प्रशंसन्ति मोक्षं सुखमनुत्तमम् ॥ ३४ ॥

tato'sya jāyate tīvrā vedanā tatkṣayātpunaḥ | budhā yena praśaṃsanti mokṣaṃ sukhamanuttamam || 34 ||

Report an error

ततः फलार्थं चरति भवन्ति ज्यायसो गुणाः । धर्मवृत्त्या च सततं कामार्थाभ्यां न हीयते ॥ ३५ ॥

tataḥ phalārthaṃ carati bhavanti jyāyaso guṇāḥ | dharmavṛttyā ca satataṃ kāmārthābhyāṃ na hīyate || 35 ||

Report an error

अप्रयत्नागताः सेव्या गृहस्थैर्विषयाः सदा । प्रयत्नेनोपगम्यश्च स्वधर्म इति मे मतिः ॥ ३६ ॥

aprayatnāgatāḥ sevyā gṛhasthairviṣayāḥ sadā | prayatnenopagamyaśca svadharma iti me matiḥ || 36 ||

Report an error

मानिनां कुलजातानां नित्यं शास्त्रार्थचक्षुषाम् । धर्मक्रिया वियुक्तानामशक्त्या संवृतात्मनाम् ॥ ३७ ॥

mānināṃ kulajātānāṃ nityaṃ śāstrārthacakṣuṣām | dharmakriyā viyuktānāmaśaktyā saṃvṛtātmanām || 37 ||

Report an error

क्रियमाणं यदा कर्म नाशं गच्छति मानुषम् । तेषां नान्यदृते लोके तपसः कर्म विद्यते ॥ ३८ ॥

kriyamāṇaṃ yadā karma nāśaṃ gacchati mānuṣam | teṣāṃ nānyadṛte loke tapasaḥ karma vidyate || 38 ||

Report an error

सर्वात्मना तु कुर्वीत गृहस्थः कर्म निश्चयम् । दाक्ष्येण हव्यकव्यार्थं स्वधर्मं विचरेन्नृप ॥ ३९ ॥

sarvātmanā tu kurvīta gṛhasthaḥ karma niścayam | dākṣyeṇa havyakavyārthaṃ svadharmaṃ vicarennṛpa || 39 ||

Report an error

यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितम् । एवमाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितम् ॥ ४० ॥

yathā nadīnadāḥ sarve sāgare yānti saṃsthitam | evamāśramiṇaḥ sarve gṛhasthe yānti saṃsthitam || 40 ||

Report an error

पाराशरगीता । पाराशरगीता ॥ ४१ ॥

pārāśaragītā | pārāśaragītā || 41 ||

Report an error

पाराशरगीता ॥ ४२ ॥

pārāśaragītā || 42 ||

Report an error

पाराशरगीता ॥ ४३ ॥

pārāśaragītā || 43 ||

Report an error

पाराशरगीता ॥ ४४ ॥

pārāśaragītā || 44 ||

Report an error

पाराशरगीता ॥ ४५ ॥

pārāśaragītā || 45 ||

Report an error

पाराशरगीता ॥ ४६ ॥

pārāśaragītā || 46 ||

Report an error

पाराशरगीता ॥ ४७ ॥

pārāśaragītā || 47 ||

Report an error

पाराशरगीता ॥ ४८ ॥

pārāśaragītā || 48 ||

Report an error

पाराशरगीता ॥ ४९ ॥

pārāśaragītā || 49 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).