सनातन उवाच ॥ । अथ नारद वक्ष्यामि श्रृणु पूर्णाव्रतानि ते ॥ । यानि कृत्वा नरो नारी प्राप्नुयात्सुखसंततिम् ॥ १ ॥
sanātana uvāca || | atha nārada vakṣyāmi śrṛṇu pūrṇāvratāni te || | yāni kṛtvā naro nārī prāpnuyātsukhasaṃtatim || 1 ||
पूर्वार्धः · अध्यायः १२४
A chapter of the Narada Purana.
96 versesSanskrit with transliteration
सनातन उवाच ॥ । अथ नारद वक्ष्यामि श्रृणु पूर्णाव्रतानि ते ॥ । यानि कृत्वा नरो नारी प्राप्नुयात्सुखसंततिम् ॥ १ ॥
sanātana uvāca || | atha nārada vakṣyāmi śrṛṇu pūrṇāvratāni te || | yāni kṛtvā naro nārī prāpnuyātsukhasaṃtatim || 1 ||
चैत्रपूर्णा तु विप्रेंद्र मन्वादिः समुदाहृता ॥ । अस्यां सान्नोदकं कुंभं प्रदद्यात्सोमतुष्टये ॥ २ ॥
caitrapūrṇā tu vipreṃdra manvādiḥ samudāhṛtā || | asyāṃ sānnodakaṃ kuṃbhaṃ pradadyātsomatuṣṭaye || 2 ||
वैशाख्यामपि पूर्णायां दानं सर्वस्य सर्वदम् ॥ । यद्यद्द्रव्यं ददेद्विप्रे तत्तदाप्नोति निश्चितम् ॥ ३ ॥
vaiśākhyāmapi pūrṇāyāṃ dānaṃ sarvasya sarvadam || | yadyaddravyaṃ dadedvipre tattadāpnoti niścitam || 3 ||
धर्मराजव्रतं चात्र कथितं तन्निशामय ॥ । श्रृतान्नमुदकुंभं च वैशाख्यां वै द्विजोत्तमे ॥ ४ ॥
dharmarājavrataṃ cātra kathitaṃ tanniśāmaya || | śrṛtānnamudakuṃbhaṃ ca vaiśākhyāṃ vai dvijottame || 4 ||
दद्याद्गोदानफलदं धर्मराजस्य तुष्टये ॥ । अत्र कृष्णाजिनं दद्यात्सखुरं च सश्रृङ्गकम् ॥ ५ ॥
dadyādgodānaphaladaṃ dharmarājasya tuṣṭaye || | atra kṛṣṇājinaṃ dadyātsakhuraṃ ca saśrṛṅgakam || 5 ||
तिलैः सहसमाच्छाद्य वस्त्रैर्हेम्ना द्विजातये ॥ । यस्तु कृष्णाजिनं दद्यात्सत्कृत्य विधिपूर्वकम् ॥ ६ ॥
tilaiḥ sahasamācchādya vastrairhemnā dvijātaye || | yastu kṛṣṇājinaṃ dadyātsatkṛtya vidhipūrvakam || 6 ||
सर्वशास्त्रविदे सप्तद्वीपभूमिप्रदः स वै ॥ । मोदते विष्णु लोके हि यावच्चन्द्रार्कतारकम् ॥ ७ ॥
sarvaśāstravide saptadvīpabhūmipradaḥ sa vai || | modate viṣṇu loke hi yāvaccandrārkatārakam || 7 ||
कुंभान्स्वच्छजलैः पूर्णान्हिरण्येन समन्वितान् ॥ । यः प्रदद्याद्द्विजाग्र्येभ्यः स न शोचति कर्हिचित् ॥ ८ ॥
kuṃbhānsvacchajalaiḥ pūrṇānhiraṇyena samanvitān || | yaḥ pradadyāddvijāgryebhyaḥ sa na śocati karhicit || 8 ||
अथ ज्येष्ठस्य पूर्णायां वटसावित्रिकं व्रतम् ॥ । सोपवासा वटं सिंचेत्सलिलैरमृतोपमैः ॥ ९ ॥
atha jyeṣṭhasya pūrṇāyāṃ vaṭasāvitrikaṃ vratam || | sopavāsā vaṭaṃ siṃcetsalilairamṛtopamaiḥ || 9 ||
सूत्रेण वेष्टयेच्चैव सशताष्टप्रदक्षिणम् ॥ । ततः संप्रार्थयेद्दैवीं सावित्रीं सुपतिव्रताम् ॥ १० ॥
sūtreṇa veṣṭayeccaiva saśatāṣṭapradakṣiṇam || | tataḥ saṃprārthayeddaivīṃ sāvitrīṃ supativratām || 10 ||
जगत्पूज्ये जगन्मातः सावित्रि पतिदैवते ॥ । पत्या सहावियोगं मे वटस्थे कुरु ते नमः ॥ ११ ॥
jagatpūjye jaganmātaḥ sāvitri patidaivate || | patyā sahāviyogaṃ me vaṭasthe kuru te namaḥ || 11 ||
इति सप्रार्थ्य या नारी भोजयित्वा परेऽहनि ॥ । सुवासिनीः स्वयं भुंज्यात्सा स्यात्सौभाग्यभागिनी ॥ १२ ॥
iti saprārthya yā nārī bhojayitvā pare'hani || | suvāsinīḥ svayaṃ bhuṃjyātsā syātsaubhāgyabhāginī || 12 ||
आषाढस्य तु पूर्णायां गोपद्मव्रतमुच्यते ॥ । चतुर्भुजं महाकायं जांबूनदसमप्रभम् ॥ १३ ॥
āṣāḍhasya tu pūrṇāyāṃ gopadmavratamucyate || | caturbhujaṃ mahākāyaṃ jāṃbūnadasamaprabham || 13 ||
शंखचक्रगदापद्मरमागरुडशोभितम् ॥ । सेवितं मुनिभिर्देवैर्यक्षगंधर्वकिन्नरैः ॥ १४ ॥
śaṃkhacakragadāpadmaramāgaruḍaśobhitam || | sevitaṃ munibhirdevairyakṣagaṃdharvakinnaraiḥ || 14 ||
एवंविधं हरिं तत्र स्नात्वा पूजां समाचरेत् ॥ । पौरुषेणैव सूक्तेन गंधाद्यैरुपचारकैः ॥ १५ ॥
evaṃvidhaṃ hariṃ tatra snātvā pūjāṃ samācaret || | pauruṣeṇaiva sūktena gaṃdhādyairupacārakaiḥ || 15 ||
आचार्यं वस्त्रभूषाद्यैस्तोषयेत्स्निग्धमानसः ॥ । भोजयेन्मिष्टपक्वान्नैर्द्विजानन्यांश्च शक्तितः ॥ १६ ॥
ācāryaṃ vastrabhūṣādyaistoṣayetsnigdhamānasaḥ || | bhojayenmiṣṭapakvānnairdvijānanyāṃśca śaktitaḥ || 16 ||
एवं कृत्वा व्रतं विप्र प्रसादात्कमलापतेः ॥ । ऐहिकामुष्मिकान्कामांल्लभते नात्र संशयः ॥ १७ ॥
evaṃ kṛtvā vrataṃ vipra prasādātkamalāpateḥ || | aihikāmuṣmikānkāmāṃllabhate nātra saṃśayaḥ || 17 ||
कोकिलाव्रतमप्यत्र प्रोक्तं तद्विधिरुच्यते ॥ । पूर्णिमायां समारभ्य व्रतं स्नायाद्बहिर्जले ॥ १८ ॥
kokilāvratamapyatra proktaṃ tadvidhirucyate || | pūrṇimāyāṃ samārabhya vrataṃ snāyādbahirjale || 18 ||
पूर्णांतं श्रावणे मासि गौरीरूपां च कोकिलाम् ॥ । स्वर्णपक्षां रत्ननेत्रां प्रवालमुखपंकजाम् ॥ १९ ॥
pūrṇāṃtaṃ śrāvaṇe māsi gaurīrūpāṃ ca kokilām || | svarṇapakṣāṃ ratnanetrāṃ pravālamukhapaṃkajām || 19 ||
कस्तूरीवर्णसंयुक्तामुत्पन्नां नंदने वने ॥ । चूतचंपकवृक्षस्थां कलगीतनिनादिनीम् ॥ २० ॥
kastūrīvarṇasaṃyuktāmutpannāṃ naṃdane vane || | cūtacaṃpakavṛkṣasthāṃ kalagītaninādinīm || 20 ||
चिंतयेत्पार्वतीं देवीं कोकिलारूपधारिणीम् ॥ । गंधाद्यैः प्रत्यहं प्रार्च्चेल्लिखितां वर्णकैः पटे ॥ २१ ॥
ciṃtayetpārvatīṃ devīṃ kokilārūpadhāriṇīm || | gaṃdhādyaiḥ pratyahaṃ prārccellikhitāṃ varṇakaiḥ paṭe || 21 ||
ततो व्रतांते हैमीं वा तिलपिष्टमयीं द्विज ॥ । दद्याद्विप्राय मंत्रेण भक्त्या सस्वर्णदक्षिणाम् ॥ २२ ॥
tato vratāṃte haimīṃ vā tilapiṣṭamayīṃ dvija || | dadyādviprāya maṃtreṇa bhaktyā sasvarṇadakṣiṇām || 22 ||
देवीं चैत्ररथोत्पन्ने कोकिले हरवल्लभे ॥ । संपूज्य दत्ता विप्राय सर्वसौख्यकरी भव ॥ २३ ॥
devīṃ caitrarathotpanne kokile haravallabhe || | saṃpūjya dattā viprāya sarvasaukhyakarī bhava || 23 ||
द्विजं सुवासिनीस्त्रिंशदेकां वा भोजयेत्ततः ॥ । वस्त्रादिदक्षिणां शक्त्या दत्वा नत्वा विसर्जयेत् ॥ २४ ॥
dvijaṃ suvāsinīstriṃśadekāṃ vā bhojayettataḥ || | vastrādidakṣiṇāṃ śaktyā datvā natvā visarjayet || 24 ||
एवं या कुरुते नारी कोकिलाव्रतमुत्तम् ॥ । सा लभेत्सुखसौभाग्यं सप्तजन्मसुनारद ॥ २५ ॥
evaṃ yā kurute nārī kokilāvratamuttam || | sā labhetsukhasaubhāgyaṃ saptajanmasunārada || 25 ||
अथ श्रावणपूर्णायां वेदोपाकरणं स्मृतम् ॥ । यजुर्भिस्तत्र कर्त्तव्यं देवर्षिपितृतर्पणम् ॥ २६ ॥
atha śrāvaṇapūrṇāyāṃ vedopākaraṇaṃ smṛtam || | yajurbhistatra karttavyaṃ devarṣipitṛtarpaṇam || 26 ||
ऋषीणां पूजनं चापि स्वशाखोक्तविधानतः ॥ । बहवृचैस्तु चतुर्द्वश्यां सामगैर्भाद्रगे करे ॥ २७ ॥
ṛṣīṇāṃ pūjanaṃ cāpi svaśākhoktavidhānataḥ || | bahavṛcaistu caturdvaśyāṃ sāmagairbhādrage kare || 27 ||
रक्षाविधानं च तथा कर्तव्यं विधिपूर्वकम् ॥ २८ ॥
rakṣāvidhānaṃ ca tathā kartavyaṃ vidhipūrvakam || 28 ||
सिद्धार्थाक्षतराजिकाश्च विधृता रक्तांशुकांशे सिताः कौसुंभेन च तंतुनाथ सलिलैः प्रक्षाल्य कांस्ये धृताः ॥ । गंधाद्यैरभिपूज्य देवनिकरान्संप्रार्थ्य विष्ण्वादिकान्बध्नीयाद्द्विजहस्ततः प्रमुदितो नत्वा प्रकोष्ठे स्वके ॥ २९ ॥
siddhārthākṣatarājikāśca vidhṛtā raktāṃśukāṃśe sitāḥ kausuṃbhena ca taṃtunātha salilaiḥ prakṣālya kāṃsye dhṛtāḥ || | gaṃdhādyairabhipūjya devanikarānsaṃprārthya viṣṇvādikānbadhnīyāddvijahastataḥ pramudito natvā prakoṣṭhe svake || 29 ||
ततस्तु दक्षिणां दत्वा द्विजेभ्योऽध्यायमाचरेत् ॥ । विसृज्य च ऋषीन्सप्त धारयेद्ब्रह्मसूत्रकम् ॥ ३० ॥
tatastu dakṣiṇāṃ datvā dvijebhyo'dhyāyamācaret || | visṛjya ca ṛṣīnsapta dhārayedbrahmasūtrakam || 30 ||
रंजितं कुंकुमाद्यैश्च नवीनं निर्मितं स्वयम् ॥ । शक्त्या संभोज्य विप्राग्र्यानेकभुक्तं समाचरेत् ॥ ३१ ॥
raṃjitaṃ kuṃkumādyaiśca navīnaṃ nirmitaṃ svayam || | śaktyā saṃbhojya viprāgryānekabhuktaṃ samācaret || 31 ||
कृते ह्यस्मिन्व्रते विप्र वार्षिकं कर्मं वैदिकम् ॥ । विस्मृतं विधिहीनं च न कृतं सुकृतं भवेत् ॥ ३२ ॥
kṛte hyasminvrate vipra vārṣikaṃ karmaṃ vaidikam || | vismṛtaṃ vidhihīnaṃ ca na kṛtaṃ sukṛtaṃ bhavet || 32 ||
प्रौष्ठपद्यां पौर्णमास्यामुमामाहेश्वरव्रतम् ॥ । एकभुक्तश्च यस्तां तु शिवं संपूज्य यत्नतः ॥ ३३ ॥
prauṣṭhapadyāṃ paurṇamāsyāmumāmāheśvaravratam || | ekabhuktaśca yastāṃ tu śivaṃ saṃpūjya yatnataḥ || 33 ||
कृतांजलिः प्रार्थयेच्छ्वः करिष्ये च व्रतं प्रभो ॥ । एवं विज्ञाप्य देवं तु गृह्णीयाद्व्रतमुत्तमम् ॥ ३४ ॥
kṛtāṃjaliḥ prārthayecchvaḥ kariṣye ca vrataṃ prabho || | evaṃ vijñāpya devaṃ tu gṛhṇīyādvratamuttamam || 34 ||
रात्रौ देवांतिके सुप्त्वा उत्थायापरयामके ॥ । कृतमैत्रादिनित्यस्तु भस्मरुद्राक्षधृक् ततः ॥ ३५ ॥
rātrau devāṃtike suptvā utthāyāparayāmake || | kṛtamaitrādinityastu bhasmarudrākṣadhṛk tataḥ || 35 ||
पूजयेच्छंकरं सम्यगुपचारैः पृथग्विधैः ॥ । बिल्वपत्रैः सुगंधाढ्येंर्नैवेद्यैर्धूपदीपकैः ॥ ३६ ॥
pūjayecchaṃkaraṃ samyagupacāraiḥ pṛthagvidhaiḥ || | bilvapatraiḥ sugaṃdhāḍhyeṃrnaivedyairdhūpadīpakaiḥ || 36 ||
ततश्चोपवसेद्विद्वानाप्रदोषं विंधूदये ॥ । पुनः संपूज्य तत्रैव रात्रौ जागरणं चरेत् ॥ ३७ ॥
tataścopavasedvidvānāpradoṣaṃ viṃdhūdaye || | punaḥ saṃpūjya tatraiva rātrau jāgaraṇaṃ caret || 37 ||
एवं पंचदशाब्दांतं कृत्वा व्रतमतंद्रितः ॥ । वर्षे वर्षे तदुत्सर्गे विदध्याद्विधिपूर्वकम् ॥ ३८ ॥
evaṃ paṃcadaśābdāṃtaṃ kṛtvā vratamataṃdritaḥ || | varṣe varṣe tadutsarge vidadhyādvidhipūrvakam || 38 ||
उमायाश्च महेशस्य सौवर्णी प्रतिमाद्वयम् ॥ । हैमा रौप्या मृन्मयाश्च घटाः पंचदशोत्तमाः ॥ ३९ ॥
umāyāśca maheśasya sauvarṇī pratimādvayam || | haimā raupyā mṛnmayāśca ghaṭāḥ paṃcadaśottamāḥ || 39 ||
तत्रैकस्मिन्घटे स्थाप्यं सवस्त्रं प्रतिमाद्वयम् ॥ । पंचामृतेन संस्राप्य जलैः शुद्धैस्ततोऽर्चयेत् ॥ ४० ॥
tatraikasminghaṭe sthāpyaṃ savastraṃ pratimādvayam || | paṃcāmṛtena saṃsrāpya jalaiḥ śuddhaistato'rcayet || 40 ||
उपचारैः षोडशभिस्ततः पंचदश द्विजान् ॥ । भोजयेच्चैव मिष्टान्नैर्दद्यात्तेभ्यश्च दक्षिणाम् ॥ ४१ ॥
upacāraiḥ ṣoḍaśabhistataḥ paṃcadaśa dvijān || | bhojayeccaiva miṣṭānnairdadyāttebhyaśca dakṣiṇām || 41 ||
कुंभमेकैकमीशस्य मूर्त्याढ्यं गुरवेऽर्पयेत् ॥ । एवं कृत्वा व्रतं चैव उमामाहेश्वराभिधम् ॥ ४२ ॥
kuṃbhamekaikamīśasya mūrtyāḍhyaṃ gurave'rpayet || | evaṃ kṛtvā vrataṃ caiva umāmāheśvarābhidham || 42 ||
जायते भुवि विख्यातो निधानं सर्वसंपदाम् ॥ । अथास्मिन्नेव दिवसे शक्रव्रतमपि स्मृतम् ॥ ४३ ॥
jāyate bhuvi vikhyāto nidhānaṃ sarvasaṃpadām || | athāsminneva divase śakravratamapi smṛtam || 43 ||
प्रातः स्नात्वा विधानेन संपूज्य सुरनायकम् ॥ । गंधाद्यैंरुपचारैस्तु नैवेद्यानां च राशिभिः ॥ ४४ ॥
prātaḥ snātvā vidhānena saṃpūjya suranāyakam || | gaṃdhādyaiṃrupacāraistu naivedyānāṃ ca rāśibhiḥ || 44 ||
ततो निमंत्रितान्विप्रान्संभोज्य विधिवद्द्विज ॥ । समागतांस्तथैवान्यान्दीनानाथांश्च भोजयेत् ॥ ४५ ॥
tato nimaṃtritānviprānsaṃbhojya vidhivaddvija || | samāgatāṃstathaivānyāndīnānāthāṃśca bhojayet || 45 ||
एतच्छक्रव्रतं विप्र कर्तव्यं प्रतिवार्षिकम् ॥ । राज्ञा वा धनिनान्येन धान्यनिष्पत्तिमिच्छता ॥ ४६ ॥
etacchakravrataṃ vipra kartavyaṃ prativārṣikam || | rājñā vā dhaninānyena dhānyaniṣpattimicchatā || 46 ||
आश्विने मासि पूर्णायां व्रतं कोजागराभिधम् ॥ । तेन स्नात्वा विधानेन सोपवासो जितेंद्रियः ॥ ४७ ॥
āśvine māsi pūrṇāyāṃ vrataṃ kojāgarābhidham || | tena snātvā vidhānena sopavāso jiteṃdriyaḥ || 47 ||
लक्ष्मीमभ्यर्च्य सौवर्णीं घटे संस्थाप्य ताम्रजे ॥ । मृन्मये वा सवस्त्रांतामुपचारैः पृथग्विधम् ॥ ४८ ॥
lakṣmīmabhyarcya sauvarṇīṃ ghaṭe saṃsthāpya tāmraje || | mṛnmaye vā savastrāṃtāmupacāraiḥ pṛthagvidham || 48 ||
ततः सायंतने कालेऽभ्युदिते तारकाधिपे ॥ । हैमान्रौप्यान्मृन्मयान्वा घृतपूर्णान्प्रदीपयेत् ॥ ४९ ॥
tataḥ sāyaṃtane kāle'bhyudite tārakādhipe || | haimānraupyānmṛnmayānvā ghṛtapūrṇānpradīpayet || 49 ||
लक्षं तदर्धमयुतं सहस्रं शतमेव वा ॥ । घृतशर्करसंमिश्रं विपाच्य बहु पायसम् ॥ ५० ॥
lakṣaṃ tadardhamayutaṃ sahasraṃ śatameva vā || | ghṛtaśarkarasaṃmiśraṃ vipācya bahu pāyasam || 50 ||
बहुपात्रेषु संस्थाप्य कौमुद्यां शीतदीधितेः ॥ । याममात्रे गते रात्र्या लक्ष्म्यै तद्विनिवेदयेत् ॥ ५१ ॥
bahupātreṣu saṃsthāpya kaumudyāṃ śītadīdhiteḥ || | yāmamātre gate rātryā lakṣmyai tadvinivedayet || 51 ||
ततः संभोजयेत्तेन विप्रान्भक्त्या ततश्च तैः ॥ । सहैव जागरं कुर्य्यान्नृत्यगीतसुमंगलैः ॥ ५२ ॥
tataḥ saṃbhojayettena viprānbhaktyā tataśca taiḥ || | sahaiva jāgaraṃ kuryyānnṛtyagītasumaṃgalaiḥ || 52 ||
ततोऽरुणोदये स्नात्वा तां मूर्तिं गुरवेऽर्पयेत् ॥ । अस्यां रात्रौ महालक्ष्मीर्वराभयकरांबुजा ॥ ५३ ॥
tato'ruṇodaye snātvā tāṃ mūrtiṃ gurave'rpayet || | asyāṃ rātrau mahālakṣmīrvarābhayakarāṃbujā || 53 ||
निशीथे चरते लोके को जागर्तिं धरातले ॥ । तस्मै वित्तं प्रयच्छामि जाग्रते पूजकाय मे ॥ ५४ ॥
niśīthe carate loke ko jāgartiṃ dharātale || | tasmai vittaṃ prayacchāmi jāgrate pūjakāya me || 54 ||
वर्षे वर्षे कृतं चैतद्व्रतं लक्ष्मीप्रतोषणम् ॥ । समृद्धिमैहिकीं दद्याद्द्वेहान्ते पारलौकिकीम् ॥ ५५ ॥
varṣe varṣe kṛtaṃ caitadvrataṃ lakṣmīpratoṣaṇam || | samṛddhimaihikīṃ dadyāddvehānte pāralaukikīm || 55 ||
कार्तिक्यां पूर्णिमायां तु कुर्यात्कार्तिकदर्शनम् ॥ । विप्रत्वलब्धये भूयः सर्वशत्रुजयाय च ॥ ५६ ॥
kārtikyāṃ pūrṇimāyāṃ tu kuryātkārtikadarśanam || | vipratvalabdhaye bhūyaḥ sarvaśatrujayāya ca || 56 ||
अत्रैव दीपदानेन विधेयस्त्रिपुरोत्सवः ॥ । निशामुखे द्विजश्रेष्ठ सर्वजीवसुखावहः ॥ ५७ ॥
atraiva dīpadānena vidheyastripurotsavaḥ || | niśāmukhe dvijaśreṣṭha sarvajīvasukhāvahaḥ || 57 ||
कीटाः पतंगा मशकाश्च वृक्षा जले स्थले ये विचरंति जीवाः ॥ । दृष्ट्वा प्रदीपान्नहि तेऽपि जन्मिनः पुनश्च मुक्तिं हि लभंत एव च ॥ ५८ ॥
kīṭāḥ pataṃgā maśakāśca vṛkṣā jale sthale ye vicaraṃti jīvāḥ || | dṛṣṭvā pradīpānnahi te'pi janminaḥ punaśca muktiṃ hi labhaṃta eva ca || 58 ||
अत्र चन्द्रोदये विप्र संपूज्याः कृत्तिकाश्च षट् ॥ ५९ ॥
atra candrodaye vipra saṃpūjyāḥ kṛttikāśca ṣaṭ || 59 ||
कार्तिकेयस्तथा खङ्गी वरुणश्च हुताशनः ॥ । गन्धपुष्पैस्तथा धूपदीपैर्नैवेद्येविस्तरैः ॥ ६० ॥
kārtikeyastathā khaṅgī varuṇaśca hutāśanaḥ || | gandhapuṣpaistathā dhūpadīpairnaivedyevistaraiḥ || 60 ||
परमान्नैः फलैः शाकैर्वह्निब्राह्मणतर्पणैः ॥ । एवं देवान्समभ्यर्च्य दीपो देयो गृहाद्बहिः ॥ ६१ ॥
paramānnaiḥ phalaiḥ śākairvahnibrāhmaṇatarpaṇaiḥ || | evaṃ devānsamabhyarcya dīpo deyo gṛhādbahiḥ || 61 ||
दीपोपांते तथा गर्तश्चतुरस्रो मनोहरः ॥ । चतुर्द्दंशांगुलः कार्यः सेच्यश्चदनवारिणा ॥ ६२ ॥
dīpopāṃte tathā gartaścaturasro manoharaḥ || | caturddaṃśāṃgulaḥ kāryaḥ secyaścadanavāriṇā || 62 ||
गवां क्षीरेण संपूर्य हैमं तत्र विनिक्षिपेत् ॥ । मुक्तानेत्रसमायुक्तं मत्स्यं सर्वांगशोभनम् ॥ ६३ ॥
gavāṃ kṣīreṇa saṃpūrya haimaṃ tatra vinikṣipet || | muktānetrasamāyuktaṃ matsyaṃ sarvāṃgaśobhanam || 63 ||
महामत्स्याय च नम इति मंत्रं समुच्चरन् ॥ । गन्धाद्यैस्तत्र संपूज्य द्विजाय प्रतिपादयेत् ॥ ६४ ॥
mahāmatsyāya ca nama iti maṃtraṃ samuccaran || | gandhādyaistatra saṃpūjya dvijāya pratipādayet || 64 ||
क्षीरसागरदानं ते मयोक्तं द्विजसत्तम ॥ । दानस्यास्य प्रभावेण मोदते हरिसन्निधौ ॥ ६५ ॥
kṣīrasāgaradānaṃ te mayoktaṃ dvijasattama || | dānasyāsya prabhāveṇa modate harisannidhau || 65 ||
अत्र कृत्त्वा वृषोत्सर्गं व्रतं नक्तं च नारद ॥ । रुद्रलोकमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ ६६ ॥
atra kṛttvā vṛṣotsargaṃ vrataṃ naktaṃ ca nārada || | rudralokamavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā || 66 ||
मार्गशीर्ष्यां पूर्णिमायां स्वर्णाढ्यं लवणाढकम् ॥ । देयं विप्राय शांताय सर्वकामसमृद्धये ॥ ६७ ॥
mārgaśīrṣyāṃ pūrṇimāyāṃ svarṇāḍhyaṃ lavaṇāḍhakam || | deyaṃ viprāya śāṃtāya sarvakāmasamṛddhaye || 67 ||
इदं जगत्पुरा लक्ष्म्या त्यक्तमासीत्ततो हरिः ॥ । पुरंदरश्च सोमश्च तथा तिष्यो बृहस्पतिः ॥ ६८ ॥
idaṃ jagatpurā lakṣmyā tyaktamāsīttato hariḥ || | puraṃdaraśca somaśca tathā tiṣyo bṛhaspatiḥ || 68 ||
पंचैते पुष्ययुक्तायां पौर्णमास्यां जगद्बलात् ॥ । अलंकृतं पुनश्चकुः सौभाग्योत्सवकेलिभिः ॥ ६९ ॥
paṃcaite puṣyayuktāyāṃ paurṇamāsyāṃ jagadbalāt || | alaṃkṛtaṃ punaścakuḥ saubhāgyotsavakelibhiḥ || 69 ||
तस्मान्नरः पुष्ययोगे सर्वसौभाग्यवृद्धये ॥ । गौरसर्षपकल्केन समालभ्य स्वकां तनुम् ॥ ७० ॥
tasmānnaraḥ puṣyayoge sarvasaubhāgyavṛddhaye || | gaurasarṣapakalkena samālabhya svakāṃ tanum || 70 ||
स्नायात्सर्वौषधिजलैर्धारयेच्च नवांशुके ॥ । दृष्ट्वा च मंगलं द्रव्यं स्पृष्ट्वा नत्वा ततोऽर्चयेत् ॥ ७१ ॥
snāyātsarvauṣadhijalairdhārayecca navāṃśuke || | dṛṣṭvā ca maṃgalaṃ dravyaṃ spṛṣṭvā natvā tato'rcayet || 71 ||
हरिशक्रेंदुपुष्येज्यान्गंधाद्यरुपचारकैः ॥ । विधाय होमं विप्रांश्च तर्पयेत्पायसाशनैः ॥ ७२ ॥
hariśakreṃdupuṣyejyāngaṃdhādyarupacārakaiḥ || | vidhāya homaṃ viprāṃśca tarpayetpāyasāśanaiḥ || 72 ||
एतत्कृत्वा व्रतं विप्र रमाप्रीतिविवर्द्धनम् ॥ । अलक्ष्मीनाशनं चैव मोदतेह परत्र च ॥ ७३ ॥
etatkṛtvā vrataṃ vipra ramāprītivivarddhanam || | alakṣmīnāśanaṃ caiva modateha paratra ca || 73 ||
पौर्णमास्यां ततो माध्यां तिलकार्पासकंबलम् ॥ । रत्नानि कंचुकोष्णीषपादत्राणानि वा धनम् ॥ ७४ ॥
paurṇamāsyāṃ tato mādhyāṃ tilakārpāsakaṃbalam || | ratnāni kaṃcukoṣṇīṣapādatrāṇāni vā dhanam || 74 ||
दत्वा प्रमोदते स्वर्गे दानं वित्तानुसारतः ॥ । यस्त्वत्र शंकरं देवं पूजयेद्विधिपूर्वकम् ॥ ७५ ॥
datvā pramodate svarge dānaṃ vittānusārataḥ || | yastvatra śaṃkaraṃ devaṃ pūjayedvidhipūrvakam || 75 ||
सोऽश्वमेधफलं प्राप्यविष्णुलोके महीयते ॥ । फाल्गुने पूर्णिमायां तु होलिकापूजनं मतम् ॥ ७६ ॥
so'śvamedhaphalaṃ prāpyaviṣṇuloke mahīyate || | phālgune pūrṇimāyāṃ tu holikāpūjanaṃ matam || 76 ||
संचयं सर्वकाष्ठानामुपलानां च कारयेत् ॥ । तत्राग्निं विधिवद्ध्रुत्वा रक्षोघ्नैर्मंत्रविस्तरैः ॥ ७७ ॥
saṃcayaṃ sarvakāṣṭhānāmupalānāṃ ca kārayet || | tatrāgniṃ vidhivaddhrutvā rakṣoghnairmaṃtravistaraiḥ || 77 ||
"असृक्पाभयसंत्रस्तैः कृता त्वं होलि बालिशैः ॥ । अतस्त्वां पूजयिष्यामि भूते भूतिप्रदा भव" ॥ ७८ ॥
"asṛkpābhayasaṃtrastaiḥ kṛtā tvaṃ holi bāliśaiḥ || | atastvāṃ pūjayiṣyāmi bhūte bhūtipradā bhava" || 78 ||
इति मंत्रेण सन्दीप्य काष्ठादिक्षेपणैस्ततः ॥ । परिक्रम्योत्सवः कार्य्यो गीतवादित्रनिःस्वनैः ॥ ७९ ॥
iti maṃtreṇa sandīpya kāṣṭhādikṣepaṇaistataḥ || | parikramyotsavaḥ kāryyo gītavāditraniḥsvanaiḥ || 79 ||
होलिका राक्षसी चेयं प्रह्लादभयदायिनी ॥ । ततस्तां प्रदहंत्येवं काष्ठाद्यैर्गीतमंगलैः ॥ ८० ॥
holikā rākṣasī ceyaṃ prahlādabhayadāyinī || | tatastāṃ pradahaṃtyevaṃ kāṣṭhādyairgītamaṃgalaiḥ || 80 ||
संवत्सरस्य दाहोऽयं कामदाहो मतांतरे ॥ । इति जानीहि विप्रेंद्र लोके स्थितिरनेकधा ॥ ८१ ॥
saṃvatsarasya dāho'yaṃ kāmadāho matāṃtare || | iti jānīhi vipreṃdra loke sthitiranekadhā || 81 ||
पक्षांते द्वे पृथग्दैवे ततोऽमाव्रतमुच्यते ॥ । पृथक्छृणुष्व मे विप्र पितॄणामतिवल्लभम् ॥ ८२ ॥
pakṣāṃte dve pṛthagdaive tato'māvratamucyate || | pṛthakchṛṇuṣva me vipra pitṝṇāmativallabham || 82 ||
चैत्रवैशाखयोस्तत्र दर्शे पितृसमर्चनम् ॥ । पार्वणेन विधानेन श्राद्धं वित्तानुसारतः ॥ ८३ ॥
caitravaiśākhayostatra darśe pitṛsamarcanam || | pārvaṇena vidhānena śrāddhaṃ vittānusārataḥ || 83 ||
द्विजानां भोजनं दानं गवादीनां विशेषतः ॥ । सर्वमासेष्वमायां वै बहुपुण्यप्रदं यतः ॥ ८४ ॥
dvijānāṃ bhojanaṃ dānaṃ gavādīnāṃ viśeṣataḥ || | sarvamāseṣvamāyāṃ vai bahupuṇyapradaṃ yataḥ || 84 ||
ज्येष्ठामायां व्रतं प्रोक्तं सावित्र्याः कस्य नारद ॥ । विधानं ज्येष्ठपूर्णावदिहापि परिकीर्तितम् ॥ ८५ ॥
jyeṣṭhāmāyāṃ vrataṃ proktaṃ sāvitryāḥ kasya nārada || | vidhānaṃ jyeṣṭhapūrṇāvadihāpi parikīrtitam || 85 ||
शुचौ नभसि भाद्रे च मासे पूर्णांतिके द्विज ॥ । पितृश्राद्धं दानहोमसुरार्चानंत्यमश्नुते ॥ ८६ ॥
śucau nabhasi bhādre ca māse pūrṇāṃtike dvija || | pitṛśrāddhaṃ dānahomasurārcānaṃtyamaśnute || 86 ||
भाद्रदर्शेऽपराह्णे तु तिलक्षेत्रसमुद्भवान् ॥ । विरिंचिमनुनामंत्र्य हुंफट् छिन्नान्कुशान् द्विज ॥ ८७ ॥
bhādradarśe'parāhṇe tu tilakṣetrasamudbhavān || | viriṃcimanunāmaṃtrya huṃphaṭ chinnānkuśān dvija || 87 ||
सर्वदा सर्वकार्येषु योजयेदेकदाऽपरान् ॥ । इषामायां विशेषण पितॄणां श्राद्धतर्पणम् ॥ ८८ ॥
sarvadā sarvakāryeṣu yojayedekadā'parān || | iṣāmāyāṃ viśeṣaṇa pitṝṇāṃ śrāddhatarpaṇam || 88 ||
विधेयं जाह्नवीतोये मुक्तिदं च गयास्थले ॥ । ऊर्ज्जामायां दीपदानं देवागारगृहेषु च ॥ ८९ ॥
vidheyaṃ jāhnavītoye muktidaṃ ca gayāsthale || | ūrjjāmāyāṃ dīpadānaṃ devāgāragṛheṣu ca || 89 ||
नद्यारामतडागेषु चैत्यगोष्ठापणेषु च ॥ । समर्चनं तथा लक्ष्म्याः स्वर्णरौप्ये कृताकृते ॥ ९० ॥
nadyārāmataḍāgeṣu caityagoṣṭhāpaṇeṣu ca || | samarcanaṃ tathā lakṣmyāḥ svarṇaraupye kṛtākṛte || 90 ||
द्यूतं च वर्षफलदं जये चापि पराजये ॥ । गवां पूजात्र विहिता शृंगाद्यंगानुरंजनैः ॥ ९१ ॥
dyūtaṃ ca varṣaphaladaṃ jaye cāpi parājaye || | gavāṃ pūjātra vihitā śṛṃgādyaṃgānuraṃjanaiḥ || 91 ||
यवसान्नादिदानैश्च नमस्कारप्रदक्षिणैः ॥ । मार्गेऽपि पितृपूजा स्याच्छ्राद्धैर्ब्राह्मणभोजनैः ॥ ९२ ॥
yavasānnādidānaiśca namaskārapradakṣiṇaiḥ || | mārge'pi pitṛpūjā syācchrāddhairbrāhmaṇabhojanaiḥ || 92 ||
ब्रह्मचर्यादि नियमैर्जपहोमार्चनादिभिः ॥ । पौषे माघे च विप्रेन्द्र पितृश्राद्धं फलाधिकम् ॥ ९३ ॥
brahmacaryādi niyamairjapahomārcanādibhiḥ || | pauṣe māghe ca viprendra pitṛśrāddhaṃ phalādhikam || 93 ||
अमायां कर्णपातार्कयुक्तायां तु गयाधिकम् ॥ । फाल्गुने केवलं श्राद्धं द्विजानां भोजनं तथा ॥ ९४ ॥
amāyāṃ karṇapātārkayuktāyāṃ tu gayādhikam || | phālgune kevalaṃ śrāddhaṃ dvijānāṃ bhojanaṃ tathā || 94 ||
दानादि सर्वफलदं दर्शे सोमेऽधिकं फलम् ॥ । इत्थं संक्षेपतः प्रोक्तं तिथिकृत्यं मुने तव ॥ ९५ ॥
dānādi sarvaphaladaṃ darśe some'dhikaṃ phalam || | itthaṃ saṃkṣepataḥ proktaṃ tithikṛtyaṃ mune tava || 95 ||
सर्वत्रापि विशेषोऽस्ति स पुराणांतरे स्थितः ॥ ९६ ॥
sarvatrāpi viśeṣo'sti sa purāṇāṃtare sthitaḥ || 96 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).