चाणक्यः--( स्वगतम् ।) प्रथमं तावद्विशिष्टदेवतास्तुतिरूपेण ।
प्रवृत्तशरदुणप्रख्यापनमाशीर्वचनम् । इदमपरं किमिति नावधारयामि । ( विचिन्त्य ।) आः , ज्ञातम् । राक्षसस्यायं प्रयोगः । दुरात्मत्राक्षस, दृश्यसे ' भोः जागर्ति खलु कौटिल्यः ।
राजा–आर्य वैहीनरे, आभ्यां वैतालिकाभ्यां सुवर्णशतसहस्त्रं दापय ।
कञ्चुकी- यदाज्ञापयति देवः। ( इत्युत्थाय परिक्रामति । ) ।
चाणक्यः—( सक्रोधम्।) चैहीनरे, तिष्ठ न गन्तव्यम् । वृषल, ।
किमयमस्थाने महानर्थोत्सर्गः ।
राजा-( सकोपम् । ) आर्येणैवं सर्वत्र निरुद्धचेष्टाप्रसरस्य मे ।
चन्धनमिव राज्यं न राज्यमिव ।
चाणक्यः-वृषल, खयमनभियुक्तानां राज्ञामेते दोषाः संभवन्ति । तद्यदि न सहसे ततः खयमभियुज्यख ।
राजा-एते स्खकर्मण्यभियुज्यामहे ।
चाणक्यः --प्रियं नः । वयमपि स्खकर्मण्यभियुज्यामहे ।
राजा-यद्येवं तर्हि कौमुदीमहोत्सवप्रतिषेधस्य तावत्प्रयोजनं ।
श्रोतुमिच्छामि ।
मेव तावग्दजाध्यक्षो भद्रभटः अश्वाध्यक्षः पुरुषदत्तः महाप्रतीहारस्य चन्द्रभानोर्भागिनेयो ङिङ्गरातः देवस्य स्वजनसंबन्धी महाराजो बलदेवगुप्तः देवस्यैव कुमारसेवको राजसेनः सेनापतेः सिंहबलस्य कनीयान्भ्राता भागुरायणो मालवराजपुत्रो लोहिताक्षः ।
क्षत्नगणमुख्यो विजयवर्मेति । एते वयं देवस्य कार्यं अवहिताः स्म ।
इति । ( प्रकाशम् ) आर्ये, एय्तावदेतत्पत्नकम् । अथैैतेषामपरागहेतून्विज्ञातुमिच्छामि ।
चाणक्यः-वृषल, श्रूयताम्। अत्न यावेतौ गजाध्यक्षाश्वाध्यक्षौ भद्रभटपुरुषदत्तनामानौ तौ खलु स्त्रीमद्यमृगयाशीलौ हस्त्य- ।
श्वावेक्षणेऽनभियुक्तौ मयाधिकाराभ्यामवरोप्य खजीवनमात्रेणैव स्थापिताविति परपक्षे खेन स्वेनाधिकारेण गत्वा मलयकेतुमाश्रितौ ।
यावेतौडिङ्गरातबलगुप्तौ तावप्यन्तलोभाभिभूतौ त्वद्दत्तं जीवनमबहु ।
मन्यमानौ तत्र बहु लभ्यत इत्यपक्रम्य मलयकेतुमाश्रितौ । योऽप्यसौ भवतः कुमारसेवको राजसेन इति सोऽपि तव प्रसादादतिप्रभूतकोशुहस्त्यश्व्ं सहसैव तन्महदैश्वर्यमत्राप्य पुनरुच्छेदशङ्कयापक्रम्य ।
मलयकेतुमाश्रितः। योऽयमपरः सेनापतेः सिहबलस्य कनीयान्भ्राता ।
भागुरायणोऽसावपि तत्र काले पर्वतकेन सह सम्रुत्पन्नसौहार्दस्तत्प्रीत्या च पिता ते चाणक्येन व्यापादित इत्युत्पाद्य रहसि त्रासयित्वा मलयकेतुमपवाहितवान् । ततो भवदपथ्यकारिषु चन्दनदासादिषु निगृहीतेषु स्व्दोषाशक्ङयापक्रम्य मलयकेतुमाश्रितः। ते- ।
परिहृत एव । तदेवमनुग्रहीतास्मत्पक्षो राक्षसोपदेशप्रवणो महीयसां ।
म्लेच्छबलेन परिवृतः पितृवधामर्षी पर्वतकपुत्रो मलयकेतुरस्मानभियोक्तुमुद्यतः। सोऽयं व्यायामकालो नोत्सवकाल इति दुर्गसंस्कारे प्रारब्धव्ये किं कौमुदीमहोत्सवेनेति प्रतिषिद्धः ।
राजा–आर्य, बहु प्रष्टन्यमत्र ।
चाणक्यः वृषल, विश्रब्धं पृच्छ । ममापि बह्वारव्येयमत्र ।
राजा–सोऽप्यस्य सर्वस्यानर्थस्य हेतुर्मलयकेतुः कस्मादपक्रामन्नुपेक्षितः ।
चाणक्यः—-वृषल, अनुपेक्षणे द्वयी गतिः निगृःह्येत वा प्रतिश्रुतं ।
राज्यार्द्ध्ं प्रतिपाद्येत वा । निग्रहे तावत्पर्वतकोऽस्माभिरेव व्यापादित ।
इति कृतज्ञतायाः स्वहस्तो दत्तः स्यात् । प्रतिश्रुतराज्यार्द्धप्रतिपादनेऽपि पर्वतकविनाशः केवलं कृतज्ञतामात्रफलः स्यादिति मलयकेतुरपक्रामन्नुपेक्षितः ।
राजा–अत्र तावदेवम् । राक्षसः पुनरिहैव वर्तमान आर्येणोपेक्षित इत्यत्र किमुत्तरमार्यस्य ।
चाणक्यः —राक्षसोऽपि स्वामिनि स्थिरानुरागित्वात्सुचिरमेकत्र वासाकच्च शीलज्ञानां नन्दानुरक्तानां प्रकृतीनामत्यन्तविश्वस्यः प्रज्ञापुरुषकाराभ्यामुपेतः सहायसंपदाभियुक्त्तः कोशवानिहैवानिफ़्ऐवान्तर्नगरे ।
चाणक्यः-( विहस्य ।) एतत्कृतं राक्षसेन । वृषल, मया पुनर्ज्ञातम् नन्दमिव भवन्तमुध्द्रुत्य भवानिव भूतले मलयकेतू राजाधिरा ।
जपदे नियोजित इति ।
राजा–अन्येनैवेदमनुष्ठितं किमत्रार्यस्य ।
चाणक्य:--हे मत्सरिन्, ।
आरुह्यारूढकोपस्फुरणविषमिताग्राङ्गुलीमुक्तचूडां ।
लोकप्रत्यक्षमुग्रां सकलरिपुकुलोत्साददीर्घा प्रतिज्ञाम् ।
केनान्येनावलिप्ता नवनवतिशतद्रव्यकोटीश्वरास्ते ।
नन्दाः पर्यायभूताः पशव इव हताः पश्यतो राक्षसस्य ॥ २७ ॥
cāṇakyaḥ--( svagatam |) prathamaṃ tāvadviśiṣṭadevatāstutirūpeṇa |
pravṛttaśaraduṇaprakhyāpanamāśīrvacanam | idamaparaṃ kimiti nāvadhārayāmi | ( vicintya |) āḥ , jñātam | rākṣasasyāyaṃ prayogaḥ | durātmatrākṣasa, dṛśyase ' bhoḥ jāgarti khalu kauṭilyaḥ |
rājā–ārya vaihīnare, ābhyāṃ vaitālikābhyāṃ suvarṇaśatasahastraṃ dāpaya |
kañcukī- yadājñāpayati devaḥ| ( ityutthāya parikrāmati | ) |
cāṇakyaḥ—( sakrodham|) caihīnare, tiṣṭha na gantavyam | vṛṣala, |
kimayamasthāne mahānarthotsargaḥ |
rājā-( sakopam | ) āryeṇaivaṃ sarvatra niruddhaceṣṭāprasarasya me |
candhanamiva rājyaṃ na rājyamiva |
cāṇakyaḥ-vṛṣala, khayamanabhiyuktānāṃ rājñāmete doṣāḥ saṃbhavanti | tadyadi na sahase tataḥ khayamabhiyujyakha |
rājā-ete skhakarmaṇyabhiyujyāmahe |
cāṇakyaḥ --priyaṃ naḥ | vayamapi skhakarmaṇyabhiyujyāmahe |
rājā-yadyevaṃ tarhi kaumudīmahotsavapratiṣedhasya tāvatprayojanaṃ |
śrotumicchāmi |
meva tāvagdajādhyakṣo bhadrabhaṭaḥ aśvādhyakṣaḥ puruṣadattaḥ mahāpratīhārasya candrabhānorbhāgineyo ṅiṅgarātaḥ devasya svajanasaṃbandhī mahārājo baladevaguptaḥ devasyaiva kumārasevako rājasenaḥ senāpateḥ siṃhabalasya kanīyānbhrātā bhāgurāyaṇo mālavarājaputro lohitākṣaḥ |
kṣatnagaṇamukhyo vijayavarmeti | ete vayaṃ devasya kāryaṃ avahitāḥ sma |
iti | ( prakāśam ) ārye, eytāvadetatpatnakam | athaiaiteṣāmaparāgahetūnvijñātumicchāmi |
cāṇakyaḥ-vṛṣala, śrūyatām| atna yāvetau gajādhyakṣāśvādhyakṣau bhadrabhaṭapuruṣadattanāmānau tau khalu strīmadyamṛgayāśīlau hastya- |
śvāvekṣaṇe'nabhiyuktau mayādhikārābhyāmavaropya khajīvanamātreṇaiva sthāpitāviti parapakṣe khena svenādhikāreṇa gatvā malayaketumāśritau |
yāvetauḍiṅgarātabalaguptau tāvapyantalobhābhibhūtau tvaddattaṃ jīvanamabahu |
manyamānau tatra bahu labhyata ityapakramya malayaketumāśritau | yo'pyasau bhavataḥ kumārasevako rājasena iti so'pi tava prasādādatiprabhūtakośuhastyaśvṃ sahasaiva tanmahadaiśvaryamatrāpya punarucchedaśaṅkayāpakramya |
malayaketumāśritaḥ| yo'yamaparaḥ senāpateḥ sihabalasya kanīyānbhrātā |
bhāgurāyaṇo'sāvapi tatra kāle parvatakena saha samrutpannasauhārdastatprītyā ca pitā te cāṇakyena vyāpādita ityutpādya rahasi trāsayitvā malayaketumapavāhitavān | tato bhavadapathyakāriṣu candanadāsādiṣu nigṛhīteṣu svdoṣāśakṅayāpakramya malayaketumāśritaḥ| te- |
parihṛta eva | tadevamanugrahītāsmatpakṣo rākṣasopadeśapravaṇo mahīyasāṃ |
mlecchabalena parivṛtaḥ pitṛvadhāmarṣī parvatakaputro malayaketurasmānabhiyoktumudyataḥ| so'yaṃ vyāyāmakālo notsavakāla iti durgasaṃskāre prārabdhavye kiṃ kaumudīmahotsaveneti pratiṣiddhaḥ |
rājā–ārya, bahu praṣṭanyamatra |
cāṇakyaḥ vṛṣala, viśrabdhaṃ pṛccha | mamāpi bahvāravyeyamatra |
rājā–so'pyasya sarvasyānarthasya heturmalayaketuḥ kasmādapakrāmannupekṣitaḥ |
cāṇakyaḥ—-vṛṣala, anupekṣaṇe dvayī gatiḥ nigṛḥhyeta vā pratiśrutaṃ |
rājyārddhṃ pratipādyeta vā | nigrahe tāvatparvatako'smābhireva vyāpādita |
iti kṛtajñatāyāḥ svahasto dattaḥ syāt | pratiśrutarājyārddhapratipādane'pi parvatakavināśaḥ kevalaṃ kṛtajñatāmātraphalaḥ syāditi malayaketurapakrāmannupekṣitaḥ |
rājā–atra tāvadevam | rākṣasaḥ punarihaiva vartamāna āryeṇopekṣita ityatra kimuttaramāryasya |
cāṇakyaḥ —rākṣaso'pi svāmini sthirānurāgitvātsuciramekatra vāsākacca śīlajñānāṃ nandānuraktānāṃ prakṛtīnāmatyantaviśvasyaḥ prajñāpuruṣakārābhyāmupetaḥ sahāyasaṃpadābhiyukttaḥ kośavānihaivānipha़aivāntarnagare |
cāṇakyaḥ-( vihasya |) etatkṛtaṃ rākṣasena | vṛṣala, mayā punarjñātam nandamiva bhavantamudhdrutya bhavāniva bhūtale malayaketū rājādhirā |
japade niyojita iti |
rājā–anyenaivedamanuṣṭhitaṃ kimatrāryasya |
cāṇakya:--he matsarin, |
āruhyārūḍhakopasphuraṇaviṣamitāgrāṅgulīmuktacūḍāṃ |
lokapratyakṣamugrāṃ sakalaripukulotsādadīrghā pratijñām |
kenānyenāvaliptā navanavatiśatadravyakoṭīśvarāste |
nandāḥ paryāyabhūtāḥ paśava iva hatāḥ paśyato rākṣasasya || 27 ||