गीता ११ · पाराशरगीता ६
Parashara Gita, Part 6
pārāśaragītā 6
A part of a shorter Gita.
49 versesSanskrit with transliteration
[पराज़र] । एष धर्मविधिस्तात गृहस्थस्य प्रकीर्तितः । तपस्विधिं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥ २ ॥
[parāja़ra] | eṣa dharmavidhistāta gṛhasthasya prakīrtitaḥ | tapasvidhiṃ tu vakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu || 2 ||
प्रायेन हि गृहस्थस्य ममत्वं नाम जायते । सङ्गागतं नरश्रेष्ठ भावैस्तामसराजसैः ॥ ३ ॥
prāyena hi gṛhasthasya mamatvaṃ nāma jāyate | saṅgāgataṃ naraśreṣṭha bhāvaistāmasarājasaiḥ || 3 ||
गृहाण्याश्रित्य गावश्च क्षेत्राणि च धनानि च । दाराः पुत्राश्च भृत्याश्च भवन्तीह नरस्य वै ॥ ४ ॥
gṛhāṇyāśritya gāvaśca kṣetrāṇi ca dhanāni ca | dārāḥ putrāśca bhṛtyāśca bhavantīha narasya vai || 4 ||
एवं तस्य प्रवृत्तस्य नित्यमेवानुपश्यतः । रागद्वेषौ विवर्धेते ह्यनित्यत्वमपश्यतः ॥ ५ ॥
evaṃ tasya pravṛttasya nityamevānupaśyataḥ | rāgadveṣau vivardhete hyanityatvamapaśyataḥ || 5 ||
रागद्वेषाभिभूतं च नरं द्रव्यवशानुगम् । मोहजाता रतिर्नाम समुपैति नराधिप ॥ ६ ॥
rāgadveṣābhibhūtaṃ ca naraṃ dravyavaśānugam | mohajātā ratirnāma samupaiti narādhipa || 6 ||
कृतार्थो भोगतो भूत्वा स वै रतिपरायनः । लाभं ग्राम्यसुखादन्यं रतितो नानुपश्यति ॥ ७ ॥
kṛtārtho bhogato bhūtvā sa vai ratiparāyanaḥ | lābhaṃ grāmyasukhādanyaṃ ratito nānupaśyati || 7 ||
ततो लोभाभिभूतात्मा सङ्गाद्वर्धयते जनम् । पुष्ट्यर्थं चैव तस्येह जनस्यार्थं चिकीर्षति ॥ ८ ॥
tato lobhābhibhūtātmā saṅgādvardhayate janam | puṣṭyarthaṃ caiva tasyeha janasyārthaṃ cikīrṣati || 8 ||
स जानन्नपि चाकार्यमर्थार्थं सेवते नरः । बाल स्नेहपरीतात्मा तत्क्षयाच्चानुतप्यते ॥ ९ ॥
sa jānannapi cākāryamarthārthaṃ sevate naraḥ | bāla snehaparītātmā tatkṣayāccānutapyate || 9 ||
ततो मानेन सम्पन्नो रक्षन्नात्मपराजयम् । करोति येन भोगी स्यामिति तस्माद्विनश्यति ॥ १० ॥
tato mānena sampanno rakṣannātmaparājayam | karoti yena bhogī syāmiti tasmādvinaśyati || 10 ||
तपो हि बुद्धियुक्तानां शाश्वतं ब्रह्म दर्शनम् । अन्विच्छतां शुभं कर्म नराणां त्यजतां सुखम् ॥ ११ ॥
tapo hi buddhiyuktānāṃ śāśvataṃ brahma darśanam | anvicchatāṃ śubhaṃ karma narāṇāṃ tyajatāṃ sukham || 11 ||
स्नेहायतन नाशाच्च धननाशाच्च पार्थिव । आधिव्याधि प्रतापाच्च निर्वेदमुपगच्छति ॥ १२ ॥
snehāyatana nāśācca dhananāśācca pārthiva | ādhivyādhi pratāpācca nirvedamupagacchati || 12 ||
निर्वेदादात्मसम्बोधः सम्बोधाच्छास्त्र दर्शनम् । शास्त्रार्थदर्शनाद्राजंस्तप एवानुपश्यति ॥ १३ ॥
nirvedādātmasambodhaḥ sambodhācchāstra darśanam | śāstrārthadarśanādrājaṃstapa evānupaśyati || 13 ||
दुर्लभो हि मनुष्येन्द्र नरः प्रत्यवमर्शवान् । यो वै प्रिय सुखे क्षीणे तपः कर्तुं व्यवस्यति ॥ १४ ॥
durlabho hi manuṣyendra naraḥ pratyavamarśavān | yo vai priya sukhe kṣīṇe tapaḥ kartuṃ vyavasyati || 14 ||
तपः सर्वगतं तात हीनस्यापि विधीयते । जितेन्द्रियस्य दान्तस्य स्वर्गमार्गप्रदेशकम् ॥ १५ ॥
tapaḥ sarvagataṃ tāta hīnasyāpi vidhīyate | jitendriyasya dāntasya svargamārgapradeśakam || 15 ||
प्रजापतिः प्रजाः पूर्वमसृजत्तपसा विभुः । क्व चित्क्व चिद्व्रतपरो व्रतान्यास्थाय पार्थिव ॥ १६ ॥
prajāpatiḥ prajāḥ pūrvamasṛjattapasā vibhuḥ | kva citkva cidvrataparo vratānyāsthāya pārthiva || 16 ||
आदित्या वसवो रुद्रास्तथैवाग्न्यश्विमारुताः । विश्वेदेवास्तथा साध्याः पितरोऽथ मरुद्गणाः ॥ १७ ॥
ādityā vasavo rudrāstathaivāgnyaśvimārutāḥ | viśvedevāstathā sādhyāḥ pitaro'tha marudgaṇāḥ || 17 ||
यक्षराक्षस गन्धर्वाः सिद्धाश्चान्ये दिवौकसः । संसिद्धास्तपसा तात ये चान्ये स्वर्गवासिनः ॥ १८ ॥
yakṣarākṣasa gandharvāḥ siddhāścānye divaukasaḥ | saṃsiddhāstapasā tāta ye cānye svargavāsinaḥ || 18 ||
ये चादौ ब्रह्मणा सृष्टा ब्राह्मणास्तपसा पुरा । ते भावयन्तः पृथिवीं विचरन्ति दिवं तथा ॥ १९ ॥
ye cādau brahmaṇā sṛṣṭā brāhmaṇāstapasā purā | te bhāvayantaḥ pṛthivīṃ vicaranti divaṃ tathā || 19 ||
मर्त्यलोके च राजानो ये चान्ये गृहमेधिनः । महाकुलेषु दृश्यन्ते तत्सर्वं तपसः फलम् ॥ २० ॥
martyaloke ca rājāno ye cānye gṛhamedhinaḥ | mahākuleṣu dṛśyante tatsarvaṃ tapasaḥ phalam || 20 ||
कौशिकानि च वस्त्राणि शुभान्याभरणानि च । वाहनासन यानानि सर्वं तत्तपसः फलम् ॥ २१ ॥
kauśikāni ca vastrāṇi śubhānyābharaṇāni ca | vāhanāsana yānāni sarvaṃ tattapasaḥ phalam || 21 ||
मनोऽनुकूलाः प्रमदा रूपवत्यः सहस्रशः । वासः प्रासादपृष्ठे च तत्सर्वं तपसः फलम् ॥ २२ ॥
mano'nukūlāḥ pramadā rūpavatyaḥ sahasraśaḥ | vāsaḥ prāsādapṛṣṭhe ca tatsarvaṃ tapasaḥ phalam || 22 ||
शयनानि च मुख्यानि भोज्यानि विविधानि च । अभिप्रेतानि सर्वाणि भवन्ति कृतकर्मणाम् ॥ २३ ॥
śayanāni ca mukhyāni bhojyāni vividhāni ca | abhipretāni sarvāṇi bhavanti kṛtakarmaṇām || 23 ||
नाप्राप्यं तपसा किं चित्त्रैलोक्येऽस्मिन्परन्तप । उपभोग परित्यागः फलान्यकृतकर्मणाम् ॥ २४ ॥
nāprāpyaṃ tapasā kiṃ cittrailokye'sminparantapa | upabhoga parityāgaḥ phalānyakṛtakarmaṇām || 24 ||
सुखितो दुःखितो वापि नरो लोभं परित्यजेत् । अवेक्ष्य मनसा शास्त्रं बुद्ध्या च नृपसत्तम ॥ २५ ॥
sukhito duḥkhito vāpi naro lobhaṃ parityajet | avekṣya manasā śāstraṃ buddhyā ca nṛpasattama || 25 ||
असन्तोषोऽसुखायैव लोभादिन्द्रियविभ्रमः । ततोऽस्य नश्यति प्रज्ञा विद्येवाभ्यास वर्जिता ॥ २६ ॥
asantoṣo'sukhāyaiva lobhādindriyavibhramaḥ | tato'sya naśyati prajñā vidyevābhyāsa varjitā || 26 ||
नष्ट प्रज्ञो यदा भवति तदा न्यायं न पश्यति । तस्मात्सुखक्षये प्राप्ते पुमानुग्रं तपश् चरेत् ॥ २७ ॥
naṣṭa prajño yadā bhavati tadā nyāyaṃ na paśyati | tasmātsukhakṣaye prāpte pumānugraṃ tapaś caret || 27 ||
यदिष्टं तत्सुखं प्राहुर्द्वेष्यं दुःखमिहोच्यते । कृताकृतस्य तपसः फलं पश्यस्व यादृशम् ॥ २८ ॥
yadiṣṭaṃ tatsukhaṃ prāhurdveṣyaṃ duḥkhamihocyate | kṛtākṛtasya tapasaḥ phalaṃ paśyasva yādṛśam || 28 ||
नित्यं भद्राणि पश्यन्ति विषयांश्चोपभुञ्जते । प्राकाश्यं चैव गच्छन्ति कृत्वा निष्कल्मषं तपः ॥ २९ ॥
nityaṃ bhadrāṇi paśyanti viṣayāṃścopabhuñjate | prākāśyaṃ caiva gacchanti kṛtvā niṣkalmaṣaṃ tapaḥ || 29 ||
अप्रियाण्यवमानांश्च दुःखं बहुविधात्मकम् । फलार्थी तत्पथत्यक्तः प्राप्नोति विषयात्मकम् ॥ ३० ॥
apriyāṇyavamānāṃśca duḥkhaṃ bahuvidhātmakam | phalārthī tatpathatyaktaḥ prāpnoti viṣayātmakam || 30 ||
धर्मे तपसि दाने च विचिकित्सास्य जायते । स कृत्वा पापकान्येव निरयं प्रतिपद्यते ॥ ३१ ॥
dharme tapasi dāne ca vicikitsāsya jāyate | sa kṛtvā pāpakānyeva nirayaṃ pratipadyate || 31 ||
सुखे तु वर्तमानो वै दुःखे वापि नरोत्तम । स्ववृत्ताद्यो न चलति शास्त्रचक्षुः स मानवः ॥ ३२ ॥
sukhe tu vartamāno vai duḥkhe vāpi narottama | svavṛttādyo na calati śāstracakṣuḥ sa mānavaḥ || 32 ||
इषुप्रपात मात्रं हि स्पर्शयोगे रतिः स्मृता । रसने दर्शने घ्राणे श्रवणे च विशां पते ॥ ३३ ॥
iṣuprapāta mātraṃ hi sparśayoge ratiḥ smṛtā | rasane darśane ghrāṇe śravaṇe ca viśāṃ pate || 33 ||
ततोऽस्य जायते तीव्रा वेदना तत्क्षयात्पुनः । बुधा येन प्रशंसन्ति मोक्षं सुखमनुत्तमम् ॥ ३४ ॥
tato'sya jāyate tīvrā vedanā tatkṣayātpunaḥ | budhā yena praśaṃsanti mokṣaṃ sukhamanuttamam || 34 ||
ततः फलार्थं चरति भवन्ति ज्यायसो गुणाः । धर्मवृत्त्या च सततं कामार्थाभ्यां न हीयते ॥ ३५ ॥
tataḥ phalārthaṃ carati bhavanti jyāyaso guṇāḥ | dharmavṛttyā ca satataṃ kāmārthābhyāṃ na hīyate || 35 ||
अप्रयत्नागताः सेव्या गृहस्थैर्विषयाः सदा । प्रयत्नेनोपगम्यश्च स्वधर्म इति मे मतिः ॥ ३६ ॥
aprayatnāgatāḥ sevyā gṛhasthairviṣayāḥ sadā | prayatnenopagamyaśca svadharma iti me matiḥ || 36 ||
मानिनां कुलजातानां नित्यं शास्त्रार्थचक्षुषाम् । धर्मक्रिया वियुक्तानामशक्त्या संवृतात्मनाम् ॥ ३७ ॥
mānināṃ kulajātānāṃ nityaṃ śāstrārthacakṣuṣām | dharmakriyā viyuktānāmaśaktyā saṃvṛtātmanām || 37 ||
क्रियमाणं यदा कर्म नाशं गच्छति मानुषम् । तेषां नान्यदृते लोके तपसः कर्म विद्यते ॥ ३८ ॥
kriyamāṇaṃ yadā karma nāśaṃ gacchati mānuṣam | teṣāṃ nānyadṛte loke tapasaḥ karma vidyate || 38 ||
सर्वात्मना तु कुर्वीत गृहस्थः कर्म निश्चयम् । दाक्ष्येण हव्यकव्यार्थं स्वधर्मं विचरेन्नृप ॥ ३९ ॥
sarvātmanā tu kurvīta gṛhasthaḥ karma niścayam | dākṣyeṇa havyakavyārthaṃ svadharmaṃ vicarennṛpa || 39 ||
यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितम् । एवमाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितम् ॥ ४० ॥
yathā nadīnadāḥ sarve sāgare yānti saṃsthitam | evamāśramiṇaḥ sarve gṛhasthe yānti saṃsthitam || 40 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).