मोहिन्युवाच । ब्रूहि मे मुनिशार्दूल यत्पृच्छामि पुरातनम् । यथा ताः प्रतिमाः पूर्वमिंद्रद्युम्नेन निर्मिताः ॥ १ ॥
mohinyuvāca | brūhi me muniśārdūla yatpṛcchāmi purātanam | yathā tāḥ pratimāḥ pūrvamiṃdradyumnena nirmitāḥ || 1 ||
उत्तरार्धः · अध्यायः ५३
A chapter of the Narada Purana.
67 versesSanskrit with transliteration
मोहिन्युवाच । ब्रूहि मे मुनिशार्दूल यत्पृच्छामि पुरातनम् । यथा ताः प्रतिमाः पूर्वमिंद्रद्युम्नेन निर्मिताः ॥ १ ॥
mohinyuvāca | brūhi me muniśārdūla yatpṛcchāmi purātanam | yathā tāḥ pratimāḥ pūrvamiṃdradyumnena nirmitāḥ || 1 ||
केन चैव प्रकारेण तुष्टस्तस्मै स माधवः । तत्सर्वं वद मे विप्र श्रोतुं कौतूहलं मम ॥ २ ॥
kena caiva prakāreṇa tuṣṭastasmai sa mādhavaḥ | tatsarvaṃ vada me vipra śrotuṃ kautūhalaṃ mama || 2 ||
वसुरुवाच । श्रृणुष्व चारुनयने पुराणं वेदसंमितम् । कथयामि पुरावृत्तं प्रतिमानां च संभवम् ॥ ३ ॥
vasuruvāca | śrṛṇuṣva cārunayane purāṇaṃ vedasaṃmitam | kathayāmi purāvṛttaṃ pratimānāṃ ca saṃbhavam || 3 ||
प्रवृत्ते च महायज्ञे प्रासादे चैव निर्मिते । चिंता तस्य बभूवाथ प्रतिमार्थमहर्निशम् ॥ ४ ॥
pravṛtte ca mahāyajñe prāsāde caiva nirmite | ciṃtā tasya babhūvātha pratimārthamaharniśam || 4 ||
केनोपायेन देवेशं सर्वलोकविभावनम् । सर्गस्थित्यंतकर्त्तारं पश्यामि पुरुषोत्तमम् ॥ ५ ॥
kenopāyena deveśaṃ sarvalokavibhāvanam | sargasthityaṃtakarttāraṃ paśyāmi puruṣottamam || 5 ||
चिंताविष्टो नरेन्द्रस्तु नैवं शेते दिवानिशम् । न भुंक्ते विविधान्भोगान्न च स्नानं प्रसाधनम् ॥ ६ ॥
ciṃtāviṣṭo narendrastu naivaṃ śete divāniśam | na bhuṃkte vividhānbhogānna ca snānaṃ prasādhanam || 6 ||
शैलजा दारुजा वापि धातुजा वा महीतले । विष्णोर्योग्यास्तु प्रतिमाः सर्वलक्षणलक्षिताः ॥ ७ ॥
śailajā dārujā vāpi dhātujā vā mahītale | viṣṇoryogyāstu pratimāḥ sarvalakṣaṇalakṣitāḥ || 7 ||
एतैरेव त्रयाणां तु दयितं यत्सुरार्चिताम् । स्थापिते प्रीतिमभ्येति इति चिंतापरोऽभवत् ॥ ८ ॥
etaireva trayāṇāṃ tu dayitaṃ yatsurārcitām | sthāpite prītimabhyeti iti ciṃtāparo'bhavat || 8 ||
पंचरात्रविधानेन संपूज्य पुरुषोत्तमम् । चिंताविष्टो महीपालः संस्तोतुमुपचक्रमे ॥ ९ ॥
paṃcarātravidhānena saṃpūjya puruṣottamam | ciṃtāviṣṭo mahīpālaḥ saṃstotumupacakrame || 9 ||
इंद्रद्युम्न उवाच । वासुदेव नमस्तेऽस्तु नमस्ते मोक्षकारण । त्राहि मां सर्वलोकेश जन्मसंसारसागरात् ॥ १० ॥
iṃdradyumna uvāca | vāsudeva namaste'stu namaste mokṣakāraṇa | trāhi māṃ sarvalokeśa janmasaṃsārasāgarāt || 10 ||
निर्मलांशुकसंकाश नमस्ते पुरुषोत्तम । संकर्षण नमस्तेऽस्तु त्राहि मां धरणीधर ॥ ११ ॥
nirmalāṃśukasaṃkāśa namaste puruṣottama | saṃkarṣaṇa namaste'stu trāhi māṃ dharaṇīdhara || 11 ||
नमस्ते हेमगर्भाय नमस्ते मकरध्वज । रतिकांत नमस्तुभ्यं त्राहि मां शंबरांतक ॥ १२ ॥
namaste hemagarbhāya namaste makaradhvaja | ratikāṃta namastubhyaṃ trāhi māṃ śaṃbarāṃtaka || 12 ||
नमस्ते मेघसंकाश नमस्ते भक्तवत्सल । अनिरुद्ध् नमस्तेऽस्तु त्राहि मां वरदो भव ॥ १३ ॥
namaste meghasaṃkāśa namaste bhaktavatsala | aniruddh namaste'stu trāhi māṃ varado bhava || 13 ||
नमस्ते विबुधावास नमस्ते विबुधप्रिय । नारायण नमस्तेऽस्तु त्राहि मां शरणागतम् । ५३-१४ । नमस्ते बलिनां श्रेष्ठं नमस्ते लांगलायुध । नमस्ते विबुधश्रष्ठ नमस्ते कमलोद्भव ॥ १४–१५ ॥
namaste vibudhāvāsa namaste vibudhapriya | nārāyaṇa namaste'stu trāhi māṃ śaraṇāgatam | 53-14 | namaste balināṃ śreṣṭhaṃ namaste lāṃgalāyudha | namaste vibudhaśraṣṭha namaste kamalodbhava || 14–15 ||
चतुर्मुख जगद्धातस्त्राहि मां प्रपितामह । नमस्ते नीलमेघाभ नमस्ते त्रिदशार्चित ॥ १६ ॥
caturmukha jagaddhātastrāhi māṃ prapitāmaha | namaste nīlameghābha namaste tridaśārcita || 16 ||
त्राहि विष्णो जगन्नाथ मग्नं मां भवसागरे । प्रलयानलसंकाश नमस्ते दितिजांतक ॥ १७ ॥
trāhi viṣṇo jagannātha magnaṃ māṃ bhavasāgare | pralayānalasaṃkāśa namaste ditijāṃtaka || 17 ||
नरसिंह महावीर्य त्राहि मां दीप्तलोचन । यथा रसातलाजाच्चोर्वी जले मग्नोद्धृता पुरा ॥ १८ ॥
narasiṃha mahāvīrya trāhi māṃ dīptalocana | yathā rasātalājāccorvī jale magnoddhṛtā purā || 18 ||
तथा महावराह त्वं त्राहि मां दुःखसागरात् । तवाङ्गमूर्तयः कृष्ण वरदाः संस्तुता मया ॥ १९ ॥
tathā mahāvarāha tvaṃ trāhi māṃ duḥkhasāgarāt | tavāṅgamūrtayaḥ kṛṣṇa varadāḥ saṃstutā mayā || 19 ||
त्वं चेमे बलदेवाद्याः पृथग्रूपेण संस्थिताः । अंगानि तव देवेश गरुडाद्यास्तथा प्रभो ॥ २० ॥
tvaṃ ceme baladevādyāḥ pṛthagrūpeṇa saṃsthitāḥ | aṃgāni tava deveśa garuḍādyāstathā prabho || 20 ||
दिक्पालाः सायुधाश्चैव वासवाद्या स्तथाच्युत । ये चान्ये तव देवेश भेदाः प्रोक्ता मनीषिभिः ॥ २१ ॥
dikpālāḥ sāyudhāścaiva vāsavādyā stathācyuta | ye cānye tava deveśa bhedāḥ proktā manīṣibhiḥ || 21 ||
तेऽपि सर्वे जगन्नाथ प्रसन्नायतलोचन । ये वार्चिताः स्तुताः सर्वे तथा यूयं नमस्कृताः ॥ २२ ॥
te'pi sarve jagannātha prasannāyatalocana | ye vārcitāḥ stutāḥ sarve tathā yūyaṃ namaskṛtāḥ || 22 ||
प्रयच्छत वरं मह्यं धर्मकामार्थमोक्षदम् । भेदास्ते कीर्तिता ये तु हरे संकर्षणादयः ॥ २३ ॥
prayacchata varaṃ mahyaṃ dharmakāmārthamokṣadam | bhedāste kīrtitā ye tu hare saṃkarṣaṇādayaḥ || 23 ||
तव पूजार्थसंबद्धास्ततस्त्वयि समाश्रिताः । न भेदस्तव देवेश विद्यते परमार्थतः ॥ २४ ॥
tava pūjārthasaṃbaddhāstatastvayi samāśritāḥ | na bhedastava deveśa vidyate paramārthataḥ || 24 ||
विविधं तव यद्रूपं युक्तं तदुपचारतः । अद्वैतं त्वां कथं द्वेतं वक्तुं शक्नोति मानवः ॥ २५ ॥
vividhaṃ tava yadrūpaṃ yuktaṃ tadupacārataḥ | advaitaṃ tvāṃ kathaṃ dvetaṃ vaktuṃ śaknoti mānavaḥ || 25 ||
एकस्त्वं हि हरे व्यापी चित्स्वभावो निरंजनः । परमं तव यद्रूपं भावाभावविवर्जितम् ॥ २६ ॥
ekastvaṃ hi hare vyāpī citsvabhāvo niraṃjanaḥ | paramaṃ tava yadrūpaṃ bhāvābhāvavivarjitam || 26 ||
निर्लेपं निर्मलं सूक्ष्मं कूटस्थमचलं ध्रुवम् । सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं सत्तामात्रं व्यवस्थितम् ॥ २७ ॥
nirlepaṃ nirmalaṃ sūkṣmaṃ kūṭasthamacalaṃ dhruvam | sarvopādhivinirmuktaṃ sattāmātraṃ vyavasthitam || 27 ||
तद्देवोऽपि न जानाति कथं जानाम्यहं प्रभो । अपरं तव यद्रूपं पीतवस्त्रं चतुर्भुजम् ॥ २८ ॥
taddevo'pi na jānāti kathaṃ jānāmyahaṃ prabho | aparaṃ tava yadrūpaṃ pītavastraṃ caturbhujam || 28 ||
शंखचक्रगदापाणिं मुकुटांगदधारिणम् । श्रीवत्सवक्षसा युक्तं वनमालाविभूषितम् ॥ २९ ॥
śaṃkhacakragadāpāṇiṃ mukuṭāṃgadadhāriṇam | śrīvatsavakṣasā yuktaṃ vanamālāvibhūṣitam || 29 ||
तदर्चयंति विबुधा ये चान्ये त्वत्समाश्रयाः । देव सर्वसुरश्रेष्ठ भक्तानामभयप्रद ॥ ३० ॥
tadarcayaṃti vibudhā ye cānye tvatsamāśrayāḥ | deva sarvasuraśreṣṭha bhaktānāmabhayaprada || 30 ||
त्राहि मां चारुपद्माक्ष मग्नं विषयसागरे । नान्यं पश्यामि लोकेश यस्याहं शरणं व्रजे ॥ ३१ ॥
trāhi māṃ cārupadmākṣa magnaṃ viṣayasāgare | nānyaṃ paśyāmi lokeśa yasyāhaṃ śaraṇaṃ vraje || 31 ||
त्वामृते कमलाकांत प्रसीद मधुसूदन । जराव्याधिशतैर्युक्तो नानादुःखैर्निपीडितः ॥ ३२ ॥
tvāmṛte kamalākāṃta prasīda madhusūdana | jarāvyādhiśatairyukto nānāduḥkhairnipīḍitaḥ || 32 ||
हर्षशोकान्वितो मृढः कर्मपाशैः सुयंत्रितः । पतितोऽहं महारौद्रे घोरे संसारसागरे ॥ ३३ ॥
harṣaśokānvito mṛḍhaḥ karmapāśaiḥ suyaṃtritaḥ | patito'haṃ mahāraudre ghore saṃsārasāgare || 33 ||
विषयोदकदुष्पारे रागद्वेषसमाकुले । इंद्रियांवर्तगभीरे तृष्णाशोकोर्मिसंकुले ॥ ३४ ॥
viṣayodakaduṣpāre rāgadveṣasamākule | iṃdriyāṃvartagabhīre tṛṣṇāśokormisaṃkule || 34 ||
निराश्रये निरालम्बे निःसारेऽत्यंतचंचले । मायया मोहितस्तत्र भ्रमामि सुचिरं प्रभो ॥ ३५ ॥
nirāśraye nirālambe niḥsāre'tyaṃtacaṃcale | māyayā mohitastatra bhramāmi suciraṃ prabho || 35 ||
नानाजातिसहस्रेषु जायमानः पुनः पुनः । मया जन्मान्यनेकानि सहस्राण्ययुतानि च ॥ ३६ ॥
nānājātisahasreṣu jāyamānaḥ punaḥ punaḥ | mayā janmānyanekāni sahasrāṇyayutāni ca || 36 ||
विविधान्यनुभूतानि संसारेऽस्मिञ्जनार्दन । वेदाः सांगा मयाधीताः शास्त्राणि विवधानि च ॥ ३७ ॥
vividhānyanubhūtāni saṃsāre'smiñjanārdana | vedāḥ sāṃgā mayādhītāḥ śāstrāṇi vivadhāni ca || 37 ||
इतिहासपुराणानि तथा शिल्पान्यनेकशः । असंतोषाश्च संतोषाः संचया बहवो व्ययाः ॥ ३८ ॥
itihāsapurāṇāni tathā śilpānyanekaśaḥ | asaṃtoṣāśca saṃtoṣāḥ saṃcayā bahavo vyayāḥ || 38 ||
मया प्राप्ता जगन्नाथ क्षयवृद्ध्युदये तराः । भार्यामित्रस्वबंधूनां वियोगाः संगमास्तथा ॥ ३९ ॥
mayā prāptā jagannātha kṣayavṛddhyudaye tarāḥ | bhāryāmitrasvabaṃdhūnāṃ viyogāḥ saṃgamāstathā || 39 ||
पितरो विविधा दृष्टा मातरश्च तथा मया । दुःखानि चानुभूतानि मया सौख्यान्यनेकशः ॥ ४० ॥
pitaro vividhā dṛṣṭā mātaraśca tathā mayā | duḥkhāni cānubhūtāni mayā saukhyānyanekaśaḥ || 40 ||
प्राप्ताश्च बांधवा स्वसृभ्रातरो ज्ञातयस्तथा । मयोषितं तथा स्त्रीणां कोष्ठे विण्मूत्रपिच्छिले ॥ ४१ ॥
prāptāśca bāṃdhavā svasṛbhrātaro jñātayastathā | mayoṣitaṃ tathā strīṇāṃ koṣṭhe viṇmūtrapicchile || 41 ||
गर्भवासे महादुःखमनुभूतं तथा प्रभो । दुःखानि यान्यनेकानि बाल्ये यौवनगर्विते ॥ ४२ ॥
garbhavāse mahāduḥkhamanubhūtaṃ tathā prabho | duḥkhāni yānyanekāni bālye yauvanagarvite || 42 ||
वार्द्धक्ये च हृषीकेश तानि प्राप्तानि वै मया । मरणे यानि दुःखानि गुप्तमार्गे यमालये ॥ ४३ ॥
vārddhakye ca hṛṣīkeśa tāni prāptāni vai mayā | maraṇe yāni duḥkhāni guptamārge yamālaye || 43 ||
मया तान्यनुभूतानि नरके यातनाकुले । क्रिमिकीटद्रुमाणां च हस्त्यश्वमृगपक्षिणाम् ॥ ४४ ॥
mayā tānyanubhūtāni narake yātanākule | krimikīṭadrumāṇāṃ ca hastyaśvamṛgapakṣiṇām || 44 ||
महिषाणां गवां चैव तथान्येषां वनौकसाम् । द्विजातीनां च सर्वेषां शूद्राणां चैव योनिषु ॥ ४५ ॥
mahiṣāṇāṃ gavāṃ caiva tathānyeṣāṃ vanaukasām | dvijātīnāṃ ca sarveṣāṃ śūdrāṇāṃ caiva yoniṣu || 45 ||
धनिनां क्षत्रियाणां च दरिद्राणां तपस्विनाम् । नृपभृत्यानां तथान्येषां च देहिनाम् ॥ ४६ ॥
dhanināṃ kṣatriyāṇāṃ ca daridrāṇāṃ tapasvinām | nṛpabhṛtyānāṃ tathānyeṣāṃ ca dehinām || 46 ||
गृहे तेषां समुत्पन्नो देव चाहं पुनः पुनः । गतोऽस्मि दासतां नाथ भृत्यानां बहुशो नृणाम् ॥ ४७ ॥
gṛhe teṣāṃ samutpanno deva cāhaṃ punaḥ punaḥ | gato'smi dāsatāṃ nātha bhṛtyānāṃ bahuśo nṛṇām || 47 ||
दरिद्रत्वं स्वामित्वं च तथा गतः । हता मया हतश्चान्चैर्हतं मे घातिता मया ॥ ४८ ॥
daridratvaṃ svāmitvaṃ ca tathā gataḥ | hatā mayā hataścāncairhataṃ me ghātitā mayā || 48 ||
दत्तं मेऽन्यैरथान्येभ्यो मया दत्तमनेकशः । पितृमातृसुहृद्वर्गकलत्राणां कृतेन च ॥ ४९ ॥
dattaṃ me'nyairathānyebhyo mayā dattamanekaśaḥ | pitṛmātṛsuhṛdvargakalatrāṇāṃ kṛtena ca || 49 ||
अहं हृष्टोऽसकृद्दैन्यैश्चाश्रुधौताननो गतः । देवतिर्यङ्मनुष्येषु चरेषु स्थावरेषु च ॥ ५० ॥
ahaṃ hṛṣṭo'sakṛddainyaiścāśrudhautānano gataḥ | devatiryaṅmanuṣyeṣu careṣu sthāvareṣu ca || 50 ||
न विद्यते च तत्स्थानं यत्राहं न गतः प्रभो । कदा मे नरके वासः कदा स्वर्गे जगत्पते ॥ ५१ ॥
na vidyate ca tatsthānaṃ yatrāhaṃ na gataḥ prabho | kadā me narake vāsaḥ kadā svarge jagatpate || 51 ||
कदा मनुष्यलोकेषु कदा तिर्यग्गतेषु च । जलयंत्रे तथा चक्रे कदाऽवटनिबंधने ॥ ५२ ॥
kadā manuṣyalokeṣu kadā tiryaggateṣu ca | jalayaṃtre tathā cakre kadā'vaṭanibaṃdhane || 52 ||
पातितोऽधस्तथोर्द्ध्वं च कदा मध्ये स्थितस्त्वहम् । तथा चाहं सुरश्रेष्ठ कर्म्मवल्लीं समाश्रितः ॥ ५३ ॥
pātito'dhastathorddhvaṃ ca kadā madhye sthitastvaham | tathā cāhaṃ suraśreṣṭha karmmavallīṃ samāśritaḥ || 53 ||
एवं संसारचक्रेऽस्मिन्भैरवे लोमहर्षणे । भ्रमामि सुचिरं कालं नांतं पश्यामि कर्हिचित् ॥ ५४ ॥
evaṃ saṃsāracakre'sminbhairave lomaharṣaṇe | bhramāmi suciraṃ kālaṃ nāṃtaṃ paśyāmi karhicit || 54 ||
न जाने किं करोम्येष हरे व्याकुलितेंद्रियः । शोकतृष्णाभिभूतश्च कांदिशीको विचेतनः ॥ ५५ ॥
na jāne kiṃ karomyeṣa hare vyākuliteṃdriyaḥ | śokatṛṣṇābhibhūtaśca kāṃdiśīko vicetanaḥ || 55 ||
इदानीं त्वामहं देव विकलः शरणं गतः । त्राहि मां दुःखितं कृष्ण मग्नं संसारसागरे ॥ ५६ ॥
idānīṃ tvāmahaṃ deva vikalaḥ śaraṇaṃ gataḥ | trāhi māṃ duḥkhitaṃ kṛṣṇa magnaṃ saṃsārasāgare || 56 ||
कृपां कुरु जगन्नाथ भक्तोऽहं यदिमन्यसे । त्वामृते नास्ति मे बंधुर्योऽसौ चिंतां करिष्यति ॥ ५७ ॥
kṛpāṃ kuru jagannātha bhakto'haṃ yadimanyase | tvāmṛte nāsti me baṃdhuryo'sau ciṃtāṃ kariṣyati || 57 ||
देव त्वां नाथमासाद्य न भयं मेऽस्ति कुत्रचित् । जीविते मरण चैव योगक्षेमे तथा प्रभो ॥ ५८ ॥
deva tvāṃ nāthamāsādya na bhayaṃ me'sti kutracit | jīvite maraṇa caiva yogakṣeme tathā prabho || 58 ||
ये तु त्वां विधिवद्देव नार्चयंति नराधमाः । सुगतिस्तु कथं तेषां भवेत्संसारबंधनात् ॥ ५९ ॥
ye tu tvāṃ vidhivaddeva nārcayaṃti narādhamāḥ | sugatistu kathaṃ teṣāṃ bhavetsaṃsārabaṃdhanāt || 59 ||
किं तेषां कुलशीलेन विद्यया जीवितेन च । येषां न जायते भक्तिर्जगद्धातरि केशवे ॥ ६० ॥
kiṃ teṣāṃ kulaśīlena vidyayā jīvitena ca | yeṣāṃ na jāyate bhaktirjagaddhātari keśave || 60 ||
प्रकृतिं त्वासुरीं प्राप्य ये त्वां निंदंति मोहिताः । पतंति नरके घोरे जायमानाः पुनःपुनः ॥ ६१ ॥
prakṛtiṃ tvāsurīṃ prāpya ye tvāṃ niṃdaṃti mohitāḥ | pataṃti narake ghore jāyamānāḥ punaḥpunaḥ || 61 ||
न तेषां निष्कृतिस्तस्माद्विद्यते नरकार्णवात् । ये दूषयंति दुर्वृत्तास्ते देव पुरुषाधमाः ॥ ६२ ॥
na teṣāṃ niṣkṛtistasmādvidyate narakārṇavāt | ye dūṣayaṃti durvṛttāste deva puruṣādhamāḥ || 62 ||
यत्र यत्र भवेज्जन्म मम कर्मनिबंधनात् । तत्र तत्र हरे भक्तिस्त्वयि स्तादक्षता सदा ॥ ६३ ॥
yatra yatra bhavejjanma mama karmanibaṃdhanāt | tatra tatra hare bhaktistvayi stādakṣatā sadā || 63 ||
आराध्य त्वां परं दैत्या नराश्चान्येऽपि संगताः । अवापुः परमां सिद्धिं कस्त्वां देव न पूजयेत् ॥ ६४ ॥
ārādhya tvāṃ paraṃ daityā narāścānye'pi saṃgatāḥ | avāpuḥ paramāṃ siddhiṃ kastvāṃ deva na pūjayet || 64 ||
न शक्नुवंति ब्रह्माद्याः स्तोतुं त्वां प्रकृतेः परम् । यथा चाज्ञानभावेन संस्तुतोऽसि मया प्रभो ॥ ६५ ॥
na śaknuvaṃti brahmādyāḥ stotuṃ tvāṃ prakṛteḥ param | yathā cājñānabhāvena saṃstuto'si mayā prabho || 65 ||
तत्क्षमस्वापराधान्मे यदि तेऽस्ति दया मयि । कृतापराधेऽपि हरे क्षमां कुर्वंति साधवः ॥ ६६ ॥
tatkṣamasvāparādhānme yadi te'sti dayā mayi | kṛtāparādhe'pi hare kṣamāṃ kurvaṃti sādhavaḥ || 66 ||
तस्मात्प्रसीद देवेश भक्त्या स्नेहं समाश्रितः । स्तुतोऽसि यन्मया देव भक्तिभावेन चेतसा ॥ ६७ ॥
tasmātprasīda deveśa bhaktyā snehaṃ samāśritaḥ | stuto'si yanmayā deva bhaktibhāvena cetasā || 67 ||
सांगं भवतु तत्सर्वं वासुदेव नमोऽस्तु ते ॥ ६८ ॥
sāṃgaṃ bhavatu tatsarvaṃ vāsudeva namo'stu te || 68 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).