सनक उवाच- । एवमौर्वाश्रमे ते द्वे बाहुभार्ये मुनीश्वर । चक्राते भक्तिभावेन शुश्रूषां प्रतिवासरम् ॥ १ ॥
sanaka uvāca- | evamaurvāśrame te dve bāhubhārye munīśvara | cakrāte bhaktibhāvena śuśrūṣāṃ prativāsaram || 1 ||
पूर्वार्धः · अध्यायः ८
A chapter of the Narada Purana.
138 versesSanskrit with transliteration
सनक उवाच- । एवमौर्वाश्रमे ते द्वे बाहुभार्ये मुनीश्वर । चक्राते भक्तिभावेन शुश्रूषां प्रतिवासरम् ॥ १ ॥
sanaka uvāca- | evamaurvāśrame te dve bāhubhārye munīśvara | cakrāte bhaktibhāvena śuśrūṣāṃ prativāsaram || 1 ||
गते वर्षार्द्धके काले ज्येष्ठा राज्ञी तु या द्विज । तस्याः पापमतिर्जाता सपत्न्याः सम्पदं प्रति ॥ २ ॥
gate varṣārddhake kāle jyeṣṭhā rājñī tu yā dvija | tasyāḥ pāpamatirjātā sapatnyāḥ sampadaṃ prati || 2 ||
ततस्तया गरो दत्तः कनिष्ठायै तु पापया । न स्वप्रभावं चक्रे वै गरो मुनिनिषेवया ॥ ३ ॥
tatastayā garo dattaḥ kaniṣṭhāyai tu pāpayā | na svaprabhāvaṃ cakre vai garo muniniṣevayā || 3 ||
भूलेपनादिभिः सम्यग्यतः सानुदिनं मुनेः । चकार सेवां तेनासौ जीर्णपुण्येन कर्मणा ॥ ४ ॥
bhūlepanādibhiḥ samyagyataḥ sānudinaṃ muneḥ | cakāra sevāṃ tenāsau jīrṇapuṇyena karmaṇā || 4 ||
ततो मासत्रयेऽतीते गरेण सहितं सुतम् । सुषाव सुशुभे काले शुश्रूषानष्टकिल्बिषा ॥ ५ ॥
tato māsatraye'tīte gareṇa sahitaṃ sutam | suṣāva suśubhe kāle śuśrūṣānaṣṭakilbiṣā || 5 ||
अहो सत्सङ्गतिर्लोके किं पापं न विनाशयेत् । न तदातिसुखं किं वा नराणां पुण्यकर्मणाम् ॥ ६ ॥
aho satsaṅgatirloke kiṃ pāpaṃ na vināśayet | na tadātisukhaṃ kiṃ vā narāṇāṃ puṇyakarmaṇām || 6 ||
ज्ञानाज्ञानकृतं पापं यच्चान्यत्कारितं परैः । तत्सर्वं नाशयत्याशु परिचर्या महात्मनाम् ॥ ७ ॥
jñānājñānakṛtaṃ pāpaṃ yaccānyatkāritaṃ paraiḥ | tatsarvaṃ nāśayatyāśu paricaryā mahātmanām || 7 ||
जडोऽपि याति पूज्यत्वं सत्सङ्गाज्जगतीतले । कलामात्रोऽपि शीतांशुः शम्भुना स्वीकृतो यथा ॥ ८ ॥
jaḍo'pi yāti pūjyatvaṃ satsaṅgājjagatītale | kalāmātro'pi śītāṃśuḥ śambhunā svīkṛto yathā || 8 ||
सत्सङ्गतिः परामृद्धिं ददाति हि नृणां सदा । इहामुत्र च विप्रेन्द्र सन्तः पूज्यतमास्ततः ॥ ९ ॥
satsaṅgatiḥ parāmṛddhiṃ dadāti hi nṛṇāṃ sadā | ihāmutra ca viprendra santaḥ pūjyatamāstataḥ || 9 ||
अहो महद्गुणान्वक्तुं कः समर्थो मुनीश्वर । गर्भं प्राप्तो गरो जीर्णो मासत्रयमहोऽदभुतम् ॥ १० ॥
aho mahadguṇānvaktuṃ kaḥ samartho munīśvara | garbhaṃ prāpto garo jīrṇo māsatrayamaho'dabhutam || 10 ||
गरेण सहितं पुत्रं दृष्ट्वा तेजोनिधिर्मुनिः । जातकर्म चकारासौ तन्नाम सगरेति च ॥ ११ ॥
gareṇa sahitaṃ putraṃ dṛṣṭvā tejonidhirmuniḥ | jātakarma cakārāsau tannāma sagareti ca || 11 ||
पुपोष सगरं बालं तन्माता प्रीतिपूर्वकम् । चौलोपवीतकर्माणि तथा चक्रे मुनीश्वरः ॥ १२ ॥
pupoṣa sagaraṃ bālaṃ tanmātā prītipūrvakam | caulopavītakarmāṇi tathā cakre munīśvaraḥ || 12 ||
शास्त्राण्यध्यापयामास राजयोग्यानि मन्त्रवित् । समर्थं सगरं दृष्ट्वा किंचिदुद्भिन्नशैशवम् ॥ १३ ॥
śāstrāṇyadhyāpayāmāsa rājayogyāni mantravit | samarthaṃ sagaraṃ dṛṣṭvā kiṃcidudbhinnaśaiśavam || 13 ||
मन्त्रवत्सर्वशस्त्रास्त्रं दत्तवान्स मुनीश्वरः । सगरः शिक्षितस्तेन सम्यगौर्वर्षिणा मुने ॥ १४ ॥
mantravatsarvaśastrāstraṃ dattavānsa munīśvaraḥ | sagaraḥ śikṣitastena samyagaurvarṣiṇā mune || 14 ||
बभूव बलवान्धर्मी कृतज्ञो गुणवान्सुधीः । धर्मज्ञः सोऽपि सगरो मुनेरमिततेजसः । समित्कुशाम्बुपुष्पादि प्रत्यहं समुपानयत् ॥ १५ ॥
babhūva balavāndharmī kṛtajño guṇavānsudhīḥ | dharmajñaḥ so'pi sagaro muneramitatejasaḥ | samitkuśāmbupuṣpādi pratyahaṃ samupānayat || 15 ||
स कदाचिद्गुणनिधिः प्रणिपत्य स्वमातरम् । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा सगरो विनयान्वितः ॥ १६ ॥
sa kadācidguṇanidhiḥ praṇipatya svamātaram | uvāca prāñjalirbhūtvā sagaro vinayānvitaḥ || 16 ||
सगर उवाच- । मातर्गतः पिता कुत्र किं नामा कस्य वंशजः । तत्सर्वं मे समाचक्ष्व श्रोतुं कौतूहलं मम ॥ १७ ॥
sagara uvāca- | mātargataḥ pitā kutra kiṃ nāmā kasya vaṃśajaḥ | tatsarvaṃ me samācakṣva śrotuṃ kautūhalaṃ mama || 17 ||
पित्रा विहीना ये लोके जीवन्तोऽपि मृतोपमाः ॥ १८ ॥
pitrā vihīnā ye loke jīvanto'pi mṛtopamāḥ || 18 ||
दरिद्रो ऽपि पिता यस्य ह्यास्ते स धनदोपमः । यस्य माता पिता नास्ति सुखं तस्य न विद्यते ॥ १९ ॥
daridro 'pi pitā yasya hyāste sa dhanadopamaḥ | yasya mātā pitā nāsti sukhaṃ tasya na vidyate || 19 ||
धर्महीनो यथा मूर्खः परत्रेह च निन्दितः । मातापितृविहीनस्य अज्ञस्याप्यविवेकिनः । अपुत्रस्य वृथा जन्म ऋणग्रस्तस्य चैव हि ॥ २० ॥
dharmahīno yathā mūrkhaḥ paratreha ca ninditaḥ | mātāpitṛvihīnasya ajñasyāpyavivekinaḥ | aputrasya vṛthā janma ṛṇagrastasya caiva hi || 20 ||
चन्द्र हीना यथा रात्रिः पद्महीनं यथा सरः । पतिहीना यथा नारी पितृहीनस्तथा शिशुः ॥ २१ ॥
candra hīnā yathā rātriḥ padmahīnaṃ yathā saraḥ | patihīnā yathā nārī pitṛhīnastathā śiśuḥ || 21 ||
धर्महीनो यथा जन्तुः कर्महीनो यथा गृही । पशुहीनो यथा वैश्यस्तथा पित्रा विनार्भकः ॥ २२ ॥
dharmahīno yathā jantuḥ karmahīno yathā gṛhī | paśuhīno yathā vaiśyastathā pitrā vinārbhakaḥ || 22 ||
सत्यहीनं यथा वाक्यं साधुहीना यथा सभा । तपो यथा दयाहीनं तथा पित्रा विनार्भकः ॥ २३ ॥
satyahīnaṃ yathā vākyaṃ sādhuhīnā yathā sabhā | tapo yathā dayāhīnaṃ tathā pitrā vinārbhakaḥ || 23 ||
वृक्षहीनं यथारण्यं जलहीना यथा नदी । वेगहीनो यथा वाजी तथा पित्रा विनार्भकः ॥ २४ ॥
vṛkṣahīnaṃ yathāraṇyaṃ jalahīnā yathā nadī | vegahīno yathā vājī tathā pitrā vinārbhakaḥ || 24 ||
यथा लघुतरो लोके मातर्याच्ञापरो नरः । तथा पित्रा विहीनस्तु बहुदुःखान्वितःसुतः ॥ २५ ॥
yathā laghutaro loke mātaryācñāparo naraḥ | tathā pitrā vihīnastu bahuduḥkhānvitaḥsutaḥ || 25 ||
इतीरितं सुतेनैषा श्रुत्वा निःश्वस्य दुःखिता । संपृष्टं तद्यथावृत्तं सर्वं तस्मै न्यवेदयत् ॥ २६ ॥
itīritaṃ sutenaiṣā śrutvā niḥśvasya duḥkhitā | saṃpṛṣṭaṃ tadyathāvṛttaṃ sarvaṃ tasmai nyavedayat || 26 ||
तच्छ्रुत्वा सगरः क्रुद्धः कोपसंरक्तलोचनः । हनिष्यामीत्यरातीन्स प्रतिज्ञामकरोत्तदा ॥ २७ ॥
tacchrutvā sagaraḥ kruddhaḥ kopasaṃraktalocanaḥ | haniṣyāmītyarātīnsa pratijñāmakarottadā || 27 ||
प्रदक्षिणीकृत्य मुनिं जननीं च प्रणम्य सः । प्रस्थापितः प्रतस्थे च तेनैव मुनिना तदा ॥ २८ ॥
pradakṣiṇīkṛtya muniṃ jananīṃ ca praṇamya saḥ | prasthāpitaḥ pratasthe ca tenaiva muninā tadā || 28 ||
और्वाश्रमाद्विनिष्क्रान्तः सगरः सत्यवाक् शुचिः । वसिष्ठं स्वकुलाचार्यं प्राप्तः प्रीतिसमन्वितः ॥ २९ ॥
aurvāśramādviniṣkrāntaḥ sagaraḥ satyavāk śuciḥ | vasiṣṭhaṃ svakulācāryaṃ prāptaḥ prītisamanvitaḥ || 29 ||
प्रणम्य गुरवे तस्मै वशिष्ठाय महात्मने । सर्वं विज्ञापयामास ज्ञानदृष्ट्या विजानते ॥ ३० ॥
praṇamya gurave tasmai vaśiṣṭhāya mahātmane | sarvaṃ vijñāpayāmāsa jñānadṛṣṭyā vijānate || 30 ||
एन्द्रा स्त्रं वारुणं ब्राह्ममाग्नेयं सगरो नृपः । तेनैव मुनिनाऽवाप खड्गं वज्रोपमं धनुः ॥ ३१ ॥
endrā straṃ vāruṇaṃ brāhmamāgneyaṃ sagaro nṛpaḥ | tenaiva muninā'vāpa khaḍgaṃ vajropamaṃ dhanuḥ || 31 ||
ततस्तेनाभ्यनुज्ञातः सगरः सौमनस्यवान् । आशीर्भिरर्चितः सद्यः प्रतस्थे प्रणिपत्य तम् ॥ ३२ ॥
tatastenābhyanujñātaḥ sagaraḥ saumanasyavān | āśīrbhirarcitaḥ sadyaḥ pratasthe praṇipatya tam || 32 ||
एकेनैव तु चापेन स शूरः परिपन्थिनः । सपुत्रपौत्रान्सगणानकरोत्स्वर्गवासिनः ॥ ३३ ॥
ekenaiva tu cāpena sa śūraḥ paripanthinaḥ | saputrapautrānsagaṇānakarotsvargavāsinaḥ || 33 ||
तच्चापमुक्तबाणाग्निसंतप्तास्तदरातयः । केचिद्विनष्टा संत्रस्तास्तथा चान्ये प्रदुद्रुवुः ॥ ३४ ॥
taccāpamuktabāṇāgnisaṃtaptāstadarātayaḥ | kecidvinaṣṭā saṃtrastāstathā cānye pradudruvuḥ || 34 ||
केचिद्विशीर्णकेशाश्च वल्मीकोपरि संस्थिताः । तृणान्यभक्षयन्केचिन्नग्नाश्च विविशुर्जलम् ॥ ३५ ॥
kecidviśīrṇakeśāśca valmīkopari saṃsthitāḥ | tṛṇānyabhakṣayankecinnagnāśca viviśurjalam || 35 ||
शकाश्च यवनाश्चैव तथा चान्ये महीभृतः । सत्वरं शरणं जग्मुर्वशिष्ठं प्राणलोलुपाः ॥ ३६ ॥
śakāśca yavanāścaiva tathā cānye mahībhṛtaḥ | satvaraṃ śaraṇaṃ jagmurvaśiṣṭhaṃ prāṇalolupāḥ || 36 ||
जितक्षितिर्बाहुपुत्रो रिपून्गुरुसमीपगान् । चारैर्विज्ञातवान्सद्यः प्राप्तश्चाचार्यसन्निधिम् ॥ ३७ ॥
jitakṣitirbāhuputro ripūngurusamīpagān | cārairvijñātavānsadyaḥ prāptaścācāryasannidhim || 37 ||
तमागतं बाहुसुतं निशम्य मुनिर्वशिष्ठः शरणागतांस्तान् । त्रातुं च शिष्याभिहितं च कर्तुं विचारयामास तदा क्षणेन ॥ ३८ ॥
tamāgataṃ bāhusutaṃ niśamya munirvaśiṣṭhaḥ śaraṇāgatāṃstān | trātuṃ ca śiṣyābhihitaṃ ca kartuṃ vicārayāmāsa tadā kṣaṇena || 38 ||
चकार मुण्डाञ्शबरान्यवनांल्लम्बमूर्द्धजान् । अन्धांश्च श्मश्रुलान्सर्वान्मुण्डान्वेदबहिष्कृतान् ॥ ३९ ॥
cakāra muṇḍāñśabarānyavanāṃllambamūrddhajān | andhāṃśca śmaśrulānsarvānmuṇḍānvedabahiṣkṛtān || 39 ||
वसिष्ठमुनिना तेन हतप्रायान्निरीक्ष्य सः । प्रहसन्प्राह सगरः स्वगुरुं तपसो निधिम् ॥ ४० ॥
vasiṣṭhamuninā tena hataprāyānnirīkṣya saḥ | prahasanprāha sagaraḥ svaguruṃ tapaso nidhim || 40 ||
सगर उवाच- । भो भो गुरो दुराचारानेतान्ररक्षसि तान्वृथा । सर्वथाहं हनिष्यामि मत्पितुर्देशहारकान् ॥ ४१ ॥
sagara uvāca- | bho bho guro durācārānetānrarakṣasi tānvṛthā | sarvathāhaṃ haniṣyāmi matpiturdeśahārakān || 41 ||
उपेक्षेत समर्थः सन्धर्मस्य परिपन्थिनः । स एव सर्वनाशाय हेतुभूतो न संशयः ॥ ४२ ॥
upekṣeta samarthaḥ sandharmasya paripanthinaḥ | sa eva sarvanāśāya hetubhūto na saṃśayaḥ || 42 ||
बान्धवं प्रथमं मत्वा दुर्जनाः सकलं जगत् । त एव बलहीनाश्चेद्भजन्तेऽत्यन्तसाधुताम् ॥ ४३ ॥
bāndhavaṃ prathamaṃ matvā durjanāḥ sakalaṃ jagat | ta eva balahīnāścedbhajante'tyantasādhutām || 43 ||
अहो मायाकृतं कर्म खलाः कश्मलचेतसः । तावत्कुर्वन्ति कार्याणि यावत्स्यात्प्रबलं बलम् ॥ ४४ ॥
aho māyākṛtaṃ karma khalāḥ kaśmalacetasaḥ | tāvatkurvanti kāryāṇi yāvatsyātprabalaṃ balam || 44 ||
दासभावं च शत्रूणां वारस्त्रीणां च सौहृदम् । साधुभावं च सर्पाणां श्रेयस्कामो न विश्वसेत् ॥ ४५ ॥
dāsabhāvaṃ ca śatrūṇāṃ vārastrīṇāṃ ca sauhṛdam | sādhubhāvaṃ ca sarpāṇāṃ śreyaskāmo na viśvaset || 45 ||
प्रहासं कुर्वते नित्यं यान्दन्तान्दर्शयन्खलाः । तानेव दर्शयन्त्याशु स्वसामर्थ्यविपर्यये ॥ ४६ ॥
prahāsaṃ kurvate nityaṃ yāndantāndarśayankhalāḥ | tāneva darśayantyāśu svasāmarthyaviparyaye || 46 ||
पिशुना जिह्वया पूर्वं परुषं प्रवदन्ति च । अतीव करुणं वाक्यं वदन्त्येव तथाबलाः ॥ ४७ ॥
piśunā jihvayā pūrvaṃ paruṣaṃ pravadanti ca | atīva karuṇaṃ vākyaṃ vadantyeva tathābalāḥ || 47 ||
श्रेयस्कामो भवेद्यस्तु नीतिशास्त्रार्थकोविदः । साधुत्वं समभावं च खलानां नैव विश्वसेत् ॥ ४८ ॥
śreyaskāmo bhavedyastu nītiśāstrārthakovidaḥ | sādhutvaṃ samabhāvaṃ ca khalānāṃ naiva viśvaset || 48 ||
दुर्जनं प्रणतिं यान्तं मित्रं कैतवशीलिनम् । दुष्टां भार्यां च विश्वस्तो मृत एव न संशयः ॥ ४९ ॥
durjanaṃ praṇatiṃ yāntaṃ mitraṃ kaitavaśīlinam | duṣṭāṃ bhāryāṃ ca viśvasto mṛta eva na saṃśayaḥ || 49 ||
मा रक्ष तस्मादेतान्वै गोरूपव्याघ्रकर्मिणः । हत्वैतानखिलान् दुष्टांस्त्वत्प्रसादान्महीं भजे ॥ ५० ॥
mā rakṣa tasmādetānvai gorūpavyāghrakarmiṇaḥ | hatvaitānakhilān duṣṭāṃstvatprasādānmahīṃ bhaje || 50 ||
वशिष्ठस्तद्वचः श्रुत्वा सुप्रीतो मुनिसत्तमः । कराभ्यां सगरस्याङ्गं स्पृशन्निदमुवाच ह ॥ ५१ ॥
vaśiṣṭhastadvacaḥ śrutvā suprīto munisattamaḥ | karābhyāṃ sagarasyāṅgaṃ spṛśannidamuvāca ha || 51 ||
वसिष्ठ उवाच- । साधु साधु महाभाग सत्यं वदसि सुव्रत । तथापि मद्वचः श्रुत्वा परां शान्तिं लभिष्यसि ॥ ५२ ॥
vasiṣṭha uvāca- | sādhu sādhu mahābhāga satyaṃ vadasi suvrata | tathāpi madvacaḥ śrutvā parāṃ śāntiṃ labhiṣyasi || 52 ||
मयैते निहताः पूर्वं त्वत्प्रतिज्ञाविरोधिनः । हतानां हनने कीर्तिः का समुत्पद्यते वद ॥ ५३ ॥
mayaite nihatāḥ pūrvaṃ tvatpratijñāvirodhinaḥ | hatānāṃ hanane kīrtiḥ kā samutpadyate vada || 53 ||
भूमीश जन्तवः सर्वे कर्मपाशेन यन्त्रिताः । तथापि पापैर्निहताः किमर्थं हंसि तान्पुनः ॥ ५४ ॥
bhūmīśa jantavaḥ sarve karmapāśena yantritāḥ | tathāpi pāpairnihatāḥ kimarthaṃ haṃsi tānpunaḥ || 54 ||
देहस्तु पापजनितः पूर्वमेवैनसा हतः । आत्मा ह्यभेद्यः पूर्णत्वाच्छास्त्राणामेष निश्चयः ॥ ५५ ॥
dehastu pāpajanitaḥ pūrvamevainasā hataḥ | ātmā hyabhedyaḥ pūrṇatvācchāstrāṇāmeṣa niścayaḥ || 55 ||
स्वकर्मफलभोगानां हेतुमात्रा हि जन्तवः । कर्माणि दैवमूलानि दैवाधीनमिदं जगत् ॥ ५६ ॥
svakarmaphalabhogānāṃ hetumātrā hi jantavaḥ | karmāṇi daivamūlāni daivādhīnamidaṃ jagat || 56 ||
यस्माद् दैवं हि साधुनां रक्षिता दुष्टशिक्षिता । ततो नरैरस्वतन्त्रैः किं कार्यं साध्यते वद ॥ ५७ ॥
yasmād daivaṃ hi sādhunāṃ rakṣitā duṣṭaśikṣitā | tato narairasvatantraiḥ kiṃ kāryaṃ sādhyate vada || 57 ||
शरीरं पापसंभूतं पापेनैव प्रवर्तते । पापमूलमिदं ज्ञात्वा कथं हन्तुं समुद्यतः ॥ ५८ ॥
śarīraṃ pāpasaṃbhūtaṃ pāpenaiva pravartate | pāpamūlamidaṃ jñātvā kathaṃ hantuṃ samudyataḥ || 58 ||
आत्मा शुद्धोऽपि देहस्थो देहीति प्रोच्यते बुधैः । तस्मादिदं वपुर्भूप पापमूलं न संशयः ॥ ५९ ॥
ātmā śuddho'pi dehastho dehīti procyate budhaiḥ | tasmādidaṃ vapurbhūpa pāpamūlaṃ na saṃśayaḥ || 59 ||
पापमूलवपुर्हन्तुः का कीर्तिस्तव बाहुज । भविष्यतीति निश्चित्य नैतान्हिंसीस्ततः सुत ॥ ६० ॥
pāpamūlavapurhantuḥ kā kīrtistava bāhuja | bhaviṣyatīti niścitya naitānhiṃsīstataḥ suta || 60 ||
इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं विरराम स कोपतः । स्पृशन्करेण सगरं नन्दनं मुनयस्तदा ॥ ६१ ॥
iti śrutvā gurorvākyaṃ virarāma sa kopataḥ | spṛśankareṇa sagaraṃ nandanaṃ munayastadā || 61 ||
अथाथर्वनिधिस्तस्य सगरस्य महात्मनः । राज्याभिषेकं कृतवान्मुनिभिः सह सुव्रतैः ॥ ६२ ॥
athātharvanidhistasya sagarasya mahātmanaḥ | rājyābhiṣekaṃ kṛtavānmunibhiḥ saha suvrataiḥ || 62 ||
भार्याद्वयं च तस्यासीत्केशिनी सुमतिस्तथा । काश्यपस्य विदर्भस्य तनये मुनिसत्तम ॥ ६३ ॥
bhāryādvayaṃ ca tasyāsītkeśinī sumatistathā | kāśyapasya vidarbhasya tanaye munisattama || 63 ||
राज्ये प्रतिष्ठिते दृष्ट्वा मुनिरौर्वस्तपोनिधिः । वनादागत्य राजानं संभाष्य स्वाश्रमं ययौ ॥ ६४ ॥
rājye pratiṣṭhite dṛṣṭvā muniraurvastaponidhiḥ | vanādāgatya rājānaṃ saṃbhāṣya svāśramaṃ yayau || 64 ||
कदाचित्तस्य भूपस्य भार्याभ्यां प्रार्थितो मुनिः । वरं ददावपत्यार्थमौर्वो भार्गवमन्त्रवित् ॥ ६५ ॥
kadācittasya bhūpasya bhāryābhyāṃ prārthito muniḥ | varaṃ dadāvapatyārthamaurvo bhārgavamantravit || 65 ||
क्षणं ध्यानस्थितो भूत्वा त्रिकालज्ञो मुनीश्वरः । केशिनीं सुमतिं चैव इदमाह प्रहर्षयन् ॥ ६६ ॥
kṣaṇaṃ dhyānasthito bhūtvā trikālajño munīśvaraḥ | keśinīṃ sumatiṃ caiva idamāha praharṣayan || 66 ||
और्व उवाच- । एका वंशधरं चैकमन्या षडयुतानि च । अपत्यार्थं महाभागे वृणुतां च यथेप्सितम् ॥ ६७ ॥
aurva uvāca- | ekā vaṃśadharaṃ caikamanyā ṣaḍayutāni ca | apatyārthaṃ mahābhāge vṛṇutāṃ ca yathepsitam || 67 ||
अथ श्रुत्वा वचस्तस्य मुनेरौर्वस्य नारद । केशिन्येकं सुतं वव्रे वंशसन्तानकारणम् ॥ ६८ ॥
atha śrutvā vacastasya muneraurvasya nārada | keśinyekaṃ sutaṃ vavre vaṃśasantānakāraṇam || 68 ||
तथा षष्टिसहस्राणि सुमत्या ह्यभवन्सुताः । नाम्नासमंजाः केशिन्यास्तनयो मुनिसत्तम ॥ ६९ ॥
tathā ṣaṣṭisahasrāṇi sumatyā hyabhavansutāḥ | nāmnāsamaṃjāḥ keśinyāstanayo munisattama || 69 ||
असमंजास्तु कर्माणि चकारोन्मत्तचेष्टितः । तं दृष्ट्वा सागराः सर्वे ह्यासन्दुर्वृत्तचेतसः ॥ ७० ॥
asamaṃjāstu karmāṇi cakāronmattaceṣṭitaḥ | taṃ dṛṣṭvā sāgarāḥ sarve hyāsandurvṛttacetasaḥ || 70 ||
तद्बालभावं संदुष्टं ज्ञात्वा बाहुसुतो नृपः । चिन्तयामास विधिवत्पुत्रकर्म विगर्हितम् ॥ ७१ ॥
tadbālabhāvaṃ saṃduṣṭaṃ jñātvā bāhusuto nṛpaḥ | cintayāmāsa vidhivatputrakarma vigarhitam || 71 ||
अहो कष्टतरा लोके दुर्जनानां हि संगतिः । कारुकैस्ताड्यते वह्निरयः संयोगमात्रतः ॥ ७२ ॥
aho kaṣṭatarā loke durjanānāṃ hi saṃgatiḥ | kārukaistāḍyate vahnirayaḥ saṃyogamātrataḥ || 72 ||
अंशुमान्नाम तनयो बभूव ह्यसमंजसः । शास्त्रज्ञो गुणवान्धर्मी पितामहहिते रतः ॥ ७३ ॥
aṃśumānnāma tanayo babhūva hyasamaṃjasaḥ | śāstrajño guṇavāndharmī pitāmahahite rataḥ || 73 ||
दुर्वृत्ताः सागराः सर्वे लोकोपद्र वकारिणः । अनुष्ठानवतां नित्यमन्तराया भवन्ति ते ॥ ७४ ॥
durvṛttāḥ sāgarāḥ sarve lokopadra vakāriṇaḥ | anuṣṭhānavatāṃ nityamantarāyā bhavanti te || 74 ||
हुतानि यानि यज्ञेषु हवींषि विधिवद् द्विजैः । बुभुजे तानि सर्वाणि निराकृत्य दिवौकसः ॥ ७५ ॥
hutāni yāni yajñeṣu havīṃṣi vidhivad dvijaiḥ | bubhuje tāni sarvāṇi nirākṛtya divaukasaḥ || 75 ||
स्वर्गादाहृत्य सततं रम्भाद्या देवयोषितः । भजन्ति सागरास्ता वै कचग्रहबलात्कृताः ॥ ७६ ॥
svargādāhṛtya satataṃ rambhādyā devayoṣitaḥ | bhajanti sāgarāstā vai kacagrahabalātkṛtāḥ || 76 ||
पारिजातादिवृक्षाणां पुष्पाण्याहृत्य ते खलाः । भूषयन्ति स्वदेहानि मद्यपानपरायणाः ॥ ७७ ॥
pārijātādivṛkṣāṇāṃ puṣpāṇyāhṛtya te khalāḥ | bhūṣayanti svadehāni madyapānaparāyaṇāḥ || 77 ||
साधुवृत्तीः समाजह्रुः सदाचाराननाशयन् । मित्रैश्च योद्धुमारब्धा बलिनोऽत्यन्तपापिनः ॥ ७८ ॥
sādhuvṛttīḥ samājahruḥ sadācārānanāśayan | mitraiśca yoddhumārabdhā balino'tyantapāpinaḥ || 78 ||
एतद् दृष्ट्वातितुःखार्ता देवा इन्द्र पुरोगमाः । विचारं परमं चक्रुरेतेषां नाशहेतवे ॥ ७९ ॥
etad dṛṣṭvātituḥkhārtā devā indra purogamāḥ | vicāraṃ paramaṃ cakrureteṣāṃ nāśahetave || 79 ||
निश्चित्य विबुधाः सर्वे पातालान्तरगोचरम् । कपिलं देवदेवेशं ययुः प्रच्छन्नरूपिणः ॥ ८० ॥
niścitya vibudhāḥ sarve pātālāntaragocaram | kapilaṃ devadeveśaṃ yayuḥ pracchannarūpiṇaḥ || 80 ||
ध्यायन्तमात्मनात्मानं परानन्दैकविग्रहम् । प्रणम्य दण्डवद् भूमौ तुष्टुवुस्त्रिदशास्ततः ॥ ८१ ॥
dhyāyantamātmanātmānaṃ parānandaikavigraham | praṇamya daṇḍavad bhūmau tuṣṭuvustridaśāstataḥ || 81 ||
देवा ऊचुः- । नमस्ते योगिने तुभ्यं सांख्ययोगरताय च । नररूपप्रतिच्छन्नजिष्णवे विष्णवे नमः ॥ ८२ ॥
devā ūcuḥ- | namaste yogine tubhyaṃ sāṃkhyayogaratāya ca | nararūpapraticchannajiṣṇave viṣṇave namaḥ || 82 ||
नमः परेशभक्ताय लोकानुग्रहहेतवे । संसारारण्यदावाग्ने धर्मपालनसेतवे ॥ ८३ ॥
namaḥ pareśabhaktāya lokānugrahahetave | saṃsārāraṇyadāvāgne dharmapālanasetave || 83 ||
महते वीतरागाय तुभ्यं भूयो नमो नमः । सागरैः पीडितानस्मांस्त्रायस्व शरणागतान् ॥ ८४ ॥
mahate vītarāgāya tubhyaṃ bhūyo namo namaḥ | sāgaraiḥ pīḍitānasmāṃstrāyasva śaraṇāgatān || 84 ||
कपिल उवाच- । ये तु नाशमिहेच्छंतिं यशोबलधनायुषाम् । त एव लोकान्बाधन्ते नात्राश्चर्यं सुरोत्तमाः ॥ ८५ ॥
kapila uvāca- | ye tu nāśamihecchaṃtiṃ yaśobaladhanāyuṣām | ta eva lokānbādhante nātrāścaryaṃ surottamāḥ || 85 ||
यस्तु बाधितुमिच्छेत जनान्निरपराधिनः । तं विद्यात्सर्वलोकेषु पापभोगरतं सुराः ॥ ८६ ॥
yastu bādhitumiccheta janānniraparādhinaḥ | taṃ vidyātsarvalokeṣu pāpabhogarataṃ surāḥ || 86 ||
कर्मणा मनसा वाचा यस्त्वन्यान्बाधते सदा । तं हन्ति दैवमेवाशु नात्र कार्या विचारणा ॥ ८७ ॥
karmaṇā manasā vācā yastvanyānbādhate sadā | taṃ hanti daivamevāśu nātra kāryā vicāraṇā || 87 ||
अल्पैरहोभिरेवैते नाशमेष्यन्ति सागराः । इत्युक्ते मुनिना तेन कपिलेन महात्मना । प्रणम्य तं यथान्यायं गता नाकं दिवौकसः ॥ ८८ ॥
alpairahobhirevaite nāśameṣyanti sāgarāḥ | ityukte muninā tena kapilena mahātmanā | praṇamya taṃ yathānyāyaṃ gatā nākaṃ divaukasaḥ || 88 ||
अत्रान्तरे तु सगरो वसिष्ठाद्यैर्महर्षिभिः । आरेभे हयमेधाख्यं यज्ञं कर्त्तुमनुत्तमम् ॥ ८९ ॥
atrāntare tu sagaro vasiṣṭhādyairmaharṣibhiḥ | ārebhe hayamedhākhyaṃ yajñaṃ karttumanuttamam || 89 ||
तद्यज्ञे योजितं सप्तिमपहृत्य सुरेश्वरः । पाताले स्थापयामास कपिलो यत्र तिष्ठति ॥ ९० ॥
tadyajñe yojitaṃ saptimapahṛtya sureśvaraḥ | pātāle sthāpayāmāsa kapilo yatra tiṣṭhati || 90 ||
गूढविग्रहशक्रेण हृतमश्वं तु सागराः । अन्वेष्टुं बभ्रमुर्लोकान् भूरादींश्च सुविस्मिताः ॥ ९१ ॥
gūḍhavigrahaśakreṇa hṛtamaśvaṃ tu sāgarāḥ | anveṣṭuṃ babhramurlokān bhūrādīṃśca suvismitāḥ || 91 ||
अदृष्टसप्तयस्ते च पातालं गन्तुमुद्यताः । चख्नुर्महीतलं सर्वमेकैको योजनं पृथक् ॥ ९२ ॥
adṛṣṭasaptayaste ca pātālaṃ gantumudyatāḥ | cakhnurmahītalaṃ sarvamekaiko yojanaṃ pṛthak || 92 ||
मृत्तिकां खनितां ते चोदधितीरे समाकिरन् । तद्द्वारेण गताः सर्वे पातालं सगरात्मजाः ॥ ९३ ॥
mṛttikāṃ khanitāṃ te codadhitīre samākiran | taddvāreṇa gatāḥ sarve pātālaṃ sagarātmajāḥ || 93 ||
विचिन्वन्ति हयं तत्र मदोन्मत्ता विचेतसः ॥ ९४ ॥
vicinvanti hayaṃ tatra madonmattā vicetasaḥ || 94 ||
तत्रापश्यन्महात्मानं कोटिसूर्यसमप्रभम् । कपिलं ध्याननिरतं वाजिनं च तदन्तिके ॥ ९५ ॥
tatrāpaśyanmahātmānaṃ koṭisūryasamaprabham | kapilaṃ dhyānanirataṃ vājinaṃ ca tadantike || 95 ||
ततः सर्वे तु संरब्धा मुनिं दृष्ट्वाऽतिवेगतः । हन्तुमुद्युक्तमनसो विद्र वन्तः समासदन् ॥ ९६ ॥
tataḥ sarve tu saṃrabdhā muniṃ dṛṣṭvā'tivegataḥ | hantumudyuktamanaso vidra vantaḥ samāsadan || 96 ||
हन्यतां हन्यतामेष वध्यतां वध्यतामयम् । गृह्यतां गृह्यतामाशु इत्यूचुस्ते परस्परम् ॥ ९७ ॥
hanyatāṃ hanyatāmeṣa vadhyatāṃ vadhyatāmayam | gṛhyatāṃ gṛhyatāmāśu ityūcuste parasparam || 97 ||
हृताश्वं साधुभावेन बकवद्ध्य्नातत्परम् । सन्ति चाहो खला लोके कुर्वन्त्याडम्बरं महत् ॥ ९८ ॥
hṛtāśvaṃ sādhubhāvena bakavaddhynātatparam | santi cāho khalā loke kurvantyāḍambaraṃ mahat || 98 ||
इत्युच्चरन्तो जहसुः कपिलं ते मुनीश्वरम् । समस्तेन्द्रि यसन्दोहं नियम्यात्मानमात्मनि ॥ ९९ ॥
ityuccaranto jahasuḥ kapilaṃ te munīśvaram | samastendri yasandohaṃ niyamyātmānamātmani || 99 ||
आस्थितः कपिलस्तेषां तत्कर्म ज्ञातवान्नहि ॥ १०० ॥
āsthitaḥ kapilasteṣāṃ tatkarma jñātavānnahi || 100 ||
आसन्नमृत्यवस्ते तु विनष्टमतयो मुनिम् । पद्भिः संताडयामासुर्बाहूं च जगृहुः परे ॥ १०१ ॥
āsannamṛtyavaste tu vinaṣṭamatayo munim | padbhiḥ saṃtāḍayāmāsurbāhūṃ ca jagṛhuḥ pare || 101 ||
ततस्त्यक्तसमाधिस्तु स मुनिर्विस्मितस्तदा । उवाच भावगम्भीरं लोकोपद्र वकारिणः ॥ १०२ ॥
tatastyaktasamādhistu sa munirvismitastadā | uvāca bhāvagambhīraṃ lokopadra vakāriṇaḥ || 102 ||
एश्वर्यमदमत्तानां क्षुधितानां च कामिनाम् । अहंकारविमूढानां विवेको नैव जायते ॥ १०३ ॥
eśvaryamadamattānāṃ kṣudhitānāṃ ca kāminām | ahaṃkāravimūḍhānāṃ viveko naiva jāyate || 103 ||
निधेराधारमात्रेण मही ज्वलति सर्वदा । तदेव मानवा भुक्त्वा ज्वलन्तीति किमद्भुतम् ॥ १०४ ॥
nidherādhāramātreṇa mahī jvalati sarvadā | tadeva mānavā bhuktvā jvalantīti kimadbhutam || 104 ||
किमत्र चित्रं सुजनं बाधन्ते यदि दुर्जनाः । महीरुहांश्चानुतटे पातयन्ति नदीरयाः ॥ १०५ ॥
kimatra citraṃ sujanaṃ bādhante yadi durjanāḥ | mahīruhāṃścānutaṭe pātayanti nadīrayāḥ || 105 ||
यत्र श्रीर्यौवनं वापि शारदा वापि तिष्ठति । तत्राश्रीर्वृद्धता नित्यं मूर्खत्वं चापि जायते ॥ १०६ ॥
yatra śrīryauvanaṃ vāpi śāradā vāpi tiṣṭhati | tatrāśrīrvṛddhatā nityaṃ mūrkhatvaṃ cāpi jāyate || 106 ||
अहो कनकमाहात्म्यमाख्यातुं केन शक्यते । नामसाम्यदहो चित्रं धत्तूरोऽपि मदप्रदः ॥ १०७ ॥
aho kanakamāhātmyamākhyātuṃ kena śakyate | nāmasāmyadaho citraṃ dhattūro'pi madapradaḥ || 107 ||
भवेद्यदि खलस्य श्रीः सैव लोकविनाशिनी । यथा सखाग्नेः पवनः पन्नगस्य यथा विषम् ॥ १०८ ॥
bhavedyadi khalasya śrīḥ saiva lokavināśinī | yathā sakhāgneḥ pavanaḥ pannagasya yathā viṣam || 108 ||
अहो धनमदान्धस्तु पश्यन्नपि न पश्यति । यदि पश्यत्यात्महितं स पश्यति न संशयः ॥ १०९ ॥
aho dhanamadāndhastu paśyannapi na paśyati | yadi paśyatyātmahitaṃ sa paśyati na saṃśayaḥ || 109 ||
इत्युक्त्वा कपिलः क्रुद्धो नेत्राभ्यां ससृजेऽनलम् । स वह्निः सागरान्सर्वान्भस्मसादकरोत्क्षणात् ॥ ११० ॥
ityuktvā kapilaḥ kruddho netrābhyāṃ sasṛje'nalam | sa vahniḥ sāgarānsarvānbhasmasādakarotkṣaṇāt || 110 ||
यन्नेत्रजानलं दृष्ट्वा पातालतलवासिनः । अकालप्रलयं मत्वा च्रुकुशुः शोकलालसाः ॥ १११ ॥
yannetrajānalaṃ dṛṣṭvā pātālatalavāsinaḥ | akālapralayaṃ matvā crukuśuḥ śokalālasāḥ || 111 ||
तदग्नितापिताः सर्वे दन्दशूकाश्च राक्षसाः । सागरं विविशुः शीघ्रं सतां कोपो हि दुःसहः ॥ ११२ ॥
tadagnitāpitāḥ sarve dandaśūkāśca rākṣasāḥ | sāgaraṃ viviśuḥ śīghraṃ satāṃ kopo hi duḥsahaḥ || 112 ||
अथ तस्य महीपस्य समागम्याध्वरं तदा । देवदूत उवाचेदं सर्वं वृत्तं हि यक्षते ॥ ११३ ॥
atha tasya mahīpasya samāgamyādhvaraṃ tadā | devadūta uvācedaṃ sarvaṃ vṛttaṃ hi yakṣate || 113 ||
एतत्समाकर्ण्य वचः सगरःसर्ववित्प्रभुः । दैवेन शिक्षिता दुष्टा इत्युवाचातिहर्षितः ॥ ११४ ॥
etatsamākarṇya vacaḥ sagaraḥsarvavitprabhuḥ | daivena śikṣitā duṣṭā ityuvācātiharṣitaḥ || 114 ||
माता वा जनको वापि भ्राता वा तनयोऽपि वा । अधर्मं कुरुते यस्तु स एव रिपुरिष्यते ॥ ११५ ॥
mātā vā janako vāpi bhrātā vā tanayo'pi vā | adharmaṃ kurute yastu sa eva ripuriṣyate || 115 ||
यस्त्वधर्मेषु निरतः सर्वलोकविरोधकृत् । तं रिपुं परमं विद्याच्छास्त्राणामेष निर्णयः ॥ ११६ ॥
yastvadharmeṣu nirataḥ sarvalokavirodhakṛt | taṃ ripuṃ paramaṃ vidyācchāstrāṇāmeṣa nirṇayaḥ || 116 ||
सगरः पुत्रनाशेऽपि न शुशोच मुनीश्वरः । दुर्वृत्तनिधनं यस्मात्सतामुत्साहकारणम् ॥ ११७ ॥
sagaraḥ putranāśe'pi na śuśoca munīśvaraḥ | durvṛttanidhanaṃ yasmātsatāmutsāhakāraṇam || 117 ||
यज्ञेष्वनधिकारत्वादपुत्राणामिति स्मृतेः । पौत्रं तमंशुमन्तं हि पुत्रत्वे कृतवान्प्रभुः ॥ ११८ ॥
yajñeṣvanadhikāratvādaputrāṇāmiti smṛteḥ | pautraṃ tamaṃśumantaṃ hi putratve kṛtavānprabhuḥ || 118 ||
असमञ्जस्सुतं तं तु सुधियं वाग्विदां वरम् । युयोज सारविद् भूयो ह्यश्वानयनकर्मणि ॥ ११९ ॥
asamañjassutaṃ taṃ tu sudhiyaṃ vāgvidāṃ varam | yuyoja sāravid bhūyo hyaśvānayanakarmaṇi || 119 ||
स गतस्तद्बिलद्वारे दृष्ट्वा तं मुनिपुङ्गवम् । कपिलं तेजसां राशिं साष्टाङ्गं प्रणनाम ह ॥ १२० ॥
sa gatastadbiladvāre dṛṣṭvā taṃ munipuṅgavam | kapilaṃ tejasāṃ rāśiṃ sāṣṭāṅgaṃ praṇanāma ha || 120 ||
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा विनयेनाग्रतः स्थितः । उवाच शान्तमनसं देवदेवं सनातनम् ॥ १२१ ॥
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā vinayenāgrataḥ sthitaḥ | uvāca śāntamanasaṃ devadevaṃ sanātanam || 121 ||
अंशुमानुवाच- । दौःशील्यं यत्कृतं ब्रह्मन्मत्पितृव्यैः क्षमस्व तत् । परोपकारनिरताः क्षमासारा हि साधवः ॥ १२२ ॥
aṃśumānuvāca- | dauḥśīlyaṃ yatkṛtaṃ brahmanmatpitṛvyaiḥ kṣamasva tat | paropakāraniratāḥ kṣamāsārā hi sādhavaḥ || 122 ||
दुर्जनेष्वपि सत्वेषु दयां कुर्वन्ति साधवः । नहि संहरते ज्योत्स्नां चन्द्र श्चाण्डालवेश्मनः ॥ १२३ ॥
durjaneṣvapi satveṣu dayāṃ kurvanti sādhavaḥ | nahi saṃharate jyotsnāṃ candra ścāṇḍālaveśmanaḥ || 123 ||
बाध्यमानोऽपि सुजनः सर्वेषां सुखकृद् भवेत् । ददाति परमां तुष्टिं भक्ष्यमाणोऽमरैः शशी ॥ १२४ ॥
bādhyamāno'pi sujanaḥ sarveṣāṃ sukhakṛd bhavet | dadāti paramāṃ tuṣṭiṃ bhakṣyamāṇo'maraiḥ śaśī || 124 ||
दारितश्छिन्न एवापि ह्यामोदेनैव चन्दनः । सौरभं कुरुते सर्वं तथैव सुजनो जनः ॥ १२५ ॥
dāritaśchinna evāpi hyāmodenaiva candanaḥ | saurabhaṃ kurute sarvaṃ tathaiva sujano janaḥ || 125 ||
क्षान्त्या च तपसाचारैस्तद्गुणज्ञा मुनीश्वराः । सञ्जातं शासितुं लोकांस्त्वां विदुः पुरुषोत्तम ॥ १२६ ॥
kṣāntyā ca tapasācāraistadguṇajñā munīśvarāḥ | sañjātaṃ śāsituṃ lokāṃstvāṃ viduḥ puruṣottama || 126 ||
नमो ब्रह्मन्मुने तुभ्यं नमस्ते ब्रह्ममूर्त्तये । नमो ब्रह्मण्यशीलाय ब्रह्मध्यानपराय च ॥ १२७ ॥
namo brahmanmune tubhyaṃ namaste brahmamūrttaye | namo brahmaṇyaśīlāya brahmadhyānaparāya ca || 127 ||
इति स्तुतो मुनिस्तेन प्रसन्नवदनस्तदा । वरं वरय चेत्याह प्रसन्नोऽस्मि तवानघ ॥ १२८ ॥
iti stuto munistena prasannavadanastadā | varaṃ varaya cetyāha prasanno'smi tavānagha || 128 ||
एवमुक्ते तु मुनिना ह्यंशुमान्प्रणिपत्य तम् । प्रापयास्मत्पितॄन्ब्राह्मं लोकमित्यभ्यभाषत ॥ १२९ ॥
evamukte tu muninā hyaṃśumānpraṇipatya tam | prāpayāsmatpitṝnbrāhmaṃ lokamityabhyabhāṣata || 129 ||
ततस्तस्यातिसंतुष्टो मुनिः प्रोवाच सादरम् । गङ्गामानीय पौत्रस्ते नयिष्यति पितॄन्दिवम् ॥ १३० ॥
tatastasyātisaṃtuṣṭo muniḥ provāca sādaram | gaṅgāmānīya pautraste nayiṣyati pitṝndivam || 130 ||
त्वत्पौत्रेण समानीता गङ्गा पुण्यजला नदी । कृत्वैतान्धूतपापान्वै नयिष्यति परं पदम् ॥ १३१ ॥
tvatpautreṇa samānītā gaṅgā puṇyajalā nadī | kṛtvaitāndhūtapāpānvai nayiṣyati paraṃ padam || 131 ||
प्रापयैनं हयं वत्स यतः स्यात्पूर्णमध्वरम् । पितामहान्तिकं प्राप्य साश्वं वृत्तं न्यवेदयत् ॥ १३२ ॥
prāpayainaṃ hayaṃ vatsa yataḥ syātpūrṇamadhvaram | pitāmahāntikaṃ prāpya sāśvaṃ vṛttaṃ nyavedayat || 132 ||
सगरस्तेन पशुना तं यज्ञं ब्राह्मणैः सह । विधाय तपसा विष्णुमाराध्याप पदं हरेः ॥ १३३ ॥
sagarastena paśunā taṃ yajñaṃ brāhmaṇaiḥ saha | vidhāya tapasā viṣṇumārādhyāpa padaṃ hareḥ || 133 ||
जज्ञे ह्यंशुमतः पुत्रो दिलीप इति विश्रुतः । तस्माद्भगीरथो जातो यो गङ्गामानयद्दिवः ॥ १३४ ॥
jajñe hyaṃśumataḥ putro dilīpa iti viśrutaḥ | tasmādbhagīratho jāto yo gaṅgāmānayaddivaḥ || 134 ||
भगीरथस्य तपसा तुष्टो ब्रह्मा ददौ मुने । गङ्गां भगीरथायाथ चिन्तयामास धारणे ॥ १३५ ॥
bhagīrathasya tapasā tuṣṭo brahmā dadau mune | gaṅgāṃ bhagīrathāyātha cintayāmāsa dhāraṇe || 135 ||
ततश्च शिवमाराध्य तद्द्वारा स्वर्णदीं भुवम् । आनीय तज्जलैः स्पृष्ट्वा पूतान्निन्ये दिवं पितॄन् ॥ १३६ ॥
tataśca śivamārādhya taddvārā svarṇadīṃ bhuvam | ānīya tajjalaiḥ spṛṣṭvā pūtānninye divaṃ pitṝn || 136 ||
भगीरथान्वये जातः सुदासो नाम भूपतिः । तस्य पुत्रो मित्रसहः सर्वलोकेषु विश्रुतः ॥ १३७ ॥
bhagīrathānvaye jātaḥ sudāso nāma bhūpatiḥ | tasya putro mitrasahaḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ || 137 ||
वसिष्ठशापात्प्राप्तः स सौदासौ राक्षसीं तनुम् । गङ्गाबिन्दुनिषेकेण पुनर्मुक्तो नृपोऽभवत् ॥ १३८ ॥
vasiṣṭhaśāpātprāptaḥ sa saudāsau rākṣasīṃ tanum | gaṅgābinduniṣekeṇa punarmukto nṛpo'bhavat || 138 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).