Skip to content

अङ्कः ३

Rūpādīnviṣayānnirūpya karaṇairyairātmalābhastvayā

An act of the Mudrarakshasa.

27 versesSanskrit with transliteration

A signet ring pressed into a letter's seal.

रूपादीन्विषयान्निरूप्य करणैर्यैरात्मलाभस्त्वया । लब्धस्तेष्वपि चक्षुरादिषु हता: स्वार्थावबोधक्रियाः । अङ्गानि प्रसभं त्यजन्ति पटुतामाज्ञाविधेयानि ते । न्यस्तं मूर्ध्नि पदं तवैव जरया तृष्णे मुधा ताम्यसि ॥ १ ॥

rūpādīnviṣayānnirūpya karaṇairyairātmalābhastvayā | labdhasteṣvapi cakṣurādiṣu hatā: svārthāvabodhakriyāḥ | aṅgāni prasabhaṃ tyajanti paṭutāmājñāvidheyāni te | nyastaṃ mūrdhni padaṃ tavaiva jarayā tṛṣṇe mudhā tāmyasi || 1 ||

Report an error

(परिक्रम्याकाशे ।) भो भोः सुगाङ्गप्रासादाधिकृताः पुरुषाः सुगृहीतनामा देवश्चन्द्रगुप्तो वः समाज्ञापयति—‘प्रवृत्तकौमुदीमहोत्सवरम णीयं कुसुमपुरमवलोकयितुमिच्छामि । तत्संस्क्रियन्तामस्मद्दर्शनयोग्याः सुगाङ्गप्रासादोपरिभूमयः' इति । (पुनराकाशे ।) किं ब्रूथं । ‘आर्य,किमविदित एवायं देवस्य कौमुदीमहोत्सवप्रतिषेधः' इति । आ दैवोपहताः, किमनेन वः सद्य:प्राणहरेण कथोपोद्धातेनं । शीघ्र्मिदानीम् । आलिङ्गन्तु गृहीतधूपसुरभीन्स्तम्भान्पिनद्धस्रजः । संपूर्णेन्दुमयूखसंहतिरुचां सच्चामराणां श्रियः । सिंहाङ्कासनधारणाच्च सुचिरं संजातमूर्च्चामीव । क्षिप्रं चन्दनवारिणा सकुसुमः सेकोऽनुगृह्वातु गाम् ॥ २ ॥

(parikramyākāśe |) bho bhoḥ sugāṅgaprāsādādhikṛtāḥ puruṣāḥ sugṛhītanāmā devaścandragupto vaḥ samājñāpayati—‘pravṛttakaumudīmahotsavarama ṇīyaṃ kusumapuramavalokayitumicchāmi | tatsaṃskriyantāmasmaddarśanayogyāḥ sugāṅgaprāsādoparibhūmayaḥ' iti | (punarākāśe |) kiṃ brūthaṃ | ‘ārya,kimavidita evāyaṃ devasya kaumudīmahotsavapratiṣedhaḥ' iti | ā daivopahatāḥ, kimanena vaḥ sadya:prāṇahareṇa kathopoddhātenaṃ | śīghrmidānīm | āliṅgantu gṛhītadhūpasurabhīnstambhānpinaddhasrajaḥ | saṃpūrṇendumayūkhasaṃhatirucāṃ saccāmarāṇāṃ śriyaḥ | siṃhāṅkāsanadhāraṇācca suciraṃ saṃjātamūrccāmīva | kṣipraṃ candanavāriṇā sakusumaḥ seko'nugṛhvātu gām || 2 ||

Report an error

अविदित एवायमिति । अयं चाणक्येन क्रियमाण इत्यर्थः । अयं । बीजस्य चाणक्यनीतेरवमर्शनम् । आलिङ्गन्त्विति । अत्र चामराणां श्रियः स्तम्भानालिङ्गतु इत्युक्त्या । किं ब्रूथ-'आर्य' इदमनुष्ठीयते देवस्य शासनम्’ इति । भद्राः, । त्वरध्वम् । अयमागत एव देवश्चन्द्रगुप्तः। य एषः । सुविश्रब्धैरङ्गैः पथिषु विषमेष्वष्यचलता । चिरं धुर्येणोढा गुरुरपि भुवो यास्य गुरुणा । धुरं तामेवोच्चैनववयसि वोढुं व्यवसितो । मनस्वी दम्यत्वात्स्खलति च न दुःखं वहति च ॥ ३ ॥

avidita evāyamiti | ayaṃ cāṇakyena kriyamāṇa ityarthaḥ | ayaṃ | bījasya cāṇakyanīteravamarśanam | āliṅgantviti | atra cāmarāṇāṃ śriyaḥ stambhānāliṅgatu ityuktyā | kiṃ brūtha-'ārya' idamanuṣṭhīyate devasya śāsanam’ iti | bhadrāḥ, | tvaradhvam | ayamāgata eva devaścandraguptaḥ| ya eṣaḥ | suviśrabdhairaṅgaiḥ pathiṣu viṣameṣvaṣyacalatā | ciraṃ dhuryeṇoḍhā gururapi bhuvo yāsya guruṇā | dhuraṃ tāmevoccainavavayasi voḍhuṃ vyavasito | manasvī damyatvātskhalati ca na duḥkhaṃ vahati ca || 3 ||

Report an error

( नेपथ्ये ) । इत इतो देवः । (ततः प्रविशति राजा प्रतीहारी च ।) । राजा–( स्वगतम् ।) राज्यं हि नाम राजधर्मानुवृत्तिपरस्य । नृपतेर्महदन्नीतिस्थानम् । क्रुतः । परार्थानुष्ठाने रहयति नृपं स्वार्थपरता । परित्यक्तस्वार्थो नियतमयथार्थः क्षितिपतिः । परार्थश्र्चेत्स्वार्थादभिमततरो हन्त परवान् । परायत्तः प्रीतेः कथमिव रसं वेत्ति पुरुषः ॥ ४ ॥

( nepathye ) | ita ito devaḥ | (tataḥ praviśati rājā pratīhārī ca |) | rājā–( svagatam |) rājyaṃ hi nāma rājadharmānuvṛttiparasya | nṛpatermahadannītisthānam | krutaḥ | parārthānuṣṭhāne rahayati nṛpaṃ svārthaparatā | parityaktasvārtho niyatamayathārthaḥ kṣitipatiḥ | parārthaśrcetsvārthādabhimatataro hanta paravān | parāyattaḥ prīteḥ kathamiva rasaṃ vetti puruṣaḥ || 4 ||

Report an error

अपि च। दुराराध्या हि राजलक्ष्मीरात्मवद्भिरपि राजभिः । कुतः । तीक्ष्णादुद्विजते मृदौ परिभवत्रासान्न संतिष्ठते । मूर्खं दुएष्टि न गच्छति प्रणयितामत्यन्तविद्वत्खपि । शूरेभ्योऽर्प्यधिकं बिभेत्युपहसत्येकान्तभीरूनहो । श्रीर्लब्धप्रसरेव वेशेवनिता दुःखोपचर्या भृशम् ॥ ५ ॥

api ca| durārādhyā hi rājalakṣmīrātmavadbhirapi rājabhiḥ | kutaḥ | tīkṣṇādudvijate mṛdau paribhavatrāsānna saṃtiṣṭhate | mūrkhaṃ dueṣṭi na gacchati praṇayitāmatyantavidvatkhapi | śūrebhyo'rpyadhikaṃ bibhetyupahasatyekāntabhīrūnaho | śrīrlabdhaprasareva veśevanitā duḥkhopacaryā bhṛśam || 5 ||

Report an error

अन्यच्च । कृतककलहं कृत्वा स्वतन्त्रेण किंचित्कालान्तरं व्यवहर्त्तव्यमित्यार्यादे शः । स च कथमपि मया पातकमिवाभ्युपगतः। अथ वा शश्वदार्योपदेशसंस्क्रियमाणमतथः सदैव स्वतन्त्रा चयम् । कुतः । इह विरचयन्साध्वीं शिष्यः क्रियां न निवार्यते । त्यजति तु यदा मार्गं मोहात्तदा गुरुरङ्कशः । विनयरुचयस्तस्मात्सन्तः सदैव निरङ्कुंशाः । परतरमतः स्वातंत्र्येभ्यो वयं हि पराङ्ञुखाः ॥ ६ ॥

anyacca | kṛtakakalahaṃ kṛtvā svatantreṇa kiṃcitkālāntaraṃ vyavaharttavyamityāryāde śaḥ | sa ca kathamapi mayā pātakamivābhyupagataḥ| atha vā śaśvadāryopadeśasaṃskriyamāṇamatathaḥ sadaiva svatantrā cayam | kutaḥ | iha viracayansādhvīṃ śiṣyaḥ kriyāṃ na nivāryate | tyajati tu yadā mārgaṃ mohāttadā gururaṅkaśaḥ | vinayarucayastasmātsantaḥ sadaiva niraṅkuṃśāḥ | parataramataḥ svātaṃtryebhyo vayaṃ hi parāṅñukhāḥ || 6 ||

Report an error

( ग्रकाशम् ।) आर्य वैहीनरे, सुगाङ्गमार्गमादेशय । कञ्चुकी---इत इतो देवः । (नाट्येन परित्र्कम्य।) अयं सुगाङ्गप्रासादः। शनैरारोहतु देवः । राजा-(नाट्येनारुह्य दिशोऽवलोक्य ।) अहो शरत्समयसंभृतशोभानां दिशामतिरमणीयता । कुतः । शनैः श्यानीभूताः सितजलधरच्छेदपुलिनाः । समन्तादाकीर्णाः कलविरुतिभिः सारसकुलैः । चिताश्चित्राकारैर्निशि विकचनक्षत्रकुमुदै- । र्नभस्तः स्यन्दन्ते सरित इव दीर्घा दश दिशः ॥ ७ ॥

( grakāśam |) ārya vaihīnare, sugāṅgamārgamādeśaya | kañcukī---ita ito devaḥ | (nāṭyena paritrkamya|) ayaṃ sugāṅgaprāsādaḥ| śanairārohatu devaḥ | rājā-(nāṭyenāruhya diśo'valokya |) aho śaratsamayasaṃbhṛtaśobhānāṃ diśāmatiramaṇīyatā | kutaḥ | śanaiḥ śyānībhūtāḥ sitajaladharacchedapulināḥ | samantādākīrṇāḥ kalavirutibhiḥ sārasakulaiḥ | citāścitrākārairniśi vikacanakṣatrakumudai- | rnabhastaḥ syandante sarita iva dīrghā daśa diśaḥ || 7 ||

Report an error

अपि च । कञ्चुकी- एवमेवैतत् । राजा-क्रिमेतत् । कञ्चुकी-देव, इदम् । राजा-स्फुटं कथय । कञ्चुकी—प्रतिषिद्धः कौमुदीमहोत्सवः । राजा--(सक्रोधम् ) आः, केन । कञ्चुकी--देव, नातः परं विज्ञापयितुं शक्यम् । राजा—न खलु आर्यचाणक्येनापहृतः प्रेक्षकाणामतिशयरमणीयश्चक्षुषो विषयः । कञ्चुकी-देव, कोऽन्यो जीवितुकामो देवस्य शासनमतिवर्तेत । राजा--शोणोत्तरे, उपवेष्टुमिच्छामि । प्रतीहारी—देव , एदं सिंहासणम् । ( क ) । राजा–( नाट्येनोपविश्य ।) आर्य वैहीनरे, आर्यचाणक्यं द्रष्टुमिच्छामि । कञ्चुकी-यदज्ञापयति देवः। ( इति निष्क्रान्तः ) । ( ततः प्रविशति आसनस्थः स्वभवनगतः कोपाविद्धां चिन्तां नाटयंश्चाणक्यः ।) । चाणक्यः -कथं स्पर्ध्दते मया सह दुरात्मा राक्षसः । कृतागाः कौटिल्यो भुजग इव निर्याय नगरा- । द्यथा नन्दान्हत्वा नृपतिमकरोन्मौर्यवृषलम् । तथाहं मौर्येन्दोः श्रियमपहरामीति कृतधीः । प्रकर्ष मद्धुद्वेरतिशयितुमेष व्यवसितः ॥ ११ ॥

api ca | kañcukī- evamevaitat | rājā-krimetat | kañcukī-deva, idam | rājā-sphuṭaṃ kathaya | kañcukī—pratiṣiddhaḥ kaumudīmahotsavaḥ | rājā--(sakrodham ) āḥ, kena | kañcukī--deva, nātaḥ paraṃ vijñāpayituṃ śakyam | rājā—na khalu āryacāṇakyenāpahṛtaḥ prekṣakāṇāmatiśayaramaṇīyaścakṣuṣo viṣayaḥ | kañcukī-deva, ko'nyo jīvitukāmo devasya śāsanamativarteta | rājā--śoṇottare, upaveṣṭumicchāmi | pratīhārī—deva , edaṃ siṃhāsaṇam | ( ka ) | rājā–( nāṭyenopaviśya |) ārya vaihīnare, āryacāṇakyaṃ draṣṭumicchāmi | kañcukī-yadajñāpayati devaḥ| ( iti niṣkrāntaḥ ) | ( tataḥ praviśati āsanasthaḥ svabhavanagataḥ kopāviddhāṃ cintāṃ nāṭayaṃścāṇakyaḥ |) | cāṇakyaḥ -kathaṃ spardhdate mayā saha durātmā rākṣasaḥ | kṛtāgāḥ kauṭilyo bhujaga iva niryāya nagarā- | dyathā nandānhatvā nṛpatimakaronmauryavṛṣalam | tathāhaṃ mauryendoḥ śriyamapaharāmīti kṛtadhīḥ | prakarṣa maddhudveratiśayitumeṣa vyavasitaḥ || 11 ||

Report an error

( आकाशे लक्ष्यं बध्दा ।) राक्षस राक्षस, विरम्यतामस्माहुर्व्यसनात् । उत्सिक्तः कुसचिवदृष्टराज्यभारो । नन्दोऽसौ न भवति चन्द्रगुप्त एषः । चाणक्यस्त्वमपि च नैव केवलं ते । साधर्म्य मदनुकृतेः प्रधानवैरम् ॥ १२ ॥

( ākāśe lakṣyaṃ badhdā |) rākṣasa rākṣasa, viramyatāmasmāhurvyasanāt | utsiktaḥ kusacivadṛṣṭarājyabhāro | nando'sau na bhavati candragupta eṣaḥ | cāṇakyastvamapi ca naiva kevalaṃ te | sādharmya madanukṛteḥ pradhānavairam || 12 ||

Report an error

( विचिन्त्य ।) अथ वा नातिमात्रमत्र वस्तुनि मया मनः खेदयितव्यम् । कुतः । मभ्दत्यैः किल सोऽपि पर्वतसुतो व्याप्तः प्रविष्टान्तरै- । रुघुक्ताः स्वनियोगसाधनविधौ सिद्धार्थकाद्याः स्पशाः । कृत्वा संप्रति कैतवेन कलहं मौर्येन्दुना राक्षसं । भेत्स्यामि स्वमतेन भेदकुशलस्त्वेष प्रतीयं द्विषः ॥ १३ ॥

( vicintya |) atha vā nātimātramatra vastuni mayā manaḥ khedayitavyam | kutaḥ | mabhdatyaiḥ kila so'pi parvatasuto vyāptaḥ praviṣṭāntarai- | rughuktāḥ svaniyogasādhanavidhau siddhārthakādyāḥ spaśāḥ | kṛtvā saṃprati kaitavena kalahaṃ mauryendunā rākṣasaṃ | bhetsyāmi svamatena bhedakuśalastveṣa pratīyaṃ dviṣaḥ || 13 ||

Report an error

( प्रविश्य ) । कञ्चुकी--—कष्टं खलु सेवा । भेतव्यं नृपतेस्ततः सचिवत्तो राज्ञस्ततो वल्लभा- । दन्येभ्यश्च वसन्ति येऽस्य भवने लब्धप्रसादा विटाः । दैन्यादुन्मुखदर्शनापलपनैः पिण्डार्थमायस्यतः । सेवां लाघवकारिणीं कृतधियः स्थाने श्ववृत्त्तिं विदुः । कष्टमिति । सामान्ये नपुंसकम् । भेतव्यमिति । दैन्याद्धेतोः उन्मुखदर्शनानि च अपलपनानि च राजरहस्यगोपनानि च तैः पिण्डार्थमुदरभरणार्थमायस्यतः क्लिश्यमानस्य सेवकजनस्य सेवामित्यन्वयः । श्वविषये अपलपनं ताडनभयेन गात्रसंकोचनम् । सिषाधयिषितकार्यानुरोधपदिदमाहितं चाणक्यमौर्ययोः कपटवैमत्यं तथ्यत्वेनैव गृह्यतः कञ्चुकिनोऽयं निर्वेदः ॥ १४ ॥

( praviśya ) | kañcukī--—kaṣṭaṃ khalu sevā | bhetavyaṃ nṛpatestataḥ sacivatto rājñastato vallabhā- | danyebhyaśca vasanti ye'sya bhavane labdhaprasādā viṭāḥ | dainyādunmukhadarśanāpalapanaiḥ piṇḍārthamāyasyataḥ | sevāṃ lāghavakāriṇīṃ kṛtadhiyaḥ sthāne śvavṛtttiṃ viduḥ | kaṣṭamiti | sāmānye napuṃsakam | bhetavyamiti | dainyāddhetoḥ unmukhadarśanāni ca apalapanāni ca rājarahasyagopanāni ca taiḥ piṇḍārthamudarabharaṇārthamāyasyataḥ kliśyamānasya sevakajanasya sevāmityanvayaḥ | śvaviṣaye apalapanaṃ tāḍanabhayena gātrasaṃkocanam | siṣādhayiṣitakāryānurodhapadidamāhitaṃ cāṇakyamauryayoḥ kapaṭavaimatyaṃ tathyatvenaiva gṛhyataḥ kañcukino'yaṃ nirvedaḥ || 14 ||

Report an error

(प्रविश्यावलोक्य च।) अहो राजाधिराजमत्रिणो विभूतिः । तथाहि । उपलशकलमेतद्भेदकं गोमयानां । बहुभिरुपहतानां बर्हिष स्तूपमेतत् । शरणमपि समिद्भिः शुष्यमाणाभिराभि- । व्रिनमितपटलान्तं दृश्यते जीर्णकुड्यम् ॥ १५ ॥

(praviśyāvalokya ca|) aho rājādhirājamatriṇo vibhūtiḥ | tathāhi | upalaśakalametadbhedakaṃ gomayānāṃ | bahubhirupahatānāṃ barhiṣa stūpametat | śaraṇamapi samidbhiḥ śuṣyamāṇābhirābhi- | vrinamitapaṭalāntaṃ dṛśyate jīrṇakuḍyam || 15 ||

Report an error

तत्स्थाने खल्वस्य वृषलोद्यश्चन्द्रगुप्त इति । कुतः । स्तुवन्ति श्रान्तास्याः क्षितिपतिमभूतैरपि गुणैः । प्रवाचः कार्पण्याद्यदवितथवाचोऽपि पुरुषाः । प्रभावस्तृष्णायाः स खलु सकलः स्यादितरथा । निरीहाणामीशस्तृणमिव तिरस्कारविषयः ॥ १६ ॥

tatsthāne khalvasya vṛṣalodyaścandragupta iti | kutaḥ | stuvanti śrāntāsyāḥ kṣitipatimabhūtairapi guṇaiḥ | pravācaḥ kārpaṇyādyadavitathavāco'pi puruṣāḥ | prabhāvastṛṣṇāyāḥ sa khalu sakalaḥ syāditarathā | nirīhāṇāmīśastṛṇamiva tiraskāraviṣayaḥ || 16 ||

Report an error

(विलोक्य सभयम् ।) अये, तदयमार्यचाणक्यस्तिष्ठति । यो नन्दमौर्यनृषयोः परिभूय लोक- । मस्तोदयावदिशदप्रतिभिन्नकालम् । पर्यायपातितहिमोष्णमसर्वगामि । धाम्नातिशाययति धाम सहस्रधाम्नः ॥ १७ ॥

(vilokya sabhayam |) aye, tadayamāryacāṇakyastiṣṭhati | yo nandamauryanṛṣayoḥ paribhūya loka- | mastodayāvadiśadapratibhinnakālam | paryāyapātitahimoṣṇamasarvagāmi | dhāmnātiśāyayati dhāma sahasradhāmnaḥ || 17 ||

Report an error

( जानुभ्यां भूमौ निपस्य ।) जयत्वार्यः । चाणक्यः—वैहीनरे, किमागमनप्रयोजनम् । कझुकी-आर्य, प्रणतससंभ्रमोचलितभूमिपालमौलिमालामाणिक्यशकलशिखापिशङीग्कृतपादपङ्कयुगल: सुगृहीतनामधेयो देवश्चन्दगुप्त आर्यं शिरसा प्रणम्य विज्ञापयति—'अकृतक्रियान्तरायमार्यंद्रष्टुमिच्छामि’ इति । चाणक्यः वृषलो मां द्रष्टुमिच्छति । चैहीनरे, न खलु वृषलश्रवणपथं गतोऽयं मत्कृतः कौमुदीमहोत्सवप्रतिषेधः । कञ्चुकी-आर्य, अथ किम् । चाणक्यः-(सक्रोधम् ।) आः, केन कथितम् । कञ्चुकी-(सभयम् | ) प्रसीदत्वार्यः । खयमेव सुगाङ्गप्रासादगतेन देवेनावलोकितमप्रवृत्तकौमुदीमहोत्सवं पुरम् । चाणक्यः -आः, ज्ञातम् । ततो भवद्भिरन्तरा प्रोत्साह्य कोपितो वृषलः | किमन्यत् । (कञ्चुकी भयं नाटयंस्तूष्णीमधोमुखस्तिष्ठति । ) । चाणक्यः--अहो, राजपरिजनस्य चाणक्योपरि प्रद्वेषपक्षपातः । अथ क्व वृषल: । कञ्चुकी--(भयं नाटयन्।) आर्य, सुगाङ्गगतेन देवेनाहमार्य- । पादमूलं प्रेषितः । चाणक्यः--( उत्थाय ) सुगाङ्गमार्गमादेशय । कञ्चुकी-- इत इत आर्यः । ( उभौ परिक्रामतः ।) । कञ्चुकी—एष सुगाङ्गप्रासादः। शनैरारोहत्वार्यः । चाणक्यः—-( नाट्येनावरुह्यावलोक्य च | ) अये, सिंहासनम्ध्यास्ते वृषलः। साधु साधु । नन्दैर्वियुक्तमनपेक्षितराजराजै- । रध्यासितं च वृषलेन वृषेण राज्ञाम् । सिंहासनं सदृशपार्थिवसंगतं च । प्रीतिं 9परा प्रगुणयन्ति गुणा ममैते ॥ १८ ॥

( jānubhyāṃ bhūmau nipasya |) jayatvāryaḥ | cāṇakyaḥ—vaihīnare, kimāgamanaprayojanam | kajhukī-ārya, praṇatasasaṃbhramocalitabhūmipālamaulimālāmāṇikyaśakalaśikhāpiśaṅīgkṛtapādapaṅkayugala: sugṛhītanāmadheyo devaścandagupta āryaṃ śirasā praṇamya vijñāpayati—'akṛtakriyāntarāyamāryaṃdraṣṭumicchāmi’ iti | cāṇakyaḥ vṛṣalo māṃ draṣṭumicchati | caihīnare, na khalu vṛṣalaśravaṇapathaṃ gato'yaṃ matkṛtaḥ kaumudīmahotsavapratiṣedhaḥ | kañcukī-ārya, atha kim | cāṇakyaḥ-(sakrodham |) āḥ, kena kathitam | kañcukī-(sabhayam | ) prasīdatvāryaḥ | khayameva sugāṅgaprāsādagatena devenāvalokitamapravṛttakaumudīmahotsavaṃ puram | cāṇakyaḥ -āḥ, jñātam | tato bhavadbhirantarā protsāhya kopito vṛṣalaḥ | kimanyat | (kañcukī bhayaṃ nāṭayaṃstūṣṇīmadhomukhastiṣṭhati | ) | cāṇakyaḥ--aho, rājaparijanasya cāṇakyopari pradveṣapakṣapātaḥ | atha kva vṛṣala: | kañcukī--(bhayaṃ nāṭayan|) ārya, sugāṅgagatena devenāhamārya- | pādamūlaṃ preṣitaḥ | cāṇakyaḥ--( utthāya ) sugāṅgamārgamādeśaya | kañcukī-- ita ita āryaḥ | ( ubhau parikrāmataḥ |) | kañcukī—eṣa sugāṅgaprāsādaḥ| śanairārohatvāryaḥ | cāṇakyaḥ—-( nāṭyenāvaruhyāvalokya ca | ) aye, siṃhāsanamdhyāste vṛṣalaḥ| sādhu sādhu | nandairviyuktamanapekṣitarājarājai- | radhyāsitaṃ ca vṛṣalena vṛṣeṇa rājñām | siṃhāsanaṃ sadṛśapārthivasaṃgataṃ ca | prītiṃ 9parā praguṇayanti guṇā mamaite || 18 ||

Report an error

(उपसृत्य ) विजयतां वृषलः । राजा-–( आसनादुत्थाय ।) आर्य, चन्द्रगुप्तः प्रणमति । ( इति पाद्योः पतति ) । चाणक्यः--(पाणौ गृहीत्वा ।) उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वत्स । आ शैलेन्द्राच्छिलान्तस्खलितसुरनदीशीकरासारशीता । त्तीरान्तान्नैकरागस्फुरितमणिरुचो दक्षिणस्यार्णवस्य । आगत्यागत्य भीतिश्रणतनृपशतैः शश्र्वदेव कियन्तां । चूडारत्नांशुगर्भास्तव चरणयुगस्याङ्गुलीरन्ध्रभागाः ॥ १९ ॥

(upasṛtya ) vijayatāṃ vṛṣalaḥ | rājā-–( āsanādutthāya |) ārya, candraguptaḥ praṇamati | ( iti pādyoḥ patati ) | cāṇakyaḥ--(pāṇau gṛhītvā |) uttiṣṭhottiṣṭha vatsa | ā śailendrācchilāntaskhalitasuranadīśīkarāsāraśītā | ttīrāntānnaikarāgasphuritamaṇiruco dakṣiṇasyārṇavasya | āgatyāgatya bhītiśraṇatanṛpaśataiḥ śaśrvadeva kiyantāṃ | cūḍāratnāṃśugarbhāstava caraṇayugasyāṅgulīrandhrabhāgāḥ || 19 ||

Report an error

राजा-आर्यप्रसादादनुभूयत एव सर्वम् । तदुपविशत्वार्यः । ( उभौ यथोचितमुपविष्टौ ।) । चणक्यः —व्रषल, किमर्थं वयमाहूताः । राजा-आर्यस्य दर्शनेनात्मानमनुग्राहयितुम् । चाणक्यः--( सस्मितम् ।) अलमनेन प्रश्रयेण न निष्प्रयो । जनमधिकारवन्तः प्रभुमिराहूयन्ते । राजा-आर्य, कौमुदीमहोत्सवप्रतिषेधस्य किं फलमार्यः । पश्यति । चाणक्यः-( स्मितं कृत्वा ।) उपालब्धुं तर्हि वयमाहूताः । राजा-शान्तं पापं शान्तं पापम् । नहि नहि । विज्ञापयितुम् । चाणक्यः-—यद्येवं तर्हि विज्ञापनीयानामवश्यं । शिष्येण स्वैररुचयो न निरोद्धव्याः । राजा–एवमेतत् । कः संदेहः। किंतु न कदाचिदार्यस्य निप्रयोजना प्रवृत्तिरित्यस्ति नः प्रश्रावकाशः । चाणक्य: -वृषल, सम्यग्गृहीतवानसि न प्रयोजनमन्तरा । चाणक्यः स्वत्रेSपि चेष्टत इति । राजा-आर्य, अत एव शुश्रूषा मां मुखरयति । चाणक्य--वृषल, क्ष्रूयताम् । कल्वर्थशास्त्रकारास्त्रिविधां सिद्धिमुपवर्णययन्ति--राजायत्तां सचिवायत्तामुभयायतां चेति । ततः सचिवायत्तसिद्धेस्तव किं प्रयोजनान्वेषणेन । यतो वयमेवात्र । नियुक्त्ता वेत्स्यामः । (राजा सकोपं मुखं परावर्तयति ।) । ( नेपथ्ये वैतालिकौ पठतः ) । एक:- । आकाशं काशपुष्पच्छविमभिभवता भस्मना शुक्लयन्ती । शीतांशोरंशुजालैर्जलधरमलिनां ल्किश्रती कृतिमैभीम् । कापालीमुद्वहन्ती स्रजमिव धवलां कौमुदीमित्यपूर्वा । हास्यश्रीराजहंसा हरतु तनुरिव क्लेशमैशी शरदू: ॥ २० ॥

rājā-āryaprasādādanubhūyata eva sarvam | tadupaviśatvāryaḥ | ( ubhau yathocitamupaviṣṭau |) | caṇakyaḥ —vraṣala, kimarthaṃ vayamāhūtāḥ | rājā-āryasya darśanenātmānamanugrāhayitum | cāṇakyaḥ--( sasmitam |) alamanena praśrayeṇa na niṣprayo | janamadhikāravantaḥ prabhumirāhūyante | rājā-ārya, kaumudīmahotsavapratiṣedhasya kiṃ phalamāryaḥ | paśyati | cāṇakyaḥ-( smitaṃ kṛtvā |) upālabdhuṃ tarhi vayamāhūtāḥ | rājā-śāntaṃ pāpaṃ śāntaṃ pāpam | nahi nahi | vijñāpayitum | cāṇakyaḥ-—yadyevaṃ tarhi vijñāpanīyānāmavaśyaṃ | śiṣyeṇa svairarucayo na niroddhavyāḥ | rājā–evametat | kaḥ saṃdehaḥ| kiṃtu na kadācidāryasya niprayojanā pravṛttirityasti naḥ praśrāvakāśaḥ | cāṇakya: -vṛṣala, samyaggṛhītavānasi na prayojanamantarā | cāṇakyaḥ svatreSpi ceṣṭata iti | rājā-ārya, ata eva śuśrūṣā māṃ mukharayati | cāṇakya--vṛṣala, kṣrūyatām | kalvarthaśāstrakārāstrividhāṃ siddhimupavarṇayayanti--rājāyattāṃ sacivāyattāmubhayāyatāṃ ceti | tataḥ sacivāyattasiddhestava kiṃ prayojanānveṣaṇena | yato vayamevātra | niyukttā vetsyāmaḥ | (rājā sakopaṃ mukhaṃ parāvartayati |) | ( nepathye vaitālikau paṭhataḥ ) | eka:- | ākāśaṃ kāśapuṣpacchavimabhibhavatā bhasmanā śuklayantī | śītāṃśoraṃśujālairjaladharamalināṃ lkiśratī kṛtimaibhīm | kāpālīmudvahantī srajamiva dhavalāṃ kaumudīmityapūrvā | hāsyaśrīrājahaṃsā haratu tanuriva kleśamaiśī śaradū: || 20 ||

Report an error

अपि च । प्रत्यग्रोन्मेषजिह्म क्षणमनभिमुखी रत्नदीपप्रभाणा । मात्मयापारगुवी जनितजललवा जुम्भितैः साङ्गभङ्गै । नागाङ्कं मोक्तुमिच्छोः शयनमुरु फणाचऋवालोपधानं । निद्राच्छेदाभिताम्रा चिरमवतु हरेर्दष्टिराकेकरा वः ॥ २१ ॥

api ca | pratyagronmeṣajihma kṣaṇamanabhimukhī ratnadīpaprabhāṇā | mātmayāpāraguvī janitajalalavā jumbhitaiḥ sāṅgabhaṅgai | nāgāṅkaṃ moktumicchoḥ śayanamuru phaṇācaṛvālopadhānaṃ | nidrācchedābhitāmrā ciramavatu harerdaṣṭirākekarā vaḥ || 21 ||

Report an error

द्वितीयः । सर्वोत्कर्षस्य धात्रा निधय इव कृताः केऽपि कस्यापि हेतो- । र्जेतारः खेन धान्ना मदसलिलमुचां नागयूथेश्वराणाम् । दंष्ट्राभङ्गं मृगाणामधिपतय इव व्यक्तमानावलेपा । नाज्ञाभङ्गं सहन्ते नृवर नृपतयस्त्वादृशाः सार्वभौमाः ॥ २२ ॥

dvitīyaḥ | sarvotkarṣasya dhātrā nidhaya iva kṛtāḥ ke'pi kasyāpi heto- | rjetāraḥ khena dhānnā madasalilamucāṃ nāgayūtheśvarāṇām | daṃṣṭrābhaṅgaṃ mṛgāṇāmadhipataya iva vyaktamānāvalepā | nājñābhaṅgaṃ sahante nṛvara nṛpatayastvādṛśāḥ sārvabhaumāḥ || 22 ||

Report an error

अपि च । भ्रूषणाद्युपभोगेन शत्रुर्भवति न प्रभुः । परैरपारिभूताज्ञस्त्वमिव प्रभुरुच्यते ॥ २३ ॥

api ca | bhrūṣaṇādyupabhogena śatrurbhavati na prabhuḥ | parairapāribhūtājñastvamiva prabhurucyate || 23 ||

Report an error

चाणक्यः--( स्वगतम् ।) प्रथमं तावद्विशिष्टदेवतास्तुतिरूपेण । प्रवृत्तशरदुणप्रख्यापनमाशीर्वचनम् । इदमपरं किमिति नावधारयामि । ( विचिन्त्य ।) आः , ज्ञातम् । राक्षसस्यायं प्रयोगः । दुरात्मत्राक्षस, दृश्यसे ' भोः जागर्ति खलु कौटिल्यः । राजा–आर्य वैहीनरे, आभ्यां वैतालिकाभ्यां सुवर्णशतसहस्त्रं दापय । कञ्चुकी- यदाज्ञापयति देवः। ( इत्युत्थाय परिक्रामति । ) । चाणक्यः—( सक्रोधम्।) चैहीनरे, तिष्ठ न गन्तव्यम् । वृषल, । किमयमस्थाने महानर्थोत्सर्गः । राजा-( सकोपम् । ) आर्येणैवं सर्वत्र निरुद्धचेष्टाप्रसरस्य मे । चन्धनमिव राज्यं न राज्यमिव । चाणक्यः-वृषल, खयमनभियुक्तानां राज्ञामेते दोषाः संभवन्ति । तद्यदि न सहसे ततः खयमभियुज्यख । राजा-एते स्खकर्मण्यभियुज्यामहे । चाणक्यः --प्रियं नः । वयमपि स्खकर्मण्यभियुज्यामहे । राजा-यद्येवं तर्हि कौमुदीमहोत्सवप्रतिषेधस्य तावत्प्रयोजनं । श्रोतुमिच्छामि । मेव तावग्दजाध्यक्षो भद्रभटः अश्वाध्यक्षः पुरुषदत्तः महाप्रतीहारस्य चन्द्रभानोर्भागिनेयो ङिङ्गरातः देवस्य स्वजनसंबन्धी महाराजो बलदेवगुप्तः देवस्यैव कुमारसेवको राजसेनः सेनापतेः सिंहबलस्य कनीयान्भ्राता भागुरायणो मालवराजपुत्रो लोहिताक्षः । क्षत्नगणमुख्यो विजयवर्मेति । एते वयं देवस्य कार्यं अवहिताः स्म । इति । ( प्रकाशम् ) आर्ये, एय्तावदेतत्पत्नकम् । अथैैतेषामपरागहेतून्विज्ञातुमिच्छामि । चाणक्यः-वृषल, श्रूयताम्। अत्न यावेतौ गजाध्यक्षाश्वाध्यक्षौ भद्रभटपुरुषदत्तनामानौ तौ खलु स्त्रीमद्यमृगयाशीलौ हस्त्य- । श्वावेक्षणेऽनभियुक्तौ मयाधिकाराभ्यामवरोप्य खजीवनमात्रेणैव स्थापिताविति परपक्षे खेन स्वेनाधिकारेण गत्वा मलयकेतुमाश्रितौ । यावेतौडिङ्गरातबलगुप्तौ तावप्यन्तलोभाभिभूतौ त्वद्दत्तं जीवनमबहु । मन्यमानौ तत्र बहु लभ्यत इत्यपक्रम्य मलयकेतुमाश्रितौ । योऽप्यसौ भवतः कुमारसेवको राजसेन इति सोऽपि तव प्रसादादतिप्रभूतकोशुहस्त्यश्व्ं सहसैव तन्महदैश्वर्यमत्राप्य पुनरुच्छेदशङ्कयापक्रम्य । मलयकेतुमाश्रितः। योऽयमपरः सेनापतेः सिहबलस्य कनीयान्भ्राता । भागुरायणोऽसावपि तत्र काले पर्वतकेन सह सम्रुत्पन्नसौहार्दस्तत्प्रीत्या च पिता ते चाणक्येन व्यापादित इत्युत्पाद्य रहसि त्रासयित्वा मलयकेतुमपवाहितवान् । ततो भवदपथ्यकारिषु चन्दनदासादिषु निगृहीतेषु स्व्दोषाशक्ङयापक्रम्य मलयकेतुमाश्रितः। ते- । परिहृत एव । तदेवमनुग्रहीतास्मत्पक्षो राक्षसोपदेशप्रवणो महीयसां । म्लेच्छबलेन परिवृतः पितृवधामर्षी पर्वतकपुत्रो मलयकेतुरस्मानभियोक्तुमुद्यतः। सोऽयं व्यायामकालो नोत्सवकाल इति दुर्गसंस्कारे प्रारब्धव्ये किं कौमुदीमहोत्सवेनेति प्रतिषिद्धः । राजा–आर्य, बहु प्रष्टन्यमत्र । चाणक्यः वृषल, विश्रब्धं पृच्छ । ममापि बह्वारव्येयमत्र । राजा–सोऽप्यस्य सर्वस्यानर्थस्य हेतुर्मलयकेतुः कस्मादपक्रामन्नुपेक्षितः । चाणक्यः—-वृषल, अनुपेक्षणे द्वयी गतिः निगृःह्येत वा प्रतिश्रुतं । राज्यार्द्ध्ं प्रतिपाद्येत वा । निग्रहे तावत्पर्वतकोऽस्माभिरेव व्यापादित । इति कृतज्ञतायाः स्वहस्तो दत्तः स्यात् । प्रतिश्रुतराज्यार्द्धप्रतिपादनेऽपि पर्वतकविनाशः केवलं कृतज्ञतामात्रफलः स्यादिति मलयकेतुरपक्रामन्नुपेक्षितः । राजा–अत्र तावदेवम् । राक्षसः पुनरिहैव वर्तमान आर्येणोपेक्षित इत्यत्र किमुत्तरमार्यस्य । चाणक्यः —राक्षसोऽपि स्वामिनि स्थिरानुरागित्वात्सुचिरमेकत्र वासाकच्च शीलज्ञानां नन्दानुरक्तानां प्रकृतीनामत्यन्तविश्वस्यः प्रज्ञापुरुषकाराभ्यामुपेतः सहायसंपदाभियुक्त्तः कोशवानिहैवानिफ़्ऐवान्तर्नगरे । चाणक्यः-( विहस्य ।) एतत्कृतं राक्षसेन । वृषल, मया पुनर्ज्ञातम् नन्दमिव भवन्तमुध्द्रुत्य भवानिव भूतले मलयकेतू राजाधिरा । जपदे नियोजित इति । राजा–अन्येनैवेदमनुष्ठितं किमत्रार्यस्य । चाणक्य:--हे मत्सरिन्, । आरुह्यारूढकोपस्फुरणविषमिताग्राङ्गुलीमुक्तचूडां । लोकप्रत्यक्षमुग्रां सकलरिपुकुलोत्साददीर्घा प्रतिज्ञाम् । केनान्येनावलिप्ता नवनवतिशतद्रव्यकोटीश्वरास्ते । नन्दाः पर्यायभूताः पशव इव हताः पश्यतो राक्षसस्य ॥ २७ ॥

cāṇakyaḥ--( svagatam |) prathamaṃ tāvadviśiṣṭadevatāstutirūpeṇa | pravṛttaśaraduṇaprakhyāpanamāśīrvacanam | idamaparaṃ kimiti nāvadhārayāmi | ( vicintya |) āḥ , jñātam | rākṣasasyāyaṃ prayogaḥ | durātmatrākṣasa, dṛśyase ' bhoḥ jāgarti khalu kauṭilyaḥ | rājā–ārya vaihīnare, ābhyāṃ vaitālikābhyāṃ suvarṇaśatasahastraṃ dāpaya | kañcukī- yadājñāpayati devaḥ| ( ityutthāya parikrāmati | ) | cāṇakyaḥ—( sakrodham|) caihīnare, tiṣṭha na gantavyam | vṛṣala, | kimayamasthāne mahānarthotsargaḥ | rājā-( sakopam | ) āryeṇaivaṃ sarvatra niruddhaceṣṭāprasarasya me | candhanamiva rājyaṃ na rājyamiva | cāṇakyaḥ-vṛṣala, khayamanabhiyuktānāṃ rājñāmete doṣāḥ saṃbhavanti | tadyadi na sahase tataḥ khayamabhiyujyakha | rājā-ete skhakarmaṇyabhiyujyāmahe | cāṇakyaḥ --priyaṃ naḥ | vayamapi skhakarmaṇyabhiyujyāmahe | rājā-yadyevaṃ tarhi kaumudīmahotsavapratiṣedhasya tāvatprayojanaṃ | śrotumicchāmi | meva tāvagdajādhyakṣo bhadrabhaṭaḥ aśvādhyakṣaḥ puruṣadattaḥ mahāpratīhārasya candrabhānorbhāgineyo ṅiṅgarātaḥ devasya svajanasaṃbandhī mahārājo baladevaguptaḥ devasyaiva kumārasevako rājasenaḥ senāpateḥ siṃhabalasya kanīyānbhrātā bhāgurāyaṇo mālavarājaputro lohitākṣaḥ | kṣatnagaṇamukhyo vijayavarmeti | ete vayaṃ devasya kāryaṃ avahitāḥ sma | iti | ( prakāśam ) ārye, eytāvadetatpatnakam | athaiaiteṣāmaparāgahetūnvijñātumicchāmi | cāṇakyaḥ-vṛṣala, śrūyatām| atna yāvetau gajādhyakṣāśvādhyakṣau bhadrabhaṭapuruṣadattanāmānau tau khalu strīmadyamṛgayāśīlau hastya- | śvāvekṣaṇe'nabhiyuktau mayādhikārābhyāmavaropya khajīvanamātreṇaiva sthāpitāviti parapakṣe khena svenādhikāreṇa gatvā malayaketumāśritau | yāvetauḍiṅgarātabalaguptau tāvapyantalobhābhibhūtau tvaddattaṃ jīvanamabahu | manyamānau tatra bahu labhyata ityapakramya malayaketumāśritau | yo'pyasau bhavataḥ kumārasevako rājasena iti so'pi tava prasādādatiprabhūtakośuhastyaśvṃ sahasaiva tanmahadaiśvaryamatrāpya punarucchedaśaṅkayāpakramya | malayaketumāśritaḥ| yo'yamaparaḥ senāpateḥ sihabalasya kanīyānbhrātā | bhāgurāyaṇo'sāvapi tatra kāle parvatakena saha samrutpannasauhārdastatprītyā ca pitā te cāṇakyena vyāpādita ityutpādya rahasi trāsayitvā malayaketumapavāhitavān | tato bhavadapathyakāriṣu candanadāsādiṣu nigṛhīteṣu svdoṣāśakṅayāpakramya malayaketumāśritaḥ| te- | parihṛta eva | tadevamanugrahītāsmatpakṣo rākṣasopadeśapravaṇo mahīyasāṃ | mlecchabalena parivṛtaḥ pitṛvadhāmarṣī parvatakaputro malayaketurasmānabhiyoktumudyataḥ| so'yaṃ vyāyāmakālo notsavakāla iti durgasaṃskāre prārabdhavye kiṃ kaumudīmahotsaveneti pratiṣiddhaḥ | rājā–ārya, bahu praṣṭanyamatra | cāṇakyaḥ vṛṣala, viśrabdhaṃ pṛccha | mamāpi bahvāravyeyamatra | rājā–so'pyasya sarvasyānarthasya heturmalayaketuḥ kasmādapakrāmannupekṣitaḥ | cāṇakyaḥ—-vṛṣala, anupekṣaṇe dvayī gatiḥ nigṛḥhyeta vā pratiśrutaṃ | rājyārddhṃ pratipādyeta vā | nigrahe tāvatparvatako'smābhireva vyāpādita | iti kṛtajñatāyāḥ svahasto dattaḥ syāt | pratiśrutarājyārddhapratipādane'pi parvatakavināśaḥ kevalaṃ kṛtajñatāmātraphalaḥ syāditi malayaketurapakrāmannupekṣitaḥ | rājā–atra tāvadevam | rākṣasaḥ punarihaiva vartamāna āryeṇopekṣita ityatra kimuttaramāryasya | cāṇakyaḥ —rākṣaso'pi svāmini sthirānurāgitvātsuciramekatra vāsākacca śīlajñānāṃ nandānuraktānāṃ prakṛtīnāmatyantaviśvasyaḥ prajñāpuruṣakārābhyāmupetaḥ sahāyasaṃpadābhiyukttaḥ kośavānihaivānipha़aivāntarnagare | cāṇakyaḥ-( vihasya |) etatkṛtaṃ rākṣasena | vṛṣala, mayā punarjñātam nandamiva bhavantamudhdrutya bhavāniva bhūtale malayaketū rājādhirā | japade niyojita iti | rājā–anyenaivedamanuṣṭhitaṃ kimatrāryasya | cāṇakya:--he matsarin, | āruhyārūḍhakopasphuraṇaviṣamitāgrāṅgulīmuktacūḍāṃ | lokapratyakṣamugrāṃ sakalaripukulotsādadīrghā pratijñām | kenānyenāvaliptā navanavatiśatadravyakoṭīśvarāste | nandāḥ paryāyabhūtāḥ paśava iva hatāḥ paśyato rākṣasasya || 27 ||

Report an error

अपि च । गृध्रैराबध्दचक्रम् वियति विचलितैर्दीर्घनिष्कम्पपक्षै- । र्धूमैर्ध्वस्तार्कमासां सघनमिव दिशां मण्डलं दर्शयन्तः । नन्दैरानन्दयन्तः पितृवननिलयान्प्राणिनः पश्य चैता । न्निर्वान्त्यद्यापि नैते खुतबहलवसावाहिनो हव्यवाहाः । अपि च । गृध्रैराबद्धचक्रं वियति विचलितैर्दीर्घनिष्कम्पपक्षै- । धूमैर्ध्वर्स्तार्कभासां सधनमिव दिशां मण्डलं दर्शयन्तः। नन्दैरानन्दयन्तः पितृवननिलयान्प्राणिनः पश्य चैता- । न्निर्वान्यद्यापि नैते स्त्रुतबहलवसावाहिनो हव्यवाहा: ॥ २८ ॥

api ca | gṛdhrairābadhdacakram viyati vicalitairdīrghaniṣkampapakṣai- | rdhūmairdhvastārkamāsāṃ saghanamiva diśāṃ maṇḍalaṃ darśayantaḥ | nandairānandayantaḥ pitṛvananilayānprāṇinaḥ paśya caitā | nnirvāntyadyāpi naite khutabahalavasāvāhino havyavāhāḥ | api ca | gṛdhrairābaddhacakraṃ viyati vicalitairdīrghaniṣkampapakṣai- | dhūmairdhvarstārkabhāsāṃ sadhanamiva diśāṃ maṇḍalaṃ darśayantaḥ| nandairānandayantaḥ pitṛvananilayānprāṇinaḥ paśya caitā- | nnirvānyadyāpi naite strutabahalavasāvāhino havyavāhā: || 28 ||

Report an error

राजा--अन्येनैवेदमनुष्ठितम् । चाणक्यः --आ:, केन । राजा-नन्दकुलविद्वेषिणा दैवेन । चाणक्य:-दैवमविद्वांसः प्रमाणयन्ति । राजा-विद्वांसोऽप्यविकत्थना भवन्ति । चाणक्यः-(सकोपम् ।) वृषल, भृत्यमिव मामारोदुमिच्छसि । शिखां मोक्तुम् बद्धामपि पुनरयं धावति करः । ( भूमौ पादं ग्रहृत्य ।) । ग्रतिज्ञामारोढुं पुनरपि चलत्येष चरणः । प्रणाशानन्दानां प्रशममुपयातं त्वमधुना । परीतः कालेन ज्वलयसि मम क्रोधदहनम् ॥ २९ ॥

rājā--anyenaivedamanuṣṭhitam | cāṇakyaḥ --ā:, kena | rājā-nandakulavidveṣiṇā daivena | cāṇakya:-daivamavidvāṃsaḥ pramāṇayanti | rājā-vidvāṃso'pyavikatthanā bhavanti | cāṇakyaḥ-(sakopam |) vṛṣala, bhṛtyamiva māmārodumicchasi | śikhāṃ moktum baddhāmapi punarayaṃ dhāvati karaḥ | ( bhūmau pādaṃ grahṛtya |) | gratijñāmāroḍhuṃ punarapi calatyeṣa caraṇaḥ | praṇāśānandānāṃ praśamamupayātaṃ tvamadhunā | parītaḥ kālena jvalayasi mama krodhadahanam || 29 ||

Report an error

राजा--(सावेगमात्मगतम् ।) अये, कथं सत्यमेवार्य: कुपितः । तथाहि । संरम्भोत्स्पन्दिपक्ष्मक्षरदमलजलक्षालनक्षामयापि । भ्रूभङ्गोद्भदधूमं ज्वलितमिव पुरः पिङ्गया नेत्रभासा । मन्ये रुद्रस्य रौद्रं रसमभिनयतस्ताण्डवेषु स्मरन्या । संजातोग्रप्रकम्पं कथमपि धरया धारितः पादघातः ॥ ३० ॥

rājā--(sāvegamātmagatam |) aye, kathaṃ satyamevārya: kupitaḥ | tathāhi | saṃrambhotspandipakṣmakṣaradamalajalakṣālanakṣāmayāpi | bhrūbhaṅgodbhadadhūmaṃ jvalitamiva puraḥ piṅgayā netrabhāsā | manye rudrasya raudraṃ rasamabhinayatastāṇḍaveṣu smaranyā | saṃjātograprakampaṃ kathamapi dharayā dhāritaḥ pādaghātaḥ || 30 ||

Report an error

चाणक्यः-(कृतककोपं संहृय ।) वृषल वृषल, अलमुत्तरोलरेण । यद्यस्मत्तो गरीयात्राक्षसोऽवगम्यते तदिदं शस्त्रं तस्मै दीयताम् । (इति शत्रमुत्सृज्योस्थाय चाकाशे लक्ष्यं बद्धा स्वगतम् । ) । राक्षस राक्षस, एष भवतः कौटिल्यबुद्धिविजिगीषोबुद्धेः प्रकर्षः । चाणक्यतश्चलितभक्तिमहं सुखेन । जेष्यामि मौर्यमिति संप्रति यः प्रयुक्तः । भेदः किलैष भवता सकलः स एव । संपत्स्यते शठ तवैव हि दूषणाय ॥ ३१ ॥

cāṇakyaḥ-(kṛtakakopaṃ saṃhṛya |) vṛṣala vṛṣala, alamuttarolareṇa | yadyasmatto garīyātrākṣaso'vagamyate tadidaṃ śastraṃ tasmai dīyatām | (iti śatramutsṛjyosthāya cākāśe lakṣyaṃ baddhā svagatam | ) | rākṣasa rākṣasa, eṣa bhavataḥ kauṭilyabuddhivijigīṣobuddheḥ prakarṣaḥ | cāṇakyataścalitabhaktimahaṃ sukhena | jeṣyāmi mauryamiti saṃprati yaḥ prayuktaḥ | bhedaḥ kilaiṣa bhavatā sakalaḥ sa eva | saṃpatsyate śaṭha tavaiva hi dūṣaṇāya || 31 ||

Report an error

( इति निष्क्रान्तः ) । राजा -- आर्य वैहीनरे, अतः प्रभृत्यनाहत्य चाणक्यं चन्द्रगुप्तः । खयमेव राज्यम् करिष्यतीति गृहीतार्थाः क्रियन्तां प्रकृतयः । कञ्चुकी -- ( आत्मगतम्। ) कथं निरुपपदमेव चाणक्यमिति, । नार्यचाणक्यमिति। हन्त, संगृ हीतोऽधिकारः। अथ वा न खल्वत्र वस्तुनि देवदोषः। कुतः । स दोषः सचिवस्यैव यदसत्कुरुते नृपः । याति यन्तुः प्रमादेन गजो व्यालत्ववाच्यताम् ॥ ३२ ॥

( iti niṣkrāntaḥ ) | rājā -- ārya vaihīnare, ataḥ prabhṛtyanāhatya cāṇakyaṃ candraguptaḥ | khayameva rājyam kariṣyatīti gṛhītārthāḥ kriyantāṃ prakṛtayaḥ | kañcukī -- ( ātmagatam| ) kathaṃ nirupapadameva cāṇakyamiti, | nāryacāṇakyamiti| hanta, saṃgṛ hīto'dhikāraḥ| atha vā na khalvatra vastuni devadoṣaḥ| kutaḥ | sa doṣaḥ sacivasyaiva yadasatkurute nṛpaḥ | yāti yantuḥ pramādena gajo vyālatvavācyatām || 32 ||

Report an error

राजा -- आर्य, किं विचारयसि । कञ्चुकी -- देव, न किंचित्। दिष्टया देव इदानीं देवः संवृत्तः । राजा -- (आत्मगतम् ) एवमस्मासु गृह्यमाणेषु खकार्यसिद्धिकामः सकामो भवत्वार्यः। (प्रकाशम्।) शोणोत्तरे, अनेन शुष्कक । लहेन शिरोवेदना मां बाधते। शयनगृहमादेशय । प्रतीहारी-एदु एदु देवो। (क) । राजा -- (आत्मगतम्।) । आर्याज्ञयैव मम लङ्घितगौरवस्य । बुद्धिः प्रवेष्टुमिव भूविवरं प्रवृत्ता । ये सत्यमेव हि गुरूनतिपातयन्ति । तेषां कथं नु हृदयं न भिनत्ति लज्जा ॥ ३३ ॥

rājā -- ārya, kiṃ vicārayasi | kañcukī -- deva, na kiṃcit| diṣṭayā deva idānīṃ devaḥ saṃvṛttaḥ | rājā -- (ātmagatam ) evamasmāsu gṛhyamāṇeṣu khakāryasiddhikāmaḥ sakāmo bhavatvāryaḥ| (prakāśam|) śoṇottare, anena śuṣkaka | lahena śirovedanā māṃ bādhate| śayanagṛhamādeśaya | pratīhārī-edu edu devo| (ka) | rājā -- (ātmagatam|) | āryājñayaiva mama laṅghitagauravasya | buddhiḥ praveṣṭumiva bhūvivaraṃ pravṛttā | ye satyameva hi gurūnatipātayanti | teṣāṃ kathaṃ nu hṛdayaṃ na bhinatti lajjā || 33 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).