Read / Narada Purana / Purvardha, Adhyaya 23 of 207 पूर्वार्धः · अध्यायः २३
Idamanyatpravakṣyāmi vrataṃ trailokyaviśrutam ॥
A chapter of the Narada Purana.
98 verses · Sanskrit with transliteration
इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि व्रतं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।
सर्वपापप्रशमनं सर्वकामफलप्रदम् ।। २३ -१ ।
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां चैव योषिताम् ।
मोक्षदं कुर्वतां भक्त्या विष्णोः प्रियतरं द्विज ॥ १–२ ॥
idamanyatpravakṣyāmi vrataṃ trailokyaviśrutam |
sarvapāpapraśamanaṃ sarvakāmaphalapradam || 23 -1 |
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ caiva yoṣitām |
mokṣadaṃ kurvatāṃ bhaktyā viṣṇoḥ priyataraṃ dvija || 1–2 ||
एकादशीव्रतं नाम सर्वाभीष्टप्रदं नृणाम् ।. ।
कर्त्तव्यं सर्वथा विप्रविष्णुप्रीतिकरं यतः ॥ ३ ॥
ekādaśīvrataṃ nāma sarvābhīṣṭapradaṃ nṛṇām |. |
karttavyaṃ sarvathā vipraviṣṇuprītikaraṃ yataḥ || 3 ||
एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोपरि ।
यो भुंक्ते सोऽत्र पापीयान्परत्र नरकं व्रजेत् ॥ ४ ॥
ekādaśyāṃ na bhuñjīta pakṣayorubhayopari |
yo bhuṃkte so'tra pāpīyānparatra narakaṃ vrajet || 4 ||
उपवासफलं लिप्सुर्जह्याद्भुक्तिचतुष्टयम् ।
पूर्वापरदिने गत्रावहोरात्रं तु मध्यमे ॥ ५ ॥
upavāsaphalaṃ lipsurjahyādbhukticatuṣṭayam |
pūrvāparadine gatrāvahorātraṃ tu madhyame || 5 ||
एकादशीदिने यस्तु भोक्तुमिच्छति मानवः ।
स भोक्तुं सर्वपापानि स्पृहयालुर्नसंशयः ॥ ६ ॥
ekādaśīdine yastu bhoktumicchati mānavaḥ |
sa bhoktuṃ sarvapāpāni spṛhayālurnasaṃśayaḥ || 6 ||
भवेद्दशम्यामेकाशीद्वादश्यां च मुनीश्वर ।
एकादश्यां निराहारो यदि मुक्तिमभीप्सति ॥ ७ ॥
bhaveddaśamyāmekāśīdvādaśyāṃ ca munīśvara |
ekādaśyāṃ nirāhāro yadi muktimabhīpsati || 7 ||
यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च ।
अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्ति तानि विप्र हरेश्वर ।
एकादश्यां निराहारो यदि मुक्तिमभीप्सति ॥ ८ ॥
yāni kāni ca pāpāni brahmahatyādikāni ca |
annamāśritya tiṣṭhanti tāni vipra hareśvara |
ekādaśyāṃ nirāhāro yadi muktimabhīpsati || 8 ||
यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च ।
अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्ति तानि च मुनीश्वर ।
एकादश्यां निराहारो यदि मुक्तिमभीप्सति ॥ ९ ॥
yāni kāni ca pāpāni brahmahatyādikāni ca |
annamāśritya tiṣṭhanti tāni ca munīśvara |
ekādaśyāṃ nirāhāro yadi muktimabhīpsati || 9 ||
महापातकयुक्तो वायुक्तो वा सर्व पातकैः ।
एकादश्यां निराहारः स्थित्वा याति परां गतिम् ॥ १० ॥
mahāpātakayukto vāyukto vā sarva pātakaiḥ |
ekādaśyāṃ nirāhāraḥ sthitvā yāti parāṃ gatim || 10 ||
एकादशी महापुण्या विष्णोः प्रियतमा तिथिः ।
संसेव्या सर्वथा विप्रैः संसारच्छेदलिप्सुभिः ॥ ११ ॥
ekādaśī mahāpuṇyā viṣṇoḥ priyatamā tithiḥ |
saṃsevyā sarvathā vipraiḥ saṃsāracchedalipsubhiḥ || 11 ||
दशम्यां प्रातरुत्थाय दन्तधावनपूर्वकम् ।
स्नापयेद्विधिवद्विष्णुं पूजयेत्प्रयतेन्द्रियः ॥ १२ ॥
daśamyāṃ prātarutthāya dantadhāvanapūrvakam |
snāpayedvidhivadviṣṇuṃ pūjayetprayatendriyaḥ || 12 ||
एकादश्यां निराहारो निगृहीतेन्द्रियो भवेत् ।
शयीत सन्निधौ विष्णोर्नारायणपरायणः ॥ १३ ॥
ekādaśyāṃ nirāhāro nigṛhītendriyo bhavet |
śayīta sannidhau viṣṇornārāyaṇaparāyaṇaḥ || 13 ||
एकादश्यां तथा स्नात्वा संपूज्य च जनार्दनम् ।
गन्धपुष्पादिभिः सम्यक् ततस्त्वे वसुदीरयेत् ॥ १४ ॥
ekādaśyāṃ tathā snātvā saṃpūjya ca janārdanam |
gandhapuṣpādibhiḥ samyak tatastve vasudīrayet || 14 ||
एकादश्यां निराहारः स्थित्वाद्याहं परेऽहनि ।
भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत ॥ १५ ॥
ekādaśyāṃ nirāhāraḥ sthitvādyāhaṃ pare'hani |
bhokṣyāmi puṇḍarīkākṣa śaraṇaṃ me bhavācyuta || 15 ||
इमं मन्त्रं समुच्चाय देव देवस्य चक्रिणः ।
भक्तिभावेन तुष्टात्मा उपवासं समर्पयेत् ॥ १६ ॥
imaṃ mantraṃ samuccāya deva devasya cakriṇaḥ |
bhaktibhāvena tuṣṭātmā upavāsaṃ samarpayet || 16 ||
देवस्य पुरतः कुर्याज्जागरं नियतो व्रती ।
गीतैर्वाद्यैश्च नृत्यैश्च पुराणश्रवणादिभिः ॥ १७ ॥
devasya purataḥ kuryājjāgaraṃ niyato vratī |
gītairvādyaiśca nṛtyaiśca purāṇaśravaṇādibhiḥ || 17 ||
ततः प्रातः समुत्थाय द्वादशीदिवसे व्रती ।
स्नात्वा च विधिवद्विष्णुं पूजयत्प्रयतेन्द्रियः ॥ १८ ॥
tataḥ prātaḥ samutthāya dvādaśīdivase vratī |
snātvā ca vidhivadviṣṇuṃ pūjayatprayatendriyaḥ || 18 ||
पञ्चामृतेन संस्नाप्य एकादश्यां जनार्द्दनम् ।
द्वादश्यां पयसा विप्र हरिसारुपप्यमश्नुते ॥ १९ ॥
pañcāmṛtena saṃsnāpya ekādaśyāṃ janārddanam |
dvādaśyāṃ payasā vipra harisārupapyamaśnute || 19 ||
अज्ञानतिमिरान्धस्य व्रतेनानेन केशव ।
प्रसीद सुमुखो भूत्वा ज्ञानदृष्टिप्रदो भव ॥ २० ॥
ajñānatimirāndhasya vratenānena keśava |
prasīda sumukho bhūtvā jñānadṛṣṭiprado bhava || 20 ||
एवं विज्ञाप्य विप्रेन्द्र माधवं सुसमाहितः ।
ब्रह्मणान्भोजयेच्छक्त्या दद्याद्वै दक्षिणां तथा ॥ २१ ॥
evaṃ vijñāpya viprendra mādhavaṃ susamāhitaḥ |
brahmaṇānbhojayecchaktyā dadyādvai dakṣiṇāṃ tathā || 21 ||
ततः स्वबन्धुभिः सार्द्धं नारायणपरायणः ।
कृतपञ्चमहायज्ञः स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ २२ ॥
tataḥ svabandhubhiḥ sārddhaṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ |
kṛtapañcamahāyajñaḥ svayaṃ bhuñjīta vāgyataḥ || 22 ||
एवं यः प्रयतः कुर्यात्पुण्यमेकादशीव्रतम् ।
स याति विष्णुभवनं पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ २३ ॥
evaṃ yaḥ prayataḥ kuryātpuṇyamekādaśīvratam |
sa yāti viṣṇubhavanaṃ punarāvṛttidurlabham || 23 ||
उपवासव्रतपरो धर्मकार्यपरायणः ।
चाण्डालान्पतितांश्चैव नेक्षेदपि कदाचन ॥ २४ ॥
upavāsavrataparo dharmakāryaparāyaṇaḥ |
cāṇḍālānpatitāṃścaiva nekṣedapi kadācana || 24 ||
नास्तिकान्भिन्नमर्योदान्निन्दकान्पिशुनांस्तथा ।
उपवास व्रतपरो नालपेच्च कदाचन ॥ २५ ॥
nāstikānbhinnamaryodānnindakānpiśunāṃstathā |
upavāsa vrataparo nālapecca kadācana || 25 ||
वृषलीसूतिपोष्टारं वृषलीपतिमेव च ।
अयाज्ययाजकं चैव नालपेत्सर्वदा व्रती ॥ २६ ॥
vṛṣalīsūtipoṣṭāraṃ vṛṣalīpatimeva ca |
ayājyayājakaṃ caiva nālapetsarvadā vratī || 26 ||
कुण्डाशिनं गायकं च तथा देवलकाशिनम् ।
भिषजं काव्यकर्त्तारं देवद्विजविरोधिनम् ॥ २७ ॥
kuṇḍāśinaṃ gāyakaṃ ca tathā devalakāśinam |
bhiṣajaṃ kāvyakarttāraṃ devadvijavirodhinam || 27 ||
परान्नलोलुपं चैव परस्त्रीनिरतं तथा ।
व्रतोपवासनिरतो वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत् ॥ २८ ॥
parānnalolupaṃ caiva parastrīnirataṃ tathā |
vratopavāsanirato vāṅmātreṇāpi nārcayet || 28 ||
इत्येवमादिभिः शुद्धो वशी सर्वहिते रतः ।
उपवासपरो भूत्वा परां सिद्धिमवान्पुयात् ॥ २९ ॥
ityevamādibhiḥ śuddho vaśī sarvahite rataḥ |
upavāsaparo bhūtvā parāṃ siddhimavānpuyāt || 29 ||
नास्ति गङ्गासमं तीर्थं नास्ति मातृसमोगुरुः ।
नास्तु विष्णुसमं दैवं तपो नानशनात्परम् ॥ ३० ॥
nāsti gaṅgāsamaṃ tīrthaṃ nāsti mātṛsamoguruḥ |
nāstu viṣṇusamaṃ daivaṃ tapo nānaśanātparam || 30 ||
नास्ति क्षमासमा माता नास्ति कीर्तिसमं धनम् ।
नास्ति ज्ञानसमो लाभो न च धर्म समः पिता ॥ ३१ ॥
nāsti kṣamāsamā mātā nāsti kīrtisamaṃ dhanam |
nāsti jñānasamo lābho na ca dharma samaḥ pitā || 31 ||
न विवेकसमो बन्धुनैकादश्याः परं व्रतम् ।
अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् ॥ ३२ ॥
na vivekasamo bandhunaikādaśyāḥ paraṃ vratam |
atrāpyudāharaṃtīmamitihāsaṃ purātanam || 32 ||
संवादं भद्रशीलस्य तत्पितुर्गालवस्य च ।
पुरा हिगालवो नाम मुनिः सत्यपरायणः ॥ ३३ ॥
saṃvādaṃ bhadraśīlasya tatpiturgālavasya ca |
purā higālavo nāma muniḥ satyaparāyaṇaḥ || 33 ||
उवास नर्मदातीरे शान्तो दान्तस्तपोनिधिः ।
बहुवृक्षसमाकीर्णे गजभल्लुनिषेविते ॥ ३४ ॥
uvāsa narmadātīre śānto dāntastaponidhiḥ |
bahuvṛkṣasamākīrṇe gajabhalluniṣevite || 34 ||
सिद्धचारणगन्धर्व यक्षविद्याधरान्विते ।
कन्दमूलफलैः पूर्णे मुनिवृन्दनिषेदिते ॥ ३५ ॥
siddhacāraṇagandharva yakṣavidyādharānvite |
kandamūlaphalaiḥ pūrṇe munivṛndaniṣedite || 35 ||
गालवो नाम विप्रेन्द्रो निवासमकरोच्चिरम् ।
तस्याभवद्भद्रशील इति ख्यातः सुतो वशी ॥ ३६ ॥
gālavo nāma viprendro nivāsamakarocciram |
tasyābhavadbhadraśīla iti khyātaḥ suto vaśī || 36 ||
जांतिस्मरो महाभागो नारायणपरायणः ।
बालक्रीडनकालेऽपि भद्रशीलो महामतिः ॥ ३७ ॥
jāṃtismaro mahābhāgo nārāyaṇaparāyaṇaḥ |
bālakrīḍanakāle'pi bhadraśīlo mahāmatiḥ || 37 ||
मृदा च विष्णोः प्रतिमां कृत्वा पूजयते क्षणम् ।
वयस्यान्बोधयेच्चापि विष्णुः पूज्यो नरैः सदा ॥ ३८ ॥
mṛdā ca viṣṇoḥ pratimāṃ kṛtvā pūjayate kṣaṇam |
vayasyānbodhayeccāpi viṣṇuḥ pūjyo naraiḥ sadā || 38 ||
एकादशीव्रतं चैव कर्त्तव्यमपि पण्डितैः ।
एवं ते बोधितास्तेन शिशवोऽपि मुनीश्वर ॥ ३९ ॥
ekādaśīvrataṃ caiva karttavyamapi paṇḍitaiḥ |
evaṃ te bodhitāstena śiśavo'pi munīśvara || 39 ||
हरिं मृदैव निर्माय पृथक्संभूय वा मुदा ।
अर्चयन्ति महाभागा विष्णुभक्तिपरायणाः ॥ ४० ॥
hariṃ mṛdaiva nirmāya pṛthaksaṃbhūya vā mudā |
arcayanti mahābhāgā viṣṇubhaktiparāyaṇāḥ || 40 ||
नमस्कुर्वन्भद्रमतिर्विष्णवे सर्वविष्णवे ।
सर्वेषां जगतां स्वस्ति भूयादित्यब्रवीदिदम् ॥ ४१ ॥
namaskurvanbhadramatirviṣṇave sarvaviṣṇave |
sarveṣāṃ jagatāṃ svasti bhūyādityabravīdidam || 41 ||
क्रीडाकाले मुहूर्तं वा मुहूर्तार्द्धमथापि वा ।
एकादशीति संकल्प्यव्रतं यच्छति केशवे ॥ ४२ ॥
krīḍākāle muhūrtaṃ vā muhūrtārddhamathāpi vā |
ekādaśīti saṃkalpyavrataṃ yacchati keśave || 42 ||
एवं सुचरितं दृष्ट्वा तनयं गालवो मुनिः ।
अपृच्छद्विस्मयाविष्टः समालिंग्य तपोनिधिः ॥ ४३ ॥
evaṃ sucaritaṃ dṛṣṭvā tanayaṃ gālavo muniḥ |
apṛcchadvismayāviṣṭaḥ samāliṃgya taponidhiḥ || 43 ||
गालव उवाच ।
भद्रशील महाभाग भद्रशीलोऽसि सुव्रत ।
चरितं मंगलं यत्ते योगिनामपि दुर्लभम् ॥ ४४ ॥
gālava uvāca |
bhadraśīla mahābhāga bhadraśīlo'si suvrata |
caritaṃ maṃgalaṃ yatte yogināmapi durlabham || 44 ||
हरिपूजापरो नित्यं सर्वभूतहितेरतः ।
एकादशीव्रतपरो निषिद्धाचारवर्जितः ।
निर्द्धन्द्वो निर्ममः शान्तो हरिध्यानपरायाणः ॥ ४५ ॥
haripūjāparo nityaṃ sarvabhūtahiterataḥ |
ekādaśīvrataparo niṣiddhācāravarjitaḥ |
nirddhandvo nirmamaḥ śānto haridhyānaparāyāṇaḥ || 45 ||
एवमेतादृशी बुद्धिः कथं जातार्भकस्यते ।
विनापि महतां सेवां हरिभक्तिर्हि दुर्लभा ॥ ४६ ॥
evametādṛśī buddhiḥ kathaṃ jātārbhakasyate |
vināpi mahatāṃ sevāṃ haribhaktirhi durlabhā || 46 ||
स्वभावतो जनस्यास्य ह्यविद्याकामकर्मसु ।
प्रवर्त्तते मतिर्वत्स कथं तेऽलौकिकी कृतिः ॥ ४७ ॥
svabhāvato janasyāsya hyavidyākāmakarmasu |
pravarttate matirvatsa kathaṃ te'laukikī kṛtiḥ || 47 ||
सत्सङ्गेऽपि मनुष्याणां पूर्वपुण्यातिरेकतः ।
जायते भगवद्भक्तिस्तदहं विस्मयं गतः ॥ ४८ ॥
satsaṅge'pi manuṣyāṇāṃ pūrvapuṇyātirekataḥ |
jāyate bhagavadbhaktistadahaṃ vismayaṃ gataḥ || 48 ||
पृच्छामि प्रीतिमापन्नस्तद्भवान्वक्तुमर्हति ।
भद्रशीलो मुनिश्रेष्टः पित्रैवं सुविकल्पितैः ॥ ४९ ॥
pṛcchāmi prītimāpannastadbhavānvaktumarhati |
bhadraśīlo muniśreṣṭaḥ pitraivaṃ suvikalpitaiḥ || 49 ||
जातिस्मरः सुकृतात्मा हृष्टप्रहसिताननः ।
स्वानभ्रुतं यथाव्रतं सर्वं पित्रे न्यवेदयत् ॥ ५० ॥
jātismaraḥ sukṛtātmā hṛṣṭaprahasitānanaḥ |
svānabhrutaṃ yathāvrataṃ sarvaṃ pitre nyavedayat || 50 ||
भद्रशील उवाच ।
श्रृणु तात मुनिश्रेष्ट ह्यनुभूतं मया पुरा ।
जातिस्मरत्वाज्जानामि यमेन परिभाषितम् ॥ ५१ ॥
bhadraśīla uvāca |
śrṛṇu tāta muniśreṣṭa hyanubhūtaṃ mayā purā |
jātismaratvājjānāmi yamena paribhāṣitam || 51 ||
एतच्छ्रत्वा महाभागो गालवो विस्मयोन्वितः ।
उवाच प्रीतिमापन्नो भद्रशीलं महामतिम् ॥ ५२ ॥
etacchratvā mahābhāgo gālavo vismayonvitaḥ |
uvāca prītimāpanno bhadraśīlaṃ mahāmatim || 52 ||
गालव उवाच ।
कस्त्वं पूर्वं महाभाग किमुक्तं च यमेन ते ।
कस्य वा केन वा हेतोस्तत्सर्वं वक्तुमर्हसि ॥ ५३ ॥
gālava uvāca |
kastvaṃ pūrvaṃ mahābhāga kimuktaṃ ca yamena te |
kasya vā kena vā hetostatsarvaṃ vaktumarhasi || 53 ||
भद्रशील उवाच ।
अहमासं पुरा तात राजा सोमकुलोद्भवः ।
धर्मकीर्तिरिति ख्यातो दत्तात्रेयेण शासितः ॥ ५४ ॥
bhadraśīla uvāca |
ahamāsaṃ purā tāta rājā somakulodbhavaḥ |
dharmakīrtiriti khyāto dattātreyeṇa śāsitaḥ || 54 ||
नव वर्षसहस्त्राणि महीं कृत्स्त्रमपालयम् ।
अधर्माश्च तथा धर्मा मया तु बहवः कृताः ॥ ५५ ॥
nava varṣasahastrāṇi mahīṃ kṛtstramapālayam |
adharmāśca tathā dharmā mayā tu bahavaḥ kṛtāḥ || 55 ||
ततः श्रिया प्रमत्तोऽहं बह्वधर्मम कारिषम् ।
पाषण्डजनसंसर्गात्पाषण्डचरितोऽभवम् ॥ ५६ ॥
tataḥ śriyā pramatto'haṃ bahvadharmama kāriṣam |
pāṣaṇḍajanasaṃsargātpāṣaṇḍacarito'bhavam || 56 ||
पुरार्जितानि पुण्यानि मया तु सुबहून्यपि ।
पाषण्डैर्बाधितोऽहं तु वेदमार्गं समत्यजम् ॥ ५७ ॥
purārjitāni puṇyāni mayā tu subahūnyapi |
pāṣaṇḍairbādhito'haṃ tu vedamārgaṃ samatyajam || 57 ||
मखाश्च सर्वे विध्वस्ता कूटयुक्तिविदा मया ।
अधर्मनिरतं मां तु दृष्ट्वा महेशजाः प्रजाः ॥ ५८ ॥
makhāśca sarve vidhvastā kūṭayuktividā mayā |
adharmanirataṃ māṃ tu dṛṣṭvā maheśajāḥ prajāḥ || 58 ||
सदैव दुष्कृतं चक्रुः षष्टांशस्तत्रमेऽभवत् ।
एवं पापसमाचारो व्यसनाभिरतः सदा ॥ ५९ ॥
sadaiva duṣkṛtaṃ cakruḥ ṣaṣṭāṃśastatrame'bhavat |
evaṃ pāpasamācāro vyasanābhirataḥ sadā || 59 ||
मृगयाभिररतो भूत्वा ह्येकदा प्राविशं वनम् ।
ससैन्योऽहं वने तत्र हत्वा बहुविधान्मृगान् ॥ ६० ॥
mṛgayābhirarato bhūtvā hyekadā prāviśaṃ vanam |
sasainyo'haṃ vane tatra hatvā bahuvidhānmṛgān || 60 ||
क्षुत्तृट्परिवृतः श्रांतो रेवातीरमुपागमम् ।
रवितीक्ष्णातपक्लांतो रेवायां स्नानमाचरम् ॥ ६१ ॥
kṣuttṛṭparivṛtaḥ śrāṃto revātīramupāgamam |
ravitīkṣṇātapaklāṃto revāyāṃ snānamācaram || 61 ||
अदृष्टसैन्य एकाकी पीड्यमानः क्षुधा भृशम् ॥ ६२ ॥
adṛṣṭasainya ekākī pīḍyamānaḥ kṣudhā bhṛśam || 62 ||
समेतास्तत्र ये केचिद्रेवातीरनिवासिनः ।
एकादशीव्रतपरा मया दृष्ट्वा निशामुखे ॥ ६३ ॥
sametāstatra ye kecidrevātīranivāsinaḥ |
ekādaśīvrataparā mayā dṛṣṭvā niśāmukhe || 63 ||
निराहारश्च तत्राहमेकाकी तज्जनैः सह ।
जागरं कृतवांश्वापि सेनया रहितो निशि ॥ ६४ ॥
nirāhāraśca tatrāhamekākī tajjanaiḥ saha |
jāgaraṃ kṛtavāṃśvāpi senayā rahito niśi || 64 ||
अध्वश्रमपरिश्रांतः क्षुत्पिपासाप्रपीडितः ।
तत्रैव जागरान्तेऽहं तातपंचत्वमागतः ॥ ६५ ॥
adhvaśramapariśrāṃtaḥ kṣutpipāsāprapīḍitaḥ |
tatraiva jāgarānte'haṃ tātapaṃcatvamāgataḥ || 65 ||
ततो यमभटैर्बद्धो महादंष्ट्राभयंकरैः ।
अनेकक्लेशसंपन्नमार्गेणाप्तो यमांतिकम् ।
दंष्ट्राकरालवदनमपश्यं समवर्तिनम् ॥ ६६ ॥
tato yamabhaṭairbaddho mahādaṃṣṭrābhayaṃkaraiḥ |
anekakleśasaṃpannamārgeṇāpto yamāṃtikam |
daṃṣṭrākarālavadanamapaśyaṃ samavartinam || 66 ||
अथ कालिश्चित्रगुप्तमाहूयेदमभाषत ।
अस्य शिक्षाविधानं च यथावद्वद पंडित ॥ ६७ ॥
atha kāliścitraguptamāhūyedamabhāṣata |
asya śikṣāvidhānaṃ ca yathāvadvada paṃḍita || 67 ||
एवमुक्तश्चित्रगुप्तो धर्मराजेन सत्तम ।
चिरं विचारयामास पुनश्चेदमभाषत ॥ ६८ ॥
evamuktaścitragupto dharmarājena sattama |
ciraṃ vicārayāmāsa punaścedamabhāṣata || 68 ||
असौ पापरतः सत्यं तथापि श्रृणु धर्मप ।
एकादश्यां निराहारः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ६९ ॥
asau pāparataḥ satyaṃ tathāpi śrṛṇu dharmapa |
ekādaśyāṃ nirāhāraḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || 69 ||
एष रेवातटे रम्ये निराहारो हरेर्दिने ।
जागरं चोपवासं च कृत्वा निष्पापतां गतः ॥ ७० ॥
eṣa revātaṭe ramye nirāhāro harerdine |
jāgaraṃ copavāsaṃ ca kṛtvā niṣpāpatāṃ gataḥ || 70 ||
यानि कानि च पापानि कृतानि सुबहूनि च ।
तानि सर्वाणि नष्टानि ह्युपवासप्रभावतः ॥ ७१ ॥
yāni kāni ca pāpāni kṛtāni subahūni ca |
tāni sarvāṇi naṣṭāni hyupavāsaprabhāvataḥ || 71 ||
एवमुक्तो धर्मराजश्चित्रगुप्तेन धीमता ।
ननाम दंडवद्भूमौ ममाग्रे सोऽनुकंपितः ॥ ७२ ॥
evamukto dharmarājaścitraguptena dhīmatā |
nanāma daṃḍavadbhūmau mamāgre so'nukaṃpitaḥ || 72 ||
पूजयामास मां तत्र भक्तिभावेन धर्मराट् ।
ततश्च स्वभटान्सर्वानाहूयेदमुवाच ह ॥ ७३ ॥
pūjayāmāsa māṃ tatra bhaktibhāvena dharmarāṭ |
tataśca svabhaṭānsarvānāhūyedamuvāca ha || 73 ||
धर्मराज उवाच ।
श्रृणुध्वं मद्वचो दूता हितं वक्ष्याम्यनुत्तममम् ।
धर्ममार्गरतान्मर्त्यान्मानयध्वं ममान्तिकम् ॥ ७४ ॥
dharmarāja uvāca |
śrṛṇudhvaṃ madvaco dūtā hitaṃ vakṣyāmyanuttamamam |
dharmamārgaratānmartyānmānayadhvaṃ mamāntikam || 74 ||
ये विष्णुपूजनरताः प्रयताः कृतज्ञाश्चैकादशीव्रतपरा विजितेन्द्रियाश्च ।
नारायणाच्युतहरे शरणं भवेति शान्ता वदन्ति सततं तरसा त्यजध्वम् ॥ ७५ ॥
ye viṣṇupūjanaratāḥ prayatāḥ kṛtajñāścaikādaśīvrataparā vijitendriyāśca |
nārāyaṇācyutahare śaraṇaṃ bhaveti śāntā vadanti satataṃ tarasā tyajadhvam || 75 ||
नारायणाच्युत जनार्दन कृष्ण विष्णो पद्मेश पद्मजपितः शिव शंकरेति ।
नित्यं वदंत्यखिललोक हिताः प्रशान्ता दूरद्भटास्त्यजता तान्न ममैषु शिक्षा ॥ ७६ ॥
nārāyaṇācyuta janārdana kṛṣṇa viṣṇo padmeśa padmajapitaḥ śiva śaṃkareti |
nityaṃ vadaṃtyakhilaloka hitāḥ praśāntā dūradbhaṭāstyajatā tānna mamaiṣu śikṣā || 76 ||
नारायणार्पितकृतान्हरिभक्तिभजः स्वाचारमार्गनिरतान् गुरुसेवकांश्च ।
सत्पात्रदान निरतांश्च सुदीनपालान्दूतास्त्यजध्वमनिशं हरिनामसक्तान् ॥ ७७ ॥
nārāyaṇārpitakṛtānharibhaktibhajaḥ svācāramārganiratān gurusevakāṃśca |
satpātradāna niratāṃśca sudīnapālāndūtāstyajadhvamaniśaṃ harināmasaktān || 77 ||
पाषंडसङ्गरहितान्द्विजभक्तिनिष्ठान्सत्संगलोलुपतरांश्च तथातिथेयान् ।
शंभौ हरौ च समबुद्धिमतस्तथैव दूतास्त्यजध्वमुपकारपराञ्जनानाम् ॥ ७८ ॥
pāṣaṃḍasaṅgarahitāndvijabhaktiniṣṭhānsatsaṃgalolupatarāṃśca tathātitheyān |
śaṃbhau harau ca samabuddhimatastathaiva dūtāstyajadhvamupakāraparāñjanānām || 78 ||
ये वर्जिता हरिकथामृतसेवनैश्च नारायणस्मृतिपरायणमानसैश्च ।
विप्रेद्रपादजलसेचनतोऽप्रहृष्टांस्तान्पापिनो मम भटा गृहमानयध्वम् ॥ ७९ ॥
ye varjitā harikathāmṛtasevanaiśca nārāyaṇasmṛtiparāyaṇamānasaiśca |
vipredrapādajalasecanato'prahṛṣṭāṃstānpāpino mama bhaṭā gṛhamānayadhvam || 79 ||
ये मातृतातपरिभर्त्सनशीलिनश्च लोकद्विषो हितजनाहितकर्मणश्च ।
देवस्वलोभनिरताञ्जननाशकर्तॄनत्रानयध्वमपराधपरांश्च दूताः ॥ ८० ॥
ye mātṛtātaparibhartsanaśīlinaśca lokadviṣo hitajanāhitakarmaṇaśca |
devasvalobhaniratāñjananāśakartṝnatrānayadhvamaparādhaparāṃśca dūtāḥ || 80 ||
एकादशीव्रतपराङ्मुखमुग्रशीलं लोकापवादनिरतं परनिंदकं च ।
ग्रामस्य नाशकरमुत्तमवैरयुक्तं दूताः समानयत विप्रधनेषु लुब्धम् ॥ ८१ ॥
ekādaśīvrataparāṅmukhamugraśīlaṃ lokāpavādanirataṃ paraniṃdakaṃ ca |
grāmasya nāśakaramuttamavairayuktaṃ dūtāḥ samānayata vipradhaneṣu lubdham || 81 ||
ये विष्णुभक्तिविमुखाः प्रणमंति नैव नारायणं हि शरणागतपालकं च ।
विष्ण्वालयं च नहि यांति नराः सुमूर्खास्तानानयध्वमतिपापरतान्प्रसाह्य ॥ ८२ ॥
ye viṣṇubhaktivimukhāḥ praṇamaṃti naiva nārāyaṇaṃ hi śaraṇāgatapālakaṃ ca |
viṣṇvālayaṃ ca nahi yāṃti narāḥ sumūrkhāstānānayadhvamatipāparatānprasāhya || 82 ||
एवं श्रुतं यदा तत्र यमेन परिभाषितम् ।
मयानुतापदग्धेन स्मृतं तत्कर्म निंदितम् ॥ ८३ ॥
evaṃ śrutaṃ yadā tatra yamena paribhāṣitam |
mayānutāpadagdhena smṛtaṃ tatkarma niṃditam || 83 ||
असत्कर्मानुतापेन सद्धर्मश्रवणेन च ।
तत्रैव सर्वपापानि निःशेषाणि गतानि मे ॥ ८४ ॥
asatkarmānutāpena saddharmaśravaṇena ca |
tatraiva sarvapāpāni niḥśeṣāṇi gatāni me || 84 ||
पापशेषाद्विनिर्मुक्तं हरिसारुप्यतां गतम् ।
सहस्रसूर्यसंकाशं प्रणनाम यमश्च तम् ॥ ८५ ॥
pāpaśeṣādvinirmuktaṃ harisārupyatāṃ gatam |
sahasrasūryasaṃkāśaṃ praṇanāma yamaśca tam || 85 ||
एवं दृष्ट्वा विस्मितास्ते यमदूता भयोत्कटाः ।
विश्वासं परमं चक्रुर्यमेन परिभाषिते ॥ ८६ ॥
evaṃ dṛṣṭvā vismitāste yamadūtā bhayotkaṭāḥ |
viśvāsaṃ paramaṃ cakruryamena paribhāṣite || 86 ||
ततः संपूज्य मां कालो विमानशतसंकुलम् ।
सद्यः संप्रेषयामास तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ८७ ॥
tataḥ saṃpūjya māṃ kālo vimānaśatasaṃkulam |
sadyaḥ saṃpreṣayāmāsa tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 87 ||
विमानकोटिभिः सार्द्धं सर्वभोगसमन्वितैः ।
कर्मणा तेन विप्रर्षे विष्णुलोके मयोषितम् ॥ ८८ ॥
vimānakoṭibhiḥ sārddhaṃ sarvabhogasamanvitaiḥ |
karmaṇā tena viprarṣe viṣṇuloke mayoṣitam || 88 ||
कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च ।
स्थित्वा विष्णुपदं पश्चादिंद्रलोकमुपगमम् ॥ ८९ ॥
kalpakoṭisahasrāṇi kalpakoṭiśatāni ca |
sthitvā viṣṇupadaṃ paścādiṃdralokamupagamam || 89 ||
तत्रापि सर्वभोगाढ्यः सर्वदेवनमस्कृतः ।
तावत्कालं दिविस्थित्वा ततो भूमिमुपागतः ॥ ९० ॥
tatrāpi sarvabhogāḍhyaḥ sarvadevanamaskṛtaḥ |
tāvatkālaṃ divisthitvā tato bhūmimupāgataḥ || 90 ||
अत्रापि विष्णुभक्तानां जातोऽहं भवतां कुले ।
जातिस्मरत्वाडज्जानामि सर्वमेतन्मुनीश्वर ॥ ९१ ॥
atrāpi viṣṇubhaktānāṃ jāto'haṃ bhavatāṃ kule |
jātismaratvāḍajjānāmi sarvametanmunīśvara || 91 ||
तस्माद्विष्ण्वर्चनोद्योगं करोमि सह बालकैः ।
एकादशीव्रतमिदमिति न ज्ञातवान्पुरा ॥ ९२ ॥
tasmādviṣṇvarcanodyogaṃ karomi saha bālakaiḥ |
ekādaśīvratamidamiti na jñātavānpurā || 92 ||
जातिस्मृतिप्रभावेण तज्ज्ञातं सांप्रतं मया ।
अत्र स्वेनापि यत्कर्म कृतं तस्य फलं त्विदम् ॥ ९३ ॥
jātismṛtiprabhāveṇa tajjñātaṃ sāṃprataṃ mayā |
atra svenāpi yatkarma kṛtaṃ tasya phalaṃ tvidam || 93 ||
एकादशीव्रतं भक्त्या कुर्वतां किमुत प्रभो ।
तस्माच्चरिष्ये विप्रेंद्र शुभमेकादशीव्रतम् ॥ ९४ ॥
ekādaśīvrataṃ bhaktyā kurvatāṃ kimuta prabho |
tasmāccariṣye vipreṃdra śubhamekādaśīvratam || 94 ||
विष्णुपूजां चाहरहः परमस्थानकांक्षया ।
एकादशीव्रतं यत्तु कुर्वंति श्रद्धया नराः ॥ ९५ ॥
viṣṇupūjāṃ cāharahaḥ paramasthānakāṃkṣayā |
ekādaśīvrataṃ yattu kurvaṃti śraddhayā narāḥ || 95 ||
तेषां तु विष्णुभवनं परमानंददायकम् ।
एवं पुत्रवचः श्रुत्वा संतुष्टो गालवो मुनिः ॥ ९६ ॥
teṣāṃ tu viṣṇubhavanaṃ paramānaṃdadāyakam |
evaṃ putravacaḥ śrutvā saṃtuṣṭo gālavo muniḥ || 96 ||
अवाप परमां तुष्टिं मनसा चातिहर्षितः ।
मज्जन्म सफलं जातं मद्धंशः पावनीकृतः ॥ ९७ ॥
avāpa paramāṃ tuṣṭiṃ manasā cātiharṣitaḥ |
majjanma saphalaṃ jātaṃ maddhaṃśaḥ pāvanīkṛtaḥ || 97 ||
यतस्त्वं मद्गृहे जातो विष्णुभक्तिपरायणः ।
इति संतुष्टचित्तस्तु तस्य पुत्रस्य कर्मणा ॥ ९८ ॥
yatastvaṃ madgṛhe jāto viṣṇubhaktiparāyaṇaḥ |
iti saṃtuṣṭacittastu tasya putrasya karmaṇā || 98 ||
हरिपूजाविधानं च यथावत्समबोधयत् ।
इत्येतत्ते मुनिश्रेष्ट यथावत्कथितं मया ।
संकोचविस्तराभ्यां च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ९९ ॥
haripūjāvidhānaṃ ca yathāvatsamabodhayat |
ityetatte muniśreṣṭa yathāvatkathitaṃ mayā |
saṃkocavistarābhyāṃ ca kimanyacchrotumicchasi || 99 ||
← Purvardha, Adhyaya 22 Anyad vrata varaṃ vakṣye … Purvardha, Adhyaya 24 → Etanniśamya sanakoditamaprameyaṃ puṇyaṃ harerdinabhavaṃ … Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).