Skip to content

उत्तरार्धः · अध्यायः १९

So'nujñāto mahīpālaḥ priyābhiḥ priyakāmukaḥ

A chapter of the Narada Purana.

35 versesSanskrit with transliteration

The sage Narada with his vina, singing the name of Narayana.

वसिष्ठ उवाच । सोऽनुज्ञातो महीपालः प्रियाभिः प्रियकामुकः । प्रहर्षमतुलं लेभे धर्मांगदमुवाच ह ॥ १ ॥

vasiṣṭha uvāca | so'nujñāto mahīpālaḥ priyābhiḥ priyakāmukaḥ | praharṣamatulaṃ lebhe dharmāṃgadamuvāca ha || 1 ||

Report an error

एतां द्वीपवतीं पृथ्वीं परिपालय पुत्रक । कृत्वा दुष्टवधं त्वादावप्रमत्तः सदोद्यतः ॥ २ ॥

etāṃ dvīpavatīṃ pṛthvīṃ paripālaya putraka | kṛtvā duṣṭavadhaṃ tvādāvapramattaḥ sadodyataḥ || 2 ||

Report an error

सदावसरसंयुक्तः सदाचारनिरीक्षकः । सदा चेतनसंयुक्तः सदा वाणिज्यवल्लभः ॥ ३ ॥

sadāvasarasaṃyuktaḥ sadācāranirīkṣakaḥ | sadā cetanasaṃyuktaḥ sadā vāṇijyavallabhaḥ || 3 ||

Report an error

सदा भ्रमणशीलश्च सदा दानरतिर्भव । सदा कौटिल्यहीनश्च सदाचाररतः सदा ॥ ४ ॥

sadā bhramaṇaśīlaśca sadā dānaratirbhava | sadā kauṭilyahīnaśca sadācārarataḥ sadā || 4 ||

Report an error

अपरं श्रृणु मे पुत्र यत्कर्त्तव्यं त्वयाधुना । अविश्वासस्तु सर्वत्र भूमिपानां प्रशस्यते ॥ ५ ॥

aparaṃ śrṛṇu me putra yatkarttavyaṃ tvayādhunā | aviśvāsastu sarvatra bhūmipānāṃ praśasyate || 5 ||

Report an error

कोषस्य च परिज्ञानं जनानां जनवल्लभ । रसवद्द्रव्यमाकर्षेः पुष्पेभ्य इव षट्पदः ॥ ६ ॥

koṣasya ca parijñānaṃ janānāṃ janavallabha | rasavaddravyamākarṣeḥ puṣpebhya iva ṣaṭpadaḥ || 6 ||

Report an error

त्वया पुत्रेण संप्राप्तं पुनरेवेह यौवनम् ॥ ७ ॥

tvayā putreṇa saṃprāptaṃ punareveha yauvanam || 7 ||

Report an error

इमामपूर्वां वररूपमोहिनीं संप्राप्य भार्यां द्विजराजवक्त्राम् । सुखेन संयोज्य च तेऽद्य भारं सप्तोदधिद्वीपभवं प्ररंस्ये ॥ ८ ॥

imāmapūrvāṃ vararūpamohinīṃ saṃprāpya bhāryāṃ dvijarājavaktrām | sukhena saṃyojya ca te'dya bhāraṃ saptodadhidvīpabhavaṃ praraṃsye || 8 ||

Report an error

व्रीडाकरस्तात मनुष्यलोके समर्थपुत्रे सुरताभिकामी । भवेत्पिता चेद्ब्रलिभिश्च युक्तो जीर्णद्विजः श्वेतशिरोरुहश्च ॥ ९ ॥

vrīḍākarastāta manuṣyaloke samarthaputre suratābhikāmī | bhavetpitā cedbralibhiśca yukto jīrṇadvijaḥ śvetaśiroruhaśca || 9 ||

Report an error

जीर्णोऽप्यजीर्णस्तव सौख्यवृद्धो वांछे इमां लोकवरां वरार्हाम् । संत्यज्य देवान्मम हेतुमागतामनंगबाणाभिहतां सुनेत्राम् ॥ १० ॥

jīrṇo'pyajīrṇastava saukhyavṛddho vāṃche imāṃ lokavarāṃ varārhām | saṃtyajya devānmama hetumāgatāmanaṃgabāṇābhihatāṃ sunetrām || 10 ||

Report an error

कामं रमिष्ये द्रुतकां चनाभां ह्येकांतशीलः परिपूर्णचेताः । भूत्वा तु गुप्तो वननिर्झरेषु रम्येषु दिव्येषु नदीतटेषु ॥ ११ ॥

kāmaṃ ramiṣye drutakāṃ canābhāṃ hyekāṃtaśīlaḥ paripūrṇacetāḥ | bhūtvā tu gupto vananirjhareṣu ramyeṣu divyeṣu nadītaṭeṣu || 11 ||

Report an error

इयं पुरंध्री मम जीविताधिका सुखेन धार्या त्रिदिवैकनारी । अस्यास्तु हेतोर्विबुधा विमूढा यथा रमायै धरणीशसंघाः ॥ १२ ॥

iyaṃ puraṃdhrī mama jīvitādhikā sukhena dhāryā tridivaikanārī | asyāstu hetorvibudhā vimūḍhā yathā ramāyai dharaṇīśasaṃghāḥ || 12 ||

Report an error

तद्वाक्यमाकर्ण्य पितुः सुबुद्धिः प्रणम्य भक्त्या जननीसमेतम् । नृपोत्तमं तं नृपनन्दनोऽसौ दिदेश भोगार्थमनेकवित्तम् ॥ १३ ॥

tadvākyamākarṇya pituḥ subuddhiḥ praṇamya bhaktyā jananīsametam | nṛpottamaṃ taṃ nṛpanandano'sau dideśa bhogārthamanekavittam || 13 ||

Report an error

आज्ञाविधेयांस्तु पितुर्नियोज्य दासांश्च दासीश्च हिरण्यकंठीः । मत्स्यध्वजार्त्तस्य सुखाय पुत्रस्ततो महीरक्षणमाचचार ॥ १४ ॥

ājñāvidheyāṃstu piturniyojya dāsāṃśca dāsīśca hiraṇyakaṃṭhīḥ | matsyadhvajārttasya sukhāya putrastato mahīrakṣaṇamācacāra || 14 ||

Report an error

नृपैस्तुतो धर्मविभूषणोऽसौ समावृतो द्वीपवतीं समग्राम् । तस्येत्थमुर्वीं चरतश्च भूप न पापबुद्धिं कुरुते जनौघः ॥ १५ ॥

nṛpaistuto dharmavibhūṣaṇo'sau samāvṛto dvīpavatīṃ samagrām | tasyetthamurvīṃ carataśca bhūpa na pāpabuddhiṃ kurute janaughaḥ || 15 ||

Report an error

न चापि वृक्षः फलपुष्पहीनो न क्षेत्रमासीद्यवशालिहीनम् । स्रवंति गावो घटपूरदुग्धं घृताधिकं शर्करवत्सुमिष्टम् ॥ १६ ॥

na cāpi vṛkṣaḥ phalapuṣpahīno na kṣetramāsīdyavaśālihīnam | sravaṃti gāvo ghaṭapūradugdhaṃ ghṛtādhikaṃ śarkaravatsumiṣṭam || 16 ||

Report an error

क्षीरं सुपेयं सकलार्तिनाशनं पापापहं पुष्टिविवर्धनं च । जनो न कश्चिद्विभवस्य गोप्ता भर्तुहिं भार्या न कटूक्तिवादिनी ॥ १७ ॥

kṣīraṃ supeyaṃ sakalārtināśanaṃ pāpāpahaṃ puṣṭivivardhanaṃ ca | jano na kaścidvibhavasya goptā bhartuhiṃ bhāryā na kaṭūktivādinī || 17 ||

Report an error

पुत्रो विनीतः पितृशासने रतो वधूः स्थिता हस्तपुटे च श्वश्रोः । द्विजोपदेशे हि जनो व्यवस्थितो वेदोक्तधर्माचरणाद्द्विजोत्तमाः ॥ १८ ॥

putro vinītaḥ pitṛśāsane rato vadhūḥ sthitā hastapuṭe ca śvaśroḥ | dvijopadeśe hi jano vyavasthito vedoktadharmācaraṇāddvijottamāḥ || 18 ||

Report an error

न भुंजते माधववासरे जना न यांति शोषं भुविः निम्नगास्तु । संभुज्य माना नहि यांति संपदः संभोगयुक्तैरपि मानवैः क्षयम् ॥ १९ ॥

na bhuṃjate mādhavavāsare janā na yāṃti śoṣaṃ bhuviḥ nimnagāstu | saṃbhujya mānā nahi yāṃti saṃpadaḥ saṃbhogayuktairapi mānavaiḥ kṣayam || 19 ||

Report an error

विवृद्धिमायांति जलैरिवोर्द्ध्वं दूर्वातृणं शाद्वलतामुपैति । कृती च लोको ह्यभवत्समस्तो धर्मांगदे पालनसंप्रवृत्ते ॥ २० ॥

vivṛddhimāyāṃti jalairivorddhvaṃ dūrvātṛṇaṃ śādvalatāmupaiti | kṛtī ca loko hyabhavatsamasto dharmāṃgade pālanasaṃpravṛtte || 20 ||

Report an error

भुक्त्वा तु सौख्यानि च यांति मानवा हरेः पदं तद्दिनसेवनेन । द्वाराणि सध्वान्तनिशासु भूप गुप्तानि कुर्वंति न दस्यु भीताः ॥ २१ ॥

bhuktvā tu saukhyāni ca yāṃti mānavā hareḥ padaṃ taddinasevanena | dvārāṇi sadhvāntaniśāsu bhūpa guptāni kurvaṃti na dasyu bhītāḥ || 21 ||

Report an error

न चापि गोपेषु ददंति वृत्तिं स्वेच्छाचरा मंदिरमाव्रजंति । क्षीरं क्षरंत्यो घटवत्सुभूरिशो वत्सप्रियाः शांतिकराश्च गावः ॥ २२ ॥

na cāpi gopeṣu dadaṃti vṛttiṃ svecchācarā maṃdiramāvrajaṃti | kṣīraṃ kṣaraṃtyo ghaṭavatsubhūriśo vatsapriyāḥ śāṃtikarāśca gāvaḥ || 22 ||

Report an error

अकृष्टपच्या धरणी समस्ता प्ररूढसस्या किल लांगलं विना । मातुः पयोभिः शिशवः सुपुष्टा भर्तुः प्रयोगैः प्रमदाः सुपुष्टाः ॥ २३ ॥

akṛṣṭapacyā dharaṇī samastā prarūḍhasasyā kila lāṃgalaṃ vinā | mātuḥ payobhiḥ śiśavaḥ supuṣṭā bhartuḥ prayogaiḥ pramadāḥ supuṣṭāḥ || 23 ||

Report an error

नृपैः सुगुप्तास्तु जनाः सुपुष्टाः सत्याभियुक्तो हि वृषः सुपुष्टः । एवंविधे धर्मरतिप्रधाने जने प्रवृत्ते हरिभक्तियुक्ते । संरक्ष्यमाणे हि नृपात्मजेन जगाम कालः सुखहे तुभूतः ॥ २४ ॥

nṛpaiḥ suguptāstu janāḥ supuṣṭāḥ satyābhiyukto hi vṛṣaḥ supuṣṭaḥ | evaṃvidhe dharmaratipradhāne jane pravṛtte haribhaktiyukte | saṃrakṣyamāṇe hi nṛpātmajena jagāma kālaḥ sukhahe tubhūtaḥ || 24 ||

Report an error

निरामयो भूतिसमन्वितश्च सभूरिवर्षोत्सवकारकश्च । पृथ्वीपतिश्चातिविमोहितश्च विमोहिनीचेष्टितसौख्ययुक्तः ॥ २५ ॥

nirāmayo bhūtisamanvitaśca sabhūrivarṣotsavakārakaśca | pṛthvīpatiścātivimohitaśca vimohinīceṣṭitasaukhyayuktaḥ || 25 ||

Report an error

दिनं न जानाति न चापि रात्रिं मासं च पक्षं च स वत्सरं च । अतीव मुग्धः सुरतेन तस्या विरंचिपुत्र्याः शुभचेष्टितायाः । विमोहिनीसंगमने नृपस्य बभूव शक्तिस्त्वधिका मनोजे । यथा यथा सेवत एव भूपस्तथा तथा वृद्धिमियर्ति वीर्यम् । पक्षेषु शुक्लेष्विव शीतभानुर्न क्षीयते संततसेवनेन ॥ २६ ॥

dinaṃ na jānāti na cāpi rātriṃ māsaṃ ca pakṣaṃ ca sa vatsaraṃ ca | atīva mugdhaḥ suratena tasyā viraṃciputryāḥ śubhaceṣṭitāyāḥ | vimohinīsaṃgamane nṛpasya babhūva śaktistvadhikā manoje | yathā yathā sevata eva bhūpastathā tathā vṛddhimiyarti vīryam | pakṣeṣu śukleṣviva śītabhānurna kṣīyate saṃtatasevanena || 26 ||

Report an error

वृंदारकः पीतसुधारसो यथा संस्पृश्य संस्पृश्य पुनर्नवोऽसौ । पिबंस्तु पानं सुमनोहरं हि श्रृण्वंस्तु गीतं सुपदप्रयुक्तम् ॥ २७ ॥

vṛṃdārakaḥ pītasudhāraso yathā saṃspṛśya saṃspṛśya punarnavo'sau | pibaṃstu pānaṃ sumanoharaṃ hi śrṛṇvaṃstu gītaṃ supadaprayuktam || 27 ||

Report an error

पश्यंश्च रूपं स नितंबिनीनां स्पृशन्स्पृशन्मोहिनिवक्त्रचंद्रम् । विमर्द्दमानस्तु करेण तुंगौ सुखेन पीनौ पिशितोपरूढौ ॥ २८–२९ ॥

paśyaṃśca rūpaṃ sa nitaṃbinīnāṃ spṛśanspṛśanmohinivaktracaṃdram | vimarddamānastu kareṇa tuṃgau sukhena pīnau piśitoparūḍhau || 28–29 ||

Report an error

घनस्तनौ कांचनकुंभतुल्यौ प्रच्छादितौ हारविभूषणेन । वलित्रयं नातिविवर्द्धमानं मनोहरं लोमशराजिशोभम् ॥ ३० ॥

ghanastanau kāṃcanakuṃbhatulyau pracchāditau hāravibhūṣaṇena | valitrayaṃ nātivivarddhamānaṃ manoharaṃ lomaśarājiśobham || 30 ||

Report an error

स्तनस्य रूपं परितो विलोक्य दध्रे वरांग्याः शुभलोचनायाः । नहीदृशं चारुतरं नितांतं नितंबिनीनां मनसोऽभिरामम् ॥ ३१ ॥

stanasya rūpaṃ parito vilokya dadhre varāṃgyāḥ śubhalocanāyāḥ | nahīdṛśaṃ cārutaraṃ nitāṃtaṃ nitaṃbinīnāṃ manaso'bhirāmam || 31 ||

Report an error

यादृग्विधं मोहिनमोहनार्थं विनिर्मितं यद्विधिना स्वरूपम् । मृगेंद्रशत्रोःकरसन्निकाशे जंघे विलोमे द्रुतकांचनाभे ॥ ३२ ॥

yādṛgvidhaṃ mohinamohanārthaṃ vinirmitaṃ yadvidhinā svarūpam | mṛgeṃdraśatroḥkarasannikāśe jaṃghe vilome drutakāṃcanābhe || 32 ||

Report an error

शशांककांतिर्द्दशनस्य पंक्तिर्निगूढगुल्फे जनमोहनार्थम् । आपादशीर्षं किल तत्स्वरूपं संपश्यतच्चारुविशालनेत्र्याः ॥ ३३ ॥

śaśāṃkakāṃtirddaśanasya paṃktirnigūḍhagulphe janamohanārtham | āpādaśīrṣaṃ kila tatsvarūpaṃ saṃpaśyataccāruviśālanetryāḥ || 33 ||

Report an error

मेने सुराणामधिकं हि राजा कृतार्थमात्मानमतीव हर्षात् । अहो सुतन्वी विपुलेक्षणेयं याचिष्यते यच्च तदेव देयम् ॥ ३४ ॥

mene surāṇāmadhikaṃ hi rājā kṛtārthamātmānamatīva harṣāt | aho sutanvī vipulekṣaṇeyaṃ yāciṣyate yacca tadeva deyam || 34 ||

Report an error

अस्यास्तु रम्ये सुरते शुभाया दास्यामि चांते निजवित्तजातम् । सुदुर्लभं देयमदेयमन्यैर्दास्यामि चास्या यदि वाप्यदेयम् ॥ ३५ ॥

asyāstu ramye surate śubhāyā dāsyāmi cāṃte nijavittajātam | sudurlabhaṃ deyamadeyamanyairdāsyāmi cāsyā yadi vāpyadeyam || 35 ||

Report an error

यद्यप्यदेयं मम जीवितं हि याचिष्यते चेद्यदि हेमवर्णा । दास्यामि चेदं न विचारयिष्ये पुत्रं विना नास्ति नदेयमस्याः ॥ ३६ ॥

yadyapyadeyaṃ mama jīvitaṃ hi yāciṣyate cedyadi hemavarṇā | dāsyāmi cedaṃ na vicārayiṣye putraṃ vinā nāsti nadeyamasyāḥ || 36 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).