पूर्वार्धः · अध्यायः ४
Nāradapurāṇam - pūrvārdhaḥ
॥
A chapter of the Narada Purana.
99 verses·Sanskrit with transliteration
नारदपुराणम् - पूर्वार्धः ।
सनक उवाच ।
श्रद्धापूर्वाः सर्वधर्मा मनोरथफलप्रदाः ।
श्रद्धयासाध्यते सर्वं श्रद्धया तुष्यते हरिः ॥ १ ॥
nāradapurāṇam - pūrvārdhaḥ |
sanaka uvāca |
śraddhāpūrvāḥ sarvadharmā manorathaphalapradāḥ |
śraddhayāsādhyate sarvaṃ śraddhayā tuṣyate hariḥ || 1 ||
भक्तिर्भक्त्यैव कर्त्तव्यातथा कर्माणि भक्तितः ।
कर्मश्चद्धाविहीनानि न सिध्यन्तिं द्विजोत्तमाः ॥ २ ॥
bhaktirbhaktyaiva karttavyātathā karmāṇi bhaktitaḥ |
karmaścaddhāvihīnāni na sidhyantiṃ dvijottamāḥ || 2 ||
यथाऽऽलोको हि जन्तूनां चेष्टाकारणतां गतः ।
तथैव सर्वसिद्धीनां भक्तिः परमकारणम् ॥ ३ ॥
yathā''loko hi jantūnāṃ ceṣṭākāraṇatāṃ gataḥ |
tathaiva sarvasiddhīnāṃ bhaktiḥ paramakāraṇam || 3 ||
यथा समस्त लोकानां जीवनं सलिलं स्मृतम् ।
तथा समस्तसिद्धीनां जीवनं भक्तिरिष्यते ॥ ४ ॥
yathā samasta lokānāṃ jīvanaṃ salilaṃ smṛtam |
tathā samastasiddhīnāṃ jīvanaṃ bhaktiriṣyate || 4 ||
यथा भूमिं समाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ।
तथा भक्तिं समाश्रित्य सर्वकार्य्याणि साधयेत् ॥ ५ ॥
yathā bhūmiṃ samāśritya sarve jīvanti jantavaḥ |
tathā bhaktiṃ samāśritya sarvakāryyāṇi sādhayet || 5 ||
श्रद्धाबँल्लभते धर्म्मं श्रद्धावानर्थमाप्नुयात् ।
श्रद्धया साध्यते कामः श्रद्धावान्मोक्षमान्पुयात् ॥ ६ ॥
śraddhāba~llabhate dharmmaṃ śraddhāvānarthamāpnuyāt |
śraddhayā sādhyate kāmaḥ śraddhāvānmokṣamānpuyāt || 6 ||
न दानैर्न तपोभिर्वा यज्ञैर्वा बहुदक्षिणैः ।
भक्तिहीनेर्मुनिश्चेष्ठ तुष्यते भगवान्हरिः ॥ ७ ॥
na dānairna tapobhirvā yajñairvā bahudakṣiṇaiḥ |
bhaktihīnermuniśceṣṭha tuṣyate bhagavānhariḥ || 7 ||
मेरुमात्रसुवर्णानां कोटिकोटिसहस्रशः ।
दत्ता चाप्यर्थनाशाय यतोभक्तिविवर्जिता ॥ ८ ॥
merumātrasuvarṇānāṃ koṭikoṭisahasraśaḥ |
dattā cāpyarthanāśāya yatobhaktivivarjitā || 8 ||
अभक्त्या यत्तपस्तप्तैः केवलं कायशोषणम् ।
अभक्त्या यद्धुतं हव्यं भस्मनि न्यस्तहव्यवत् ॥ ९ ॥
abhaktyā yattapastaptaiḥ kevalaṃ kāyaśoṣaṇam |
abhaktyā yaddhutaṃ havyaṃ bhasmani nyastahavyavat || 9 ||
यत्किञ्चित्कुरुते कर्म्मश्रद्धयाऽप्यणुमात्रकम् ।. ।
तन्नाम जायते पुंसां शाश्वतं प्रतीदायकम् ॥ १० ॥
yatkiñcitkurute karmmaśraddhayā'pyaṇumātrakam |. |
tannāma jāyate puṃsāṃ śāśvataṃ pratīdāyakam || 10 ||
अश्वमेघसहस्त्रं वा कर्म्म वेदोदितं कृतम् ।
तत्सर्वं निष्फलं ब्रह्मन्यदि भक्तिविवर्जितम् ॥ ११ ॥
aśvameghasahastraṃ vā karmma vedoditaṃ kṛtam |
tatsarvaṃ niṣphalaṃ brahmanyadi bhaktivivarjitam || 11 ||
हरिभक्तिः परा नॄणां कामधेनूपमा स्मृता ।
तस्यां सत्यां पिबन्त्यज्ञाः संसारगरलं ह्यहो ॥ १२ ॥
haribhaktiḥ parā nṝṇāṃ kāmadhenūpamā smṛtā |
tasyāṃ satyāṃ pibantyajñāḥ saṃsāragaralaṃ hyaho || 12 ||
असारभूते संसारे सारमेतदजात्मज ।
भगवद्भक्तसङ्गश्च हरिभक्तिस्तितिक्षुता ॥ १३ ॥
asārabhūte saṃsāre sārametadajātmaja |
bhagavadbhaktasaṅgaśca haribhaktistitikṣutā || 13 ||
असूयोपेतमनसां भक्तिदानादिकर्म्म यत् ।
अवेहि निष्फलं ब्रहंस्तेषां दूरतरो हरिः ॥ १४ ॥
asūyopetamanasāṃ bhaktidānādikarmma yat |
avehi niṣphalaṃ brahaṃsteṣāṃ dūrataro hariḥ || 14 ||
परिश्रियाभितत्पानां दम्भाचाररतात्मनाम् ।
मृषा तु कुर्वतां कर्म तेषां दूरतरो हरिः ॥ १५ ॥
pariśriyābhitatpānāṃ dambhācāraratātmanām |
mṛṣā tu kurvatāṃ karma teṣāṃ dūrataro hariḥ || 15 ||
पृच्छतां च महाधर्म्मान्वदतां वै मृषा च तान् ।
धर्मेष्वभक्तिमनसां तेषां दूरतरो हरिः ॥ १६ ॥
pṛcchatāṃ ca mahādharmmānvadatāṃ vai mṛṣā ca tān |
dharmeṣvabhaktimanasāṃ teṣāṃ dūrataro hariḥ || 16 ||
वेदप्रणिहितो धर्म्मो धर्म्मो वेदो नारायणः परः ।
तत्राश्रद्धापरा ये तु तेषां दूरतरो हरिः ॥ १७ ॥
vedapraṇihito dharmmo dharmmo vedo nārāyaṇaḥ paraḥ |
tatrāśraddhāparā ye tu teṣāṃ dūrataro hariḥ || 17 ||
यस्य धर्म्मविहीनानि दिनान्यायान्ति यान्ति च ।
स लोहकारभस्त्रेव श्वसन्नपि न जीवति ॥ १८ ॥
yasya dharmmavihīnāni dinānyāyānti yānti ca |
sa lohakārabhastreva śvasannapi na jīvati || 18 ||
धर्मार्थकाममोक्षाख्याः पुरुषार्थाः सनातनाः ।
श्रद्धावतां हि सिध्यन्ति नान्यथा ब्रह्मनन्दन ॥ १९ ॥
dharmārthakāmamokṣākhyāḥ puruṣārthāḥ sanātanāḥ |
śraddhāvatāṃ hi sidhyanti nānyathā brahmanandana || 19 ||
स्वाचारमनतिक्रम्य हरिभक्तिपरो हि यः ।
स याति विष्णुभवनं यद्वै पश्यन्ति सूरयः ॥ २० ॥
svācāramanatikramya haribhaktiparo hi yaḥ |
sa yāti viṣṇubhavanaṃ yadvai paśyanti sūrayaḥ || 20 ||
कुर्वन्वेदोदितान्धर्म्मान्मुनीन्द्र स्वाश्रमोचितान् ।
हरिध्यानपरोयस्तु स याति परमं पदम् ॥ २१ ॥
kurvanvedoditāndharmmānmunīndra svāśramocitān |
haridhyānaparoyastu sa yāti paramaṃ padam || 21 ||
आचारप्रभवो धर्मः धर्म्मस्य प्रभुरच्युतः ।
आश्रमाचारयुक्तेन पूजितः सर्वदा हरिः ॥ २२ ॥
ācāraprabhavo dharmaḥ dharmmasya prabhuracyutaḥ |
āśramācārayuktena pūjitaḥ sarvadā hariḥ || 22 ||
यः स्वाचारपरिभ्रष्टः साङ्गवेदान्तगोऽपि वा ।
स एव पतितो ज्ञेयो यतः कर्मबहिष्कृतः ॥ २३ ॥
yaḥ svācāraparibhraṣṭaḥ sāṅgavedāntago'pi vā |
sa eva patito jñeyo yataḥ karmabahiṣkṛtaḥ || 23 ||
हरिभक्तिपरि वाऽपि हरिध्यानपरोऽपि वा ।
भ्रष्टो यः स्वाश्रमाचारात्पतितः सोऽभिधीयते ॥ २४ ॥
haribhaktipari vā'pi haridhyānaparo'pi vā |
bhraṣṭo yaḥ svāśramācārātpatitaḥ so'bhidhīyate || 24 ||
वेदो वा हरिभक्तिर्वा भक्तिर्वापि महेश्वरे ।
आचारात्पतितं मूढं न पुनाति द्विजोत्तम ॥ २५ ॥
vedo vā haribhaktirvā bhaktirvāpi maheśvare |
ācārātpatitaṃ mūḍhaṃ na punāti dvijottama || 25 ||
पुण्यक्षेत्राभिगमनं पुण्यतीर्थनिषेवणम् ।
यज्ञो वा विविधो ब्रह्मंस्त्यक्ताचारंन रक्षति ॥ २६ ॥
puṇyakṣetrābhigamanaṃ puṇyatīrthaniṣevaṇam |
yajño vā vividho brahmaṃstyaktācāraṃna rakṣati || 26 ||
आचारात्प्राप्यते स्वर्ग आचारात्प्राप्यते सुखम् ।
आचारात्प्राप्यते मोक्ष आचारात्किं न लभ्यते ॥ २७ ॥
ācārātprāpyate svarga ācārātprāpyate sukham |
ācārātprāpyate mokṣa ācārātkiṃ na labhyate || 27 ||
आचाराणांतु सर्वेषां योगानां चैव सत्तम् ।
हरिभक्तेपरि तथा निदानं भक्तिरिष्यते ॥ २८ ॥
ācārāṇāṃtu sarveṣāṃ yogānāṃ caiva sattam |
haribhaktepari tathā nidānaṃ bhaktiriṣyate || 28 ||
भक्त्यैव पूज्यते विष्णुर्वाञ्छितार्थफलप्रदः ।
तस्मात्समस्तलोकानां भक्तिर्मातेति गीयते ॥ २९ ॥
bhaktyaiva pūjyate viṣṇurvāñchitārthaphalapradaḥ |
tasmātsamastalokānāṃ bhaktirmāteti gīyate || 29 ||
जीवन्ति जन्तवः सर्वे यथा मातराश्रिताः ।
तथा भक्तिं समाश्रित्य सर्वे जीवन्ति धार्म्मिकाः ॥ ३० ॥
jīvanti jantavaḥ sarve yathā mātarāśritāḥ |
tathā bhaktiṃ samāśritya sarve jīvanti dhārmmikāḥ || 30 ||
स्वाश्रमाचारयुक्तस्य हरिभक्तिर्यदा भवेत् ।
न तस्य त्रिषु लोकेषु सदृशोऽस्त्यजनन्दन ॥ ३१ ॥
svāśramācārayuktasya haribhaktiryadā bhavet |
na tasya triṣu lokeṣu sadṛśo'styajanandana || 31 ||
भक्त्या सिध्यन्ति कर्म्माणि कर्म्माणि कर्म्माभिस्तुष्यते हरिः ।
तस्मिंस्तुष्टे भवेज्ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षमवाप्यते ॥ ३२ ॥
bhaktyā sidhyanti karmmāṇi karmmāṇi karmmābhistuṣyate hariḥ |
tasmiṃstuṣṭe bhavejjñānaṃ jñānānmokṣamavāpyate || 32 ||
भक्तिस्तु भगवद्भक्तसङ्गेन खलु जायते ।
सत्सङ्गं प्राप्यते पुम्भिः सुकृतैः पूर्वसञ्चितैः ॥ ३३ ॥
bhaktistu bhagavadbhaktasaṅgena khalu jāyate |
satsaṅgaṃ prāpyate pumbhiḥ sukṛtaiḥ pūrvasañcitaiḥ || 33 ||
वर्णाश्रमाचाररता भगवद्भक्तिलालसाः ।
कामादिदोष्नि र्मुक्तास्ते सन्तो लोकशिक्षकाः ॥ ३४ ॥
varṇāśramācāraratā bhagavadbhaktilālasāḥ |
kāmādidoṣni rmuktāste santo lokaśikṣakāḥ || 34 ||
सत्ङ्गः परमो ब्रह्मन्न लभ्येताकृतात्मनाम् ।
यदि लभ्येत विज्ञेयं पुण्यं जन्मान्तरार्जितम् ॥ ३५ ॥
satṅgaḥ paramo brahmanna labhyetākṛtātmanām |
yadi labhyeta vijñeyaṃ puṇyaṃ janmāntarārjitam || 35 ||
पूर्वार्जितानि पापानि नाशमायान्ति यस्य वै ।
सत्सङ्गतिर्भवेत्तस्य नान्यथा घटते हि सा ॥ ३६ ॥
pūrvārjitāni pāpāni nāśamāyānti yasya vai |
satsaṅgatirbhavettasya nānyathā ghaṭate hi sā || 36 ||
रविर्हि रशिमजालेन दिवा हन्तिबहिस्तमः ।
सन्तः सूक्तिमरीच्योश्चान्तर्ध्वान्तं हि सर्वदा ॥ ३७ ॥
ravirhi raśimajālena divā hantibahistamaḥ |
santaḥ sūktimarīcyoścāntardhvāntaṃ hi sarvadā || 37 ||
दुर्लभाः पुरुषा लोके भगवद्भक्तिलालसाः ।
तेषां सङ्गो भवेद्यस्य तस्य शान्तिर्हि शाश्वती ॥ ३८ ॥
durlabhāḥ puruṣā loke bhagavadbhaktilālasāḥ |
teṣāṃ saṅgo bhavedyasya tasya śāntirhi śāśvatī || 38 ||
नारद उपाच ।
किंलक्षणा भागवतास्ते च किं कर्म्म कुर्वते ।
तेषां लोको भवेत्कीदृक्तत्सर्वं ब्रूहि तत्त्वतः ॥ ३९ ॥
nārada upāca |
kiṃlakṣaṇā bhāgavatāste ca kiṃ karmma kurvate |
teṣāṃ loko bhavetkīdṛktatsarvaṃ brūhi tattvataḥ || 39 ||
त्वं हि भक्तो रमेशस्य देवदेवस्य चक्रिणः ।
एतान्निगदितुं शक्तस्त्वतो नास्त्यधिकोऽपरः ॥ ४० ॥
tvaṃ hi bhakto rameśasya devadevasya cakriṇaḥ |
etānnigadituṃ śaktastvato nāstyadhiko'paraḥ || 40 ||
सनक उवाच ।
श्रृणु ब्रह्मन्परं गुह्यं मार्कण्डेयस्य धीमनः ।
यमुवाच जगन्नाथो योगनिद्राविमोचितः ॥ ४१ ॥
sanaka uvāca |
śrṛṇu brahmanparaṃ guhyaṃ mārkaṇḍeyasya dhīmanaḥ |
yamuvāca jagannātho yoganidrāvimocitaḥ || 41 ||
योऽसौ विष्णुः परं ज्योतिर्देवदेवः सनातनः ।
जगदूपी जगत्कर्त्ता शिवब्रह्म स्वरुपवान् ॥ ४२ ॥
yo'sau viṣṇuḥ paraṃ jyotirdevadevaḥ sanātanaḥ |
jagadūpī jagatkarttā śivabrahma svarupavān || 42 ||
युगान्ते रौद्ररुपेण ब्रह्माण्डलसबृंहितः ।
जगत्येकार्णवीभूते नष्टे स्थावरजङ्गमे ॥ ४३ ॥
yugānte raudrarupeṇa brahmāṇḍalasabṛṃhitaḥ |
jagatyekārṇavībhūte naṣṭe sthāvarajaṅgame || 43 ||
भगवानेव शेषात्मा शेते वटदले हरिः ।
असंख्याताब्जजन्माद्यैराभूषिततनूरूहः ॥ ४४ ॥
bhagavāneva śeṣātmā śete vaṭadale hariḥ |
asaṃkhyātābjajanmādyairābhūṣitatanūrūhaḥ || 44 ||
पादाङ्गुष्टाग्रनिर्यातगङ्गाशीताम्बुपावनः ।
सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरो देवो ब्रह्माण्डग्रासंबृंहितः ॥ ४५ ॥
pādāṅguṣṭāgraniryātagaṅgāśītāmbupāvanaḥ |
sūkṣmātsūkṣmataro devo brahmāṇḍagrāsaṃbṛṃhitaḥ || 45 ||
वटच्छदे शयानोऽभूत्सर्वशक्तिसमन्वितः ।
तस्मिन्स्थाने महाभागो नारायणपरायणः ।
मार्कंडेयः स्थिनस्तस्य लीलाः पश्यन्महेशितुः ॥ ४६ ॥
vaṭacchade śayāno'bhūtsarvaśaktisamanvitaḥ |
tasminsthāne mahābhāgo nārāyaṇaparāyaṇaḥ |
mārkaṃḍeyaḥ sthinastasya līlāḥ paśyanmaheśituḥ || 46 ||
ऋषय ऊचुः ।
तस्मिन्काले महाघोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे ।
हरिरेकः स्थित इति मुने पूर्वं हि शुश्रुम ॥ ४७ ॥
ṛṣaya ūcuḥ |
tasminkāle mahāghore naṣṭe sthāvarajaṅgame |
harirekaḥ sthita iti mune pūrvaṃ hi śuśruma || 47 ||
जगत्येकार्णवीभूते नष्टे स्थावरंजगमे ।
सर्वग्रस्तेन हरिणा किमर्थं सोऽवशेषितः ॥ ४८ ॥
jagatyekārṇavībhūte naṣṭe sthāvaraṃjagame |
sarvagrastena hariṇā kimarthaṃ so'vaśeṣitaḥ || 48 ||
परं कौतूहलं ह्यत्रं वर्त्ततेऽतीव सूत नः ।
हरिकीर्तिसुधापाने कस्यालस्यं प्रजायते ॥ ४९ ॥
paraṃ kautūhalaṃ hyatraṃ varttate'tīva sūta naḥ |
harikīrtisudhāpāne kasyālasyaṃ prajāyate || 49 ||
सूत उवाच ।
।। आसीन्मुनिर्महाभागो मृकण्डुरिति विश्रुतः ।
शालग्रामे महातीर्थे सोऽतप्यत महातपाः ॥ ५० ॥
sūta uvāca |
|| āsīnmunirmahābhāgo mṛkaṇḍuriti viśrutaḥ |
śālagrāme mahātīrthe so'tapyata mahātapāḥ || 50 ||
युगानाम युतं ब्रह्मन्गृणन्ब्रह्म सनातनम् ।।ट ।
निराहारः क्षमायुक्तः सत्यसन्धो जितेन्द्रियः ॥ ५१ ॥
yugānāma yutaṃ brahmangṛṇanbrahma sanātanam ||ṭa |
nirāhāraḥ kṣamāyuktaḥ satyasandho jitendriyaḥ || 51 ||
आत्मवत्सर्वभूतानि पश्यन्विषयनिःस्पृहः ।
सर्वभूतहितो दान्त स्तताप सुमहत्तपः ॥ ५२ ॥
ātmavatsarvabhūtāni paśyanviṣayaniḥspṛhaḥ |
sarvabhūtahito dānta statāpa sumahattapaḥ || 52 ||
तत्तापःशङ्किताः सर्वे देवा इन्द्रादयस्तदा ।
परेशं शरणं जग्मुर्नारायणमनामयम् ॥ ५३ ॥
tattāpaḥśaṅkitāḥ sarve devā indrādayastadā |
pareśaṃ śaraṇaṃ jagmurnārāyaṇamanāmayam || 53 ||
क्षीराब्धेरुत्तरं तीरं संप्राप्यत्रिदिवौकसः ।
तुष्टुवुर्देवदेवेशं पह्मनाभं जगद्गुरुम् ॥ ५४ ॥
kṣīrābdheruttaraṃ tīraṃ saṃprāpyatridivaukasaḥ |
tuṣṭuvurdevadeveśaṃ pahmanābhaṃ jagadgurum || 54 ||
देवा ऊचुः ।
नारायणाक्षरानन्त शरणागतपालक ।
मृकण्डुतपसा त्रस्तान्पाहि नः शरणागतान् ॥ ५५ ॥
devā ūcuḥ |
nārāyaṇākṣarānanta śaraṇāgatapālaka |
mṛkaṇḍutapasā trastānpāhi naḥ śaraṇāgatān || 55 ||
जय देवाधिदेवेश जय शङ्खगदाधर ।
जयो लोकस्वरुपाय जयो ब्रह्माण्डहेतवे ॥ ५६ ॥
jaya devādhideveśa jaya śaṅkhagadādhara |
jayo lokasvarupāya jayo brahmāṇḍahetave || 56 ||
नमस्ते देवदेवेश नमस्ते लोकपावन ।
नमस्ते लोकनाथाय नमस्ते लोकसाक्षिणे ॥ ५७ ॥
namaste devadeveśa namaste lokapāvana |
namaste lokanāthāya namaste lokasākṣiṇe || 57 ||
नमस्ते ध्यानगम्याय नमस्ते ध्यानहेतवे ।
नमस्ते ध्यानरुपाय नमस्ते ध्यानपाक्षिणे ॥ ५८ ॥
namaste dhyānagamyāya namaste dhyānahetave |
namaste dhyānarupāya namaste dhyānapākṣiṇe || 58 ||
केशिहन्त्रे नमस्तुभ्यं मधुहन्त्रे परात्मने ।
नमो भूम्यादिरूपाय नमश्चैतन्यरुपिणे ॥ ५९ ॥
keśihantre namastubhyaṃ madhuhantre parātmane |
namo bhūmyādirūpāya namaścaitanyarupiṇe || 59 ||
नमो ज्येष्टाय शुद्धाय निर्गुणाय गुणात्मने ।
अरुपाय स्वरुपाय बहुरुपाय ते नमः ॥ ६० ॥
namo jyeṣṭāya śuddhāya nirguṇāya guṇātmane |
arupāya svarupāya bahurupāya te namaḥ || 60 ||
नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च ।
जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नम्नोमः ॥ ६१ ॥
namo brahmaṇyadevāya gobrāhmaṇahitāya ca |
jagaddhitāya kṛṣṇāya govindāya namnomaḥ || 61 ||
नमो हिरण्यगर्भाय नमो ब्रह्मादिरुपिणे ।
नमः सूर्य्यादिरुपाय हव्यकव्यभुजे नमः ॥ ६२ ॥
namo hiraṇyagarbhāya namo brahmādirupiṇe |
namaḥ sūryyādirupāya havyakavyabhuje namaḥ || 62 ||
नमो नित्याय वन्द्याय सदानन्दैकरुपिणे ।
नमः स्मृतार्तिनाशाय भूयो भूयो नमो नमः ॥ ६३ ॥
namo nityāya vandyāya sadānandaikarupiṇe |
namaḥ smṛtārtināśāya bhūyo bhūyo namo namaḥ || 63 ||
एवं देवस्तुतिं श्रुत्वा भगवान्कमलापतिः ।
प्रत्यक्षतामगात्तेषां शङ्कचत्रगदाधरः ॥ ६४ ॥
evaṃ devastutiṃ śrutvā bhagavānkamalāpatiḥ |
pratyakṣatāmagātteṣāṃ śaṅkacatragadādharaḥ || 64 ||
विकचाम्बुजपत्राक्षं सूर्य्यकोटिसमप्रभम् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् ॥ ६५ ॥
vikacāmbujapatrākṣaṃ sūryyakoṭisamaprabham |
sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ śrīvatsāṅkitavakṣasam || 65 ||
पीताम्बरधरं सौम्यं स्वर्णयज्ञोपवीतिनम् ।
स्तृयमानं मुनिवरैः पार्षदप्रवरावृत्तम् ॥ ६६ ॥
pītāmbaradharaṃ saumyaṃ svarṇayajñopavītinam |
stṛyamānaṃ munivaraiḥ pārṣadapravarāvṛttam || 66 ||
तं दृष्य्वा देवसंघास्ते तत्तेजोहततेजसः ।
नमश्चक्रुर्मुदा युक्ता अष्टांगौरवनिं गताः ॥ ६७ ॥
taṃ dṛṣyvā devasaṃghāste tattejohatatejasaḥ |
namaścakrurmudā yuktā aṣṭāṃgauravaniṃ gatāḥ || 67 ||
ततः प्रसन्नो भगवान्मेघगंभीरनिस्वनः ।
उवाच प्रीणयन्देवान्नतानिन्द्रपुरोगमान् ॥ ६८ ॥
tataḥ prasanno bhagavānmeghagaṃbhīranisvanaḥ |
uvāca prīṇayandevānnatānindrapurogamān || 68 ||
श्रीभगवानुवाच ।
जाने वो मानसं दुःखं मृकण्डुतपसोद्गम् ।
युष्मान्न बाधते देवाः स ऋषिः सज्जनाग्राणीः ॥ ६९ ॥
śrībhagavānuvāca |
jāne vo mānasaṃ duḥkhaṃ mṛkaṇḍutapasodgam |
yuṣmānna bādhate devāḥ sa ṛṣiḥ sajjanāgrāṇīḥ || 69 ||
संपद्भिः संयुता वापि विपद्भिश्चापि सज्जनाः ।
सर्वथान्यं न बाधन्ते स्वप्नेऽपि सुरसत्तमाः ॥ ७० ॥
saṃpadbhiḥ saṃyutā vāpi vipadbhiścāpi sajjanāḥ |
sarvathānyaṃ na bādhante svapne'pi surasattamāḥ || 70 ||
सततं बाध्यमानोऽपि विषयाख्यैररातिभिः ।
अविधायात्मनो रक्षामन्यान्द्वेष्टि कथं सुधीः ॥ ७१ ॥
satataṃ bādhyamāno'pi viṣayākhyairarātibhiḥ |
avidhāyātmano rakṣāmanyāndveṣṭi kathaṃ sudhīḥ || 71 ||
तापत्रयाभिधानेन बाध्यमानो हि मानवः ।
अन्यं क्रीडयितुं शक्तः कथं भवति सत्तमः ॥ ७२ ॥
tāpatrayābhidhānena bādhyamāno hi mānavaḥ |
anyaṃ krīḍayituṃ śaktaḥ kathaṃ bhavati sattamaḥ || 72 ||
कर्मणा मनसा वाचा बाधते यः सदा परान् ।
नित्यं कामादिभिर्युक्तो मूढधीः प्रोच्यते तु सः ॥ ७३ ॥
karmaṇā manasā vācā bādhate yaḥ sadā parān |
nityaṃ kāmādibhiryukto mūḍhadhīḥ procyate tu saḥ || 73 ||
यो लोकहितकृन्मर्त्यो गतासुर्यो विमत्सरः ।
निःशङ्गः प्रोच्यते सद्भिरिहामात्र च सत्तमाः ॥ ७४ ॥
yo lokahitakṛnmartyo gatāsuryo vimatsaraḥ |
niḥśaṅgaḥ procyate sadbhirihāmātra ca sattamāḥ || 74 ||
सशङ्कः सर्वदा दुःखी निःशङ्कः सुखमाप्नुयात् ।
गच्छध्वं स्वालयं स्वस्थाः क्रीडयिष्यति वो न सः ॥ ७५ ॥
saśaṅkaḥ sarvadā duḥkhī niḥśaṅkaḥ sukhamāpnuyāt |
gacchadhvaṃ svālayaṃ svasthāḥ krīḍayiṣyati vo na saḥ || 75 ||
भवतां रक्षकश्चाहं विहरध्वं यथासुखम् ।
इति दत्वा वरं तेषामतसीकुसुमप्रभः ॥ ७६ ॥
bhavatāṃ rakṣakaścāhaṃ viharadhvaṃ yathāsukham |
iti datvā varaṃ teṣāmatasīkusumaprabhaḥ || 76 ||
पश्यतामेव देवानां तत्रैवान्तरधीयत ।
तुष्टात्मानः सुरगणां ययुर्नाकं यथागतम् ॥ ७७ ॥
paśyatāmeva devānāṃ tatraivāntaradhīyata |
tuṣṭātmānaḥ suragaṇāṃ yayurnākaṃ yathāgatam || 77 ||
मृकण्डोरपि तुष्टात्मा हरिः प्रत्यक्षतामगात् ।
अरुपं परमं ब्रह्मस्वप्रकाशं निरञ्जनम् ॥ ७८ ॥
mṛkaṇḍorapi tuṣṭātmā hariḥ pratyakṣatāmagāt |
arupaṃ paramaṃ brahmasvaprakāśaṃ nirañjanam || 78 ||
अतसीपुष्पसंकाशं पीतवाससमच्युतम् ।
दिव्यायुधधरं दृष्ट्वा मृकण्डुर्विस्मितोऽभवत् ॥ ७९ ॥
atasīpuṣpasaṃkāśaṃ pītavāsasamacyutam |
divyāyudhadharaṃ dṛṣṭvā mṛkaṇḍurvismito'bhavat || 79 ||
ध्यानादुन्मील्य नयनं अपश्यद्धरिमग्रतः ।
प्रसन्नवदनं शान्तं धातारं विश्वतेजसम् ॥ ८० ॥
dhyānādunmīlya nayanaṃ apaśyaddharimagrataḥ |
prasannavadanaṃ śāntaṃ dhātāraṃ viśvatejasam || 80 ||
रोमाञ्चितशरीरोऽसावानन्दाश्रुविलोचनः ।
ननाम दण्डवद्भूमौ देवदेव सनातनम् ॥ ८१ ॥
romāñcitaśarīro'sāvānandāśruvilocanaḥ |
nanāma daṇḍavadbhūmau devadeva sanātanam || 81 ||
अश्रुभिः क्षालयंस्तस्य चरणौ हर्षसंभवैः ।
शिरस्यञ्चलिमाधाय स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ८२ ॥
aśrubhiḥ kṣālayaṃstasya caraṇau harṣasaṃbhavaiḥ |
śirasyañcalimādhāya stotuṃ samupacakrame || 82 ||
मृकण्डुरुवाच ।
नमः परेशाय परात्मरुपिणे परात्परस्प्रात्परतः पराय ।
अपारपाराय परानुकर्त्रे नमः परेभ्यः परपारणाय ॥ ८३ ॥
mṛkaṇḍuruvāca |
namaḥ pareśāya parātmarupiṇe parātparasprātparataḥ parāya |
apārapārāya parānukartre namaḥ parebhyaḥ parapāraṇāya || 83 ||
यो नामजात्यादिविकल्पहीनः शब्दादिदोषव्यतिरेकरुपः ।
बहुस्वरुपोऽपि निरञ्जनो यस्तमीशमीढ्यं परमं भजामि ॥ ८४ ॥
yo nāmajātyādivikalpahīnaḥ śabdādidoṣavyatirekarupaḥ |
bahusvarupo'pi nirañjano yastamīśamīḍhyaṃ paramaṃ bhajāmi || 84 ||
वेदान्तवेद्यं पुरुषं पुराणं हिरण्यगर्भादिजगत्स्वरुपम् ।
अनूपमं भक्ति जनानुकम्पिनं भजामि सर्वेश्वरमादिमीड्यम् ॥ ८५ ॥
vedāntavedyaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ hiraṇyagarbhādijagatsvarupam |
anūpamaṃ bhakti janānukampinaṃ bhajāmi sarveśvaramādimīḍyam || 85 ||
पश्यन्ति यं वीतसमस्तदोषा ध्यानैकनिष्ठा विगतस्पृहाश्च ।
निवृत्तमोहाः परमं पवित्रं नतोऽस्मि संसारनिर्वर्त्तकं तम् ॥ ८६ ॥
paśyanti yaṃ vītasamastadoṣā dhyānaikaniṣṭhā vigataspṛhāśca |
nivṛttamohāḥ paramaṃ pavitraṃ nato'smi saṃsāranirvarttakaṃ tam || 86 ||
स्मृतार्तिनाशनं विष्णुं शरणागतपालकम् ।
जगत्सेव्यं जगाद्धाम परेशं करुणाकरम् ॥ ८७ ॥
smṛtārtināśanaṃ viṣṇuṃ śaraṇāgatapālakam |
jagatsevyaṃ jagāddhāma pareśaṃ karuṇākaram || 87 ||
एवं स्तुतः स भगवान्विष्णुस्तेन महर्षिणा ।
अवाप परमां तुष्टिं शङ्खचक्रगदाधरः ॥ ८८ ॥
evaṃ stutaḥ sa bhagavānviṣṇustena maharṣiṇā |
avāpa paramāṃ tuṣṭiṃ śaṅkhacakragadādharaḥ || 88 ||
अयालिङ्ग्य मुनिं देवश्चतुर्भिर्दीर्घबाहुभिः ।
उवाच परमं प्रीत्या वरं वरय सुव्रत ॥ ८९ ॥
ayāliṅgya muniṃ devaścaturbhirdīrghabāhubhiḥ |
uvāca paramaṃ prītyā varaṃ varaya suvrata || 89 ||
प्रीतोऽस्मि तपसा तेन स्तोत्रेण च तवानघ ।
मनसा यदभिप्रेतं वरं वरय सुव्रत ॥ ९० ॥
prīto'smi tapasā tena stotreṇa ca tavānagha |
manasā yadabhipretaṃ varaṃ varaya suvrata || 90 ||
मृकण्डुरूवाच ।
देवदेव जगन्नाथ कृतार्थोऽस्मि न संशयः ।
त्वद्दर्शनमपुण्यानां दुर्लभं च यतः स्मृतम् ॥ ९१ ॥
mṛkaṇḍurūvāca |
devadeva jagannātha kṛtārtho'smi na saṃśayaḥ |
tvaddarśanamapuṇyānāṃ durlabhaṃ ca yataḥ smṛtam || 91 ||
ब्रह्माद्या यं न पश्यन्ति योगिनः संशितव्रताः ।
धर्मिष्टा दीक्षिताश्वापि वीतरागा विमत्सराः ॥ ९२ ॥
brahmādyā yaṃ na paśyanti yoginaḥ saṃśitavratāḥ |
dharmiṣṭā dīkṣitāśvāpi vītarāgā vimatsarāḥ || 92 ||
तं पश्यामि परं धाम किमतोऽन्यं वरं वृणे ।
एतेनैव कृतार्थोऽस्मि जनार्दन जगद्गुरो ॥ ९३ ॥
taṃ paśyāmi paraṃ dhāma kimato'nyaṃ varaṃ vṛṇe |
etenaiva kṛtārtho'smi janārdana jagadguro || 93 ||
यत्रामस्मृतिमात्रेण महापातकिनोऽपि ये ।
तत्पदे परमं यान्नि ते दृष्ट्वा किमुनाच्युत ॥ ९४ ॥
yatrāmasmṛtimātreṇa mahāpātakino'pi ye |
tatpade paramaṃ yānni te dṛṣṭvā kimunācyuta || 94 ||
श्रीभगवानुवाच ।
सत्यत्प्रुक्तं त्वया ब्रह्मान्प्रीतीऽस्मि तव पण्डित ।
मद्दर्शनं हि विफलं न कदाचिद्भविष्यति ॥ ९५ ॥
śrībhagavānuvāca |
satyatpruktaṃ tvayā brahmānprītī'smi tava paṇḍita |
maddarśanaṃ hi viphalaṃ na kadācidbhaviṣyati || 95 ||
विष्णिर्भक्तकुटुम्बीति वदन्ति विवुधाः सदा ।
तदेव पालयिष्यामि मज्जनो नानृतं वदेत् ॥ ९६ ॥
viṣṇirbhaktakuṭumbīti vadanti vivudhāḥ sadā |
tadeva pālayiṣyāmi majjano nānṛtaṃ vadet || 96 ||
तस्मात्त्वत्तपसातुष्टो यास्यामि तव पुत्रताम् ।
समस्तगुणसंयुक्तो दीर्घजीवी स्वरुपवान् ॥ ९७ ॥
tasmāttvattapasātuṣṭo yāsyāmi tava putratām |
samastaguṇasaṃyukto dīrghajīvī svarupavān || 97 ||
मम जन्म कुले यस्य तत्कुलं मोक्षगामि वै ।
मयि तुष्टे मुनिश्रेष्ट किमसाध्यं जगत्रये ॥ ९८ ॥
mama janma kule yasya tatkulaṃ mokṣagāmi vai |
mayi tuṣṭe muniśreṣṭa kimasādhyaṃ jagatraye || 98 ||
इत्युक्त्वा देवदेवशो मुनेरतस्य समीक्षतः ।
अंतर्दधे मृकण्डुश्च तपसः समवर्तत ॥ ९९ ॥
ityuktvā devadevaśo muneratasya samīkṣataḥ |
aṃtardadhe mṛkaṇḍuśca tapasaḥ samavartata || 99 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).