ब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स प्रवक्ष्यामि ब्रह्मांडाख्यं पुरातनम् । यच्च द्वादशसाहस्रमादिकल्पकथायुतम् ॥ १ ॥
brahmovāca | śrṛṇu vatsa pravakṣyāmi brahmāṃḍākhyaṃ purātanam | yacca dvādaśasāhasramādikalpakathāyutam || 1 ||
पूर्वार्धः · अध्यायः १०९
A chapter of the Narada Purana.
42 versesSanskrit with transliteration
ब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स प्रवक्ष्यामि ब्रह्मांडाख्यं पुरातनम् । यच्च द्वादशसाहस्रमादिकल्पकथायुतम् ॥ १ ॥
brahmovāca | śrṛṇu vatsa pravakṣyāmi brahmāṃḍākhyaṃ purātanam | yacca dvādaśasāhasramādikalpakathāyutam || 1 ||
प्रक्रियाख्योऽनुषंगाख्य उपोद्घातस्तृतीयकः । चतुर्थ उपसंहारः पादाश्चत्वार एव हि ॥ २ ॥
prakriyākhyo'nuṣaṃgākhya upodghātastṛtīyakaḥ | caturtha upasaṃhāraḥ pādāścatvāra eva hi || 2 ||
पूर्वपादद्वयं पूर्वो भागोऽत्र समुदाहृतः । तृतीयो मध्यमो भागश्चतुर्थस्तूत्तरो मतः ॥ ३ ॥
pūrvapādadvayaṃ pūrvo bhāgo'tra samudāhṛtaḥ | tṛtīyo madhyamo bhāgaścaturthastūttaro mataḥ || 3 ||
आदौ कृत्यसमुद्देशो नैमिषाख्यानकं ततः । हिरण्यगर्भोत्पत्तिश्च लोककल्पनमेव च ॥ ४ ॥
ādau kṛtyasamuddeśo naimiṣākhyānakaṃ tataḥ | hiraṇyagarbhotpattiśca lokakalpanameva ca || 4 ||
एष वै प्रथमः पादो द्वितीयं श्रृणु मानद । कल्पमन्वन्तराख्यानं लोकज्ञानं ततः परम् ॥ ५ ॥
eṣa vai prathamaḥ pādo dvitīyaṃ śrṛṇu mānada | kalpamanvantarākhyānaṃ lokajñānaṃ tataḥ param || 5 ||
मानसीसृष्टिकथनं रुद्रप्रसववर्णनम् । महादेवविभूतिश्च ऋषिसर्गस्ततः परम् ॥ ६ ॥
mānasīsṛṣṭikathanaṃ rudraprasavavarṇanam | mahādevavibhūtiśca ṛṣisargastataḥ param || 6 ||
अग्नीनां विजयश्चाथ कालसद्भाववर्णनम् । प्रियव्रतान्वयोद्देशः पृथिव्यायामविस्तरः ॥ ७ ॥
agnīnāṃ vijayaścātha kālasadbhāvavarṇanam | priyavratānvayoddeśaḥ pṛthivyāyāmavistaraḥ || 7 ||
वर्णनं भारतस्यास्य ततोऽन्येषां निरूपणम् । जम्ब्वादिसप्तद्वीपाख्या ततोऽधोलोकवर्णनम् ॥ ८ ॥
varṇanaṃ bhāratasyāsya tato'nyeṣāṃ nirūpaṇam | jambvādisaptadvīpākhyā tato'dholokavarṇanam || 8 ||
उर्द्ध्वलोकानुकथनं ग्रहचारस्ततः परम् । आदित्यव्यूहकथनं देवग्रहानुकीर्तनम् ॥ ९ ॥
urddhvalokānukathanaṃ grahacārastataḥ param | ādityavyūhakathanaṃ devagrahānukīrtanam || 9 ||
नीलकंठाह्वयाख्यानं महादेवस्य वैभवम् । अमावास्यानुकथनं युगतत्त्वनिरूपणम् ॥ १० ॥
nīlakaṃṭhāhvayākhyānaṃ mahādevasya vaibhavam | amāvāsyānukathanaṃ yugatattvanirūpaṇam || 10 ||
यज्ञप्रवर्तनं चाथ युगयोरंत्ययोः कृतिः । युगप्रजालक्षणं च ऋषिप्रवरवर्णनम् ॥ ११ ॥
yajñapravartanaṃ cātha yugayoraṃtyayoḥ kṛtiḥ | yugaprajālakṣaṇaṃ ca ṛṣipravaravarṇanam || 11 ||
वेदानां व्यसनाख्यानं स्वायम्भुवनिरूपणम् । शेषमन्वंतराख्यानं पृथिवीदोहनं ततः ॥ १२ ॥
vedānāṃ vyasanākhyānaṃ svāyambhuvanirūpaṇam | śeṣamanvaṃtarākhyānaṃ pṛthivīdohanaṃ tataḥ || 12 ||
चाक्षुषेऽद्यतने सर्गे द्वितीयोऽङ्घ्रिः पुरोदले । अथोपोद्घातपादे तु सप्तर्षिपरिकीर्तनम् ॥ १३ ॥
cākṣuṣe'dyatane sarge dvitīyo'ṅghriḥ purodale | athopodghātapāde tu saptarṣiparikīrtanam || 13 ||
प्रजापत्यन्वयस्तस्माद्देवादीनां समुद्भवः । ततो जयाभिलाषश्च मरुदुत्पत्तिकीर्तनम् ॥ १४ ॥
prajāpatyanvayastasmāddevādīnāṃ samudbhavaḥ | tato jayābhilāṣaśca marudutpattikīrtanam || 14 ||
काश्यपेयानुकथनं ऋषिवंशनिरूपणम् । पितृकल्पानुकथनं श्राद्धकल्पस्ततः परम् ॥ १५ ॥
kāśyapeyānukathanaṃ ṛṣivaṃśanirūpaṇam | pitṛkalpānukathanaṃ śrāddhakalpastataḥ param || 15 ||
वैवस्वतसमुत्पत्तिः सृष्टिस्तस्य ततः परम् । मनुपुत्रान्वयश्चांतो गान्धर्वस्य निरूपणम् ॥ १६ ॥
vaivasvatasamutpattiḥ sṛṣṭistasya tataḥ param | manuputrānvayaścāṃto gāndharvasya nirūpaṇam || 16 ||
इक्ष्वाकुवंशकथनं वंशोऽत्रेः सुमहात्मनः । अमावसोरन्वयश्च रजेश्चरितमद्भुतम् ॥ १७ ॥
ikṣvākuvaṃśakathanaṃ vaṃśo'treḥ sumahātmanaḥ | amāvasoranvayaśca rajeścaritamadbhutam || 17 ||
ययातिचरितं चाथ यदुवंशनिरूपणम् । कार्तवीर्यस्य चरितं जामदग्न्यं ततः परम् ॥ १८ ॥
yayāticaritaṃ cātha yaduvaṃśanirūpaṇam | kārtavīryasya caritaṃ jāmadagnyaṃ tataḥ param || 18 ||
वृष्णिवंशानुकथनं सगरस्याथ संभवः । भार्गवस्यानुचरितं पितृकार्यवधाश्रयम् ॥ १९ ॥
vṛṣṇivaṃśānukathanaṃ sagarasyātha saṃbhavaḥ | bhārgavasyānucaritaṃ pitṛkāryavadhāśrayam || 19 ||
सगरस्याथ चरितं भार्गवस्य कथा पुनः । देवासुराहवकथा कृष्णाविर्भाववर्णनम् ॥ २० ॥
sagarasyātha caritaṃ bhārgavasya kathā punaḥ | devāsurāhavakathā kṛṣṇāvirbhāvavarṇanam || 20 ||
इंद्रस्य तु स्तवः पुण्यः शुक्रेण परिकीर्तितः । विष्णुमाहात्म्यकथनं बलिवंशनिरूपणम् ॥ २१ ॥
iṃdrasya tu stavaḥ puṇyaḥ śukreṇa parikīrtitaḥ | viṣṇumāhātmyakathanaṃ balivaṃśanirūpaṇam || 21 ||
भविष्यराजचरितं संप्राप्तेऽथ कलौ युगे । समुपोद्धातपादोऽयं तृतीयो मध्यमे दले ॥ २२ ॥
bhaviṣyarājacaritaṃ saṃprāpte'tha kalau yuge | samupoddhātapādo'yaṃ tṛtīyo madhyame dale || 22 ||
चतुर्थमुपसंहारं वक्ष्ये खण्डे तथोत्तरे । वैवस्वतांतराख्यानं विस्तरेण यथातथाम् ॥ २३ ॥
caturthamupasaṃhāraṃ vakṣye khaṇḍe tathottare | vaivasvatāṃtarākhyānaṃ vistareṇa yathātathām || 23 ||
पूर्वमेव समुद्दिष्टं संक्षेपादिह कथ्यते । भविष्याणां मनूनां च चरितं हि ततः परम् ॥ २४ ॥
pūrvameva samuddiṣṭaṃ saṃkṣepādiha kathyate | bhaviṣyāṇāṃ manūnāṃ ca caritaṃ hi tataḥ param || 24 ||
कल्पप्रलयनिर्देशः कालमानं ततः परम् । लोकाश्चतुर्द्दश ततः कथिताः प्राप्तलक्षणैः ॥ २५ ॥
kalpapralayanirdeśaḥ kālamānaṃ tataḥ param | lokāścaturddaśa tataḥ kathitāḥ prāptalakṣaṇaiḥ || 25 ||
वर्णनं नरकाणां च विकर्माचरणैस्ततः । मनोमयपुराख्यानं लयः प्राकृतिकस्ततः ॥ २६ ॥
varṇanaṃ narakāṇāṃ ca vikarmācaraṇaistataḥ | manomayapurākhyānaṃ layaḥ prākṛtikastataḥ || 26 ||
शैवस्याथ पुरस्यापि वर्णनं च ततः परम् । त्रिविधा गुणसंबंधाज्जंतूनां कीर्तिता गतिः ॥ २७ ॥
śaivasyātha purasyāpi varṇanaṃ ca tataḥ param | trividhā guṇasaṃbaṃdhājjaṃtūnāṃ kīrtitā gatiḥ || 27 ||
अनिर्देश्याप्रतर्क्यस्य ब्रह्मणः परमात्मनः । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां वर्णनं हि ततः परम् ॥ २८ ॥
anirdeśyāpratarkyasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ | anvayavyatirekābhyāṃ varṇanaṃ hi tataḥ param || 28 ||
इत्येष उपसंहारपादो वृत्तः सहोत्तरः । चतुष्पादं पुराणं ते ब्रह्माण्डं समुदाहृतकम् ॥ २९ ॥
ityeṣa upasaṃhārapādo vṛttaḥ sahottaraḥ | catuṣpādaṃ purāṇaṃ te brahmāṇḍaṃ samudāhṛtakam || 29 ||
अष्टादशमनौपम्यं सारात्सारतरं द्विज । ब्रह्मांडं यच्चतुर्लक्षं पुराणं येन पठ्यते ॥ ३० ॥
aṣṭādaśamanaupamyaṃ sārātsārataraṃ dvija | brahmāṃḍaṃ yaccaturlakṣaṃ purāṇaṃ yena paṭhyate || 30 ||
तदेतदस्य गदितमत्राष्टादशधा पृथक् । पाराशर्येण मुनिना सर्वेषामपि मानद ॥ ३१ ॥
tadetadasya gaditamatrāṣṭādaśadhā pṛthak | pārāśaryeṇa muninā sarveṣāmapi mānada || 31 ||
वस्तुतस्तूपदेष्ट्राथ मुनीनां भावितात्मनाम् । मत्तः श्रुत्वा पुराणानि लोकेभ्यः प्रचकाशिरे ॥ ३२ ॥
vastutastūpadeṣṭrātha munīnāṃ bhāvitātmanām | mattaḥ śrutvā purāṇāni lokebhyaḥ pracakāśire || 32 ||
मुनयो धर्मशीलास्ते दीनानुग्रहकारिणः । मयाचेदं पुराणं तु वसिष्टाय पुरोदितम् ॥ ३३ ॥
munayo dharmaśīlāste dīnānugrahakāriṇaḥ | mayācedaṃ purāṇaṃ tu vasiṣṭāya puroditam || 33 ||
तेन शक्तिसुतायोक्तं जातूकर्ण्याय तेन च । व्यासो लब्ध्वा ततश्चैतत्प्रभंजनमुखोद्गतम् ॥ ३४ ॥
tena śaktisutāyoktaṃ jātūkarṇyāya tena ca | vyāso labdhvā tataścaitatprabhaṃjanamukhodgatam || 34 ||
प्रमाणीकृत्य लोकेऽस्मिन्प्रावर्तयदनुत्तमम् । य इदं कीर्तयेद्वत्स श्रृणोति च समाहितः ॥ ३५ ॥
pramāṇīkṛtya loke'sminprāvartayadanuttamam | ya idaṃ kīrtayedvatsa śrṛṇoti ca samāhitaḥ || 35 ||
स विधूयेह पापानि याति लोकमनामयम् । लिखित्वैतत्पुराणं तु स्वर्णसिंहासनस्थितम् ॥ ३६ ॥
sa vidhūyeha pāpāni yāti lokamanāmayam | likhitvaitatpurāṇaṃ tu svarṇasiṃhāsanasthitam || 36 ||
वस्त्रेणाच्छादितं यस्तु ब्राह्मणाय प्रयच्छति । स यादि ब्रह्मणो लोकं नात्र कार्या विचारणा ॥ ३७ ॥
vastreṇācchāditaṃ yastu brāhmaṇāya prayacchati | sa yādi brahmaṇo lokaṃ nātra kāryā vicāraṇā || 37 ||
मरीचेऽष्टादशैतानि मया प्रोक्तानि यानि ते । पुराणानि तु संक्षेपाच्छ्रोतव्यानि च विस्तरात् ॥ ३८ ॥
marīce'ṣṭādaśaitāni mayā proktāni yāni te | purāṇāni tu saṃkṣepācchrotavyāni ca vistarāt || 38 ||
अष्टादश पुराणानि यः श्रृणोति नरोत्तमः । कथयेद्वा विधानेन नेह भूयः स जायते ॥ ३९ ॥
aṣṭādaśa purāṇāni yaḥ śrṛṇoti narottamaḥ | kathayedvā vidhānena neha bhūyaḥ sa jāyate || 39 ||
सूत्रमेतत्पुराणानां यन्मयोक्तं तवाधुना । तन्नित्यं शीलनीयं हि पुराणफलमिच्छता ॥ ४० ॥
sūtrametatpurāṇānāṃ yanmayoktaṃ tavādhunā | tannityaṃ śīlanīyaṃ hi purāṇaphalamicchatā || 40 ||
न दांभिकाय पापाय देवगुर्वनुसूयवे । देयं कदापि साधूनां द्वेषिणे न शठाय च ॥ ४१ ॥
na dāṃbhikāya pāpāya devagurvanusūyave | deyaṃ kadāpi sādhūnāṃ dveṣiṇe na śaṭhāya ca || 41 ||
शांताय शमचित्ताय शुश्रूषाभिरताय च । निर्मत्सराय शुचये देयं सद्वैष्णवाय च ॥ ४२ ॥
śāṃtāya śamacittāya śuśrūṣābhiratāya ca | nirmatsarāya śucaye deyaṃ sadvaiṣṇavāya ca || 42 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).