Skip to content

अध्यायः १६

Chapter 16

A chapter of the Natya Shastra.

172 versesSanskrit with transliteration

A dancer in a temple hall, lamps burning.

॥ श्रीरस्तु ॥ । भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम् । अथ षोडशोऽध्यायः । विभूषणं चाक्षरसंहतिश्च शोभाभिमानौ गुणकीर्तनं च । प्रोत्साहनोदाहरणे निरुक्तं गुणानुवादोऽतिशयश्च हेतुः ॥ १ ॥

|| śrīrastu || | bharatamunipraṇītaṃ nāṭyaśāstram | atha ṣoḍaśo'dhyāyaḥ | vibhūṣaṇaṃ cākṣarasaṃhatiśca śobhābhimānau guṇakīrtanaṃ ca | protsāhanodāharaṇe niruktaṃ guṇānuvādo'tiśayaśca hetuḥ || 1 ||

Report an error

सारूप्यमिथ्याध्यवसायसिद्धि । पदोच्चयाक्रन्दमनोरथाश्च । आख्यानयाञ्चाप्रतिषेधपृच्छा । दृष्टान्तनिर्भासनसंशयाश्च ॥ २ ॥

sārūpyamithyādhyavasāyasiddhi | padoccayākrandamanorathāśca | ākhyānayāñcāpratiṣedhapṛcchā | dṛṣṭāntanirbhāsanasaṃśayāśca || 2 ||

Report an error

आशीः प्रियोक्तिः कपटः क्षमा च । प्राप्तिश्च पश्चात्तपनं तथैव । अर्थानुवृत्तिर्ह्युपपत्तियुक्ती । कार्योऽनुनीतिः परिदेवनं च ॥ ३ ॥

āśīḥ priyoktiḥ kapaṭaḥ kṣamā ca | prāptiśca paścāttapanaṃ tathaiva | arthānuvṛttirhyupapattiyuktī | kāryo'nunītiḥ paridevanaṃ ca || 3 ||

Report an error

षट्त्रिंशदेतानि हि लक्षणानि । प्रोक्तानि वै भूषणसंमितानि । काव्येषु भावार्थगतानि तज्ज्ञैः । सम्यग् प्रयोज्यानि यथारसं तु ॥ ४ ॥

ṣaṭtriṃśadetāni hi lakṣaṇāni | proktāni vai bhūṣaṇasaṃmitāni | kāvyeṣu bhāvārthagatāni tajjñaiḥ | samyag prayojyāni yathārasaṃ tu || 4 ||

Report an error

अलङ्कारैर्गुणैश्चैव बहुभिः समलङ्कृतम् । भूषणैरिव विन्यस्तैस्तद् भूषणमिति स्मृतम् ॥ ५ ॥

alaṅkārairguṇaiścaiva bahubhiḥ samalaṅkṛtam | bhūṣaṇairiva vinyastaistad bhūṣaṇamiti smṛtam || 5 ||

Report an error

यत्राल्पैरक्षरैः श्लिष्टैर्विचित्रमुपवर्ण्यते । तमप्यक्षरसङ्घातं विद्याल्लक्षणसंज्ञितम् ॥ ६ ॥

yatrālpairakṣaraiḥ śliṣṭairvicitramupavarṇyate | tamapyakṣarasaṅghātaṃ vidyāllakṣaṇasaṃjñitam || 6 ||

Report an error

सिद्धैरर्थैस्समं कृत्वा ह्यसिद्धोऽर्थः प्रसाध्यते । यत्र श्लक्ष्णविचित्रार्था सा शोभेत्यभिधीयते ॥ ७ ॥

siddhairarthaissamaṃ kṛtvā hyasiddho'rthaḥ prasādhyate | yatra ślakṣṇavicitrārthā sā śobhetyabhidhīyate || 7 ||

Report an error

धार्यमाणस्तु बहुभिर्वचनैः कार्ययुक्तिभिः । न यः पर्यवतिष्ठेत सोऽभिमानस्तु संज्ञितः ॥ ८ ॥

dhāryamāṇastu bahubhirvacanaiḥ kāryayuktibhiḥ | na yaḥ paryavatiṣṭheta so'bhimānastu saṃjñitaḥ || 8 ||

Report an error

कीर्त्यमानैर्गुणैर्यत्र विविधार्थसमुद्भवैः । दोषा न परिकथ्यन्ते तज्ज्ञेयं गुणकीर्तनम् ॥ ९ ॥

kīrtyamānairguṇairyatra vividhārthasamudbhavaiḥ | doṣā na parikathyante tajjñeyaṃ guṇakīrtanam || 9 ||

Report an error

लोके गुणातिरिक्तानां बहूनां यत्र नामभिः । एकोऽभिशब्द्यते यस्तु विज्ञेयं गुणकीर्तनम् ॥ १० ॥

loke guṇātiriktānāṃ bahūnāṃ yatra nāmabhiḥ | eko'bhiśabdyate yastu vijñeyaṃ guṇakīrtanam || 10 ||

Report an error

उत्साहजननैः स्पष्टैरर्थैरोपम्यसंश्रयैः । प्रसिद्धैरुपगूढं च ज्ञेयं प्रोत्साहनं बुधैः ॥ ११ ॥

utsāhajananaiḥ spaṣṭairarthairopamyasaṃśrayaiḥ | prasiddhairupagūḍhaṃ ca jñeyaṃ protsāhanaṃ budhaiḥ || 11 ||

Report an error

यत्रैकस्यापि शब्दस्य दर्शनात्सुबहून्यपि । यान्ति सिद्धिमनुक्तानि तदुदाहरणं स्मृतम् ॥ १२ ॥

yatraikasyāpi śabdasya darśanātsubahūnyapi | yānti siddhimanuktāni tadudāharaṇaṃ smṛtam || 12 ||

Report an error

निरुक्तं द्विविधं प्रोक्तं तथ्यं चातथ्यमेव वा । सिद्धिप्रसाधितं तथ्यमतथ्यं चाप्रसाधितम् ॥ १३ ॥

niruktaṃ dvividhaṃ proktaṃ tathyaṃ cātathyameva vā | siddhiprasādhitaṃ tathyamatathyaṃ cāprasādhitam || 13 ||

Report an error

गुणानुवादो हीनानामुत्तमैरुपमाकृतः । उत्तमार्थविशेषो यः स चाप्यतिशयः स्मृतः ॥ १४ ॥

guṇānuvādo hīnānāmuttamairupamākṛtaḥ | uttamārthaviśeṣo yaḥ sa cāpyatiśayaḥ smṛtaḥ || 14 ||

Report an error

बहूनां भाषमाणानामेकस्यार्थविनिर्णयात् । सिद्धोपमानवचनं हेतुरित्यभिसंज्ञितः ॥ १५ ॥

bahūnāṃ bhāṣamāṇānāmekasyārthavinirṇayāt | siddhopamānavacanaṃ heturityabhisaṃjñitaḥ || 15 ||

Report an error

अपदेशस्तु परोक्षो यस्मादुत्पद्यतेऽनुकरणेन । लक्षणसमानकरणात् सारूप्यं तत्तु निर्देश्यम् ॥ १६ ॥

apadeśastu parokṣo yasmādutpadyate'nukaraṇena | lakṣaṇasamānakaraṇāt sārūpyaṃ tattu nirdeśyam || 16 ||

Report an error

अभूतपूर्वैर्यत्रार्थैस्तुल्यस्यार्थस्य निर्णयः । स मिथ्याध्यवसायस्तु प्रोच्यते काव्यलक्षणे ॥ १७ ॥

abhūtapūrvairyatrārthaistulyasyārthasya nirṇayaḥ | sa mithyādhyavasāyastu procyate kāvyalakṣaṇe || 17 ||

Report an error

बहूनां तु प्रधानानां मध्ये यन्नाम कीर्त्यते । एकार्थसाधनकृतं सा सिद्धिरिति कीर्त्यते ॥ १८ ॥

bahūnāṃ tu pradhānānāṃ madhye yannāma kīrtyate | ekārthasādhanakṛtaṃ sā siddhiriti kīrtyate || 18 ||

Report an error

गुणैर्बहुभिरेकार्थैः पदैर्यः सम्प्रशस्यते । पदोच्चयं तु तद्विद्यान्नानार्थग्रथनात्मकम् ॥ १९ ॥

guṇairbahubhirekārthaiḥ padairyaḥ sampraśasyate | padoccayaṃ tu tadvidyānnānārthagrathanātmakam || 19 ||

Report an error

आत्मभावमुपन्यस्य परसादृश्ययुक्तिभिः । तीव्रार्थभाषणं यत्स्यादाक्रन्दः स तु कीर्तितः ॥ २० ॥

ātmabhāvamupanyasya parasādṛśyayuktibhiḥ | tīvrārthabhāṣaṇaṃ yatsyādākrandaḥ sa tu kīrtitaḥ || 20 ||

Report an error

हृदयस्थस्य भावस्य सुस्पष्टार्थप्रदर्शनम् । अन्यापदेशकथनैर्मनोरथ इति स्मृतः ॥ २१ ॥

hṛdayasthasya bhāvasya suspaṣṭārthapradarśanam | anyāpadeśakathanairmanoratha iti smṛtaḥ || 21 ||

Report an error

अपृष्टैरथवा पृष्टैर्निर्णयः क्रियते तु यः । आख्यानमिति तज्ज्ञेयं लक्षणं नाटकाश्रयम् ॥ २२ ॥

apṛṣṭairathavā pṛṣṭairnirṇayaḥ kriyate tu yaḥ | ākhyānamiti tajjñeyaṃ lakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam || 22 ||

Report an error

आदौ यत्क्रोधजननमन्ते हर्षप्रवर्धनम् । यत्तु प्रियं पुनर्वाक्यं सा याञ्चा परिकीर्तिता ॥ २३ ॥

ādau yatkrodhajananamante harṣapravardhanam | yattu priyaṃ punarvākyaṃ sā yāñcā parikīrtitā || 23 ||

Report an error

कार्येषु विपरीतेषु यदि किञ्चित् प्रवर्तते । निवार्यते च कार्यज्ज्ञैः प्रतिषेधः प्रकीर्तितः ॥ २४ ॥

kāryeṣu viparīteṣu yadi kiñcit pravartate | nivāryate ca kāryajjñaiḥ pratiṣedhaḥ prakīrtitaḥ || 24 ||

Report an error

यत्राकारोद्भवैर्वाक्यैरात्मानमथवा परम् । पृच्छन्निवाभिधत्तेऽर्थं सा पृच्छेत्यभिसंज्ञिता ॥ २५ ॥

yatrākārodbhavairvākyairātmānamathavā param | pṛcchannivābhidhatte'rthaṃ sā pṛcchetyabhisaṃjñitā || 25 ||

Report an error

विद्वान् पूर्वोपलब्धौ यत्समत्वमुपपादयेत् । निदर्शनकृतस्तज्ज्ञैः स दृष्टान्त इति स्मृतः ॥ २६ ॥

vidvān pūrvopalabdhau yatsamatvamupapādayet | nidarśanakṛtastajjñaiḥ sa dṛṣṭānta iti smṛtaḥ || 26 ||

Report an error

अनेकयुक्तिमद्वाक्यमनेकार्थप्रसाधकम् । अनेकवाक्यसंयुक्तं तन्निर्भासनमुच्यते ॥ २७ ॥

anekayuktimadvākyamanekārthaprasādhakam | anekavākyasaṃyuktaṃ tannirbhāsanamucyate || 27 ||

Report an error

अपरिज्ञाततत्त्वार्थं यत्र वाक्यं समाप्यते । सोऽनेकत्वाद्विचाराणाअं संशयः परिकीर्तितः ॥ २८ ॥

aparijñātatattvārthaṃ yatra vākyaṃ samāpyate | so'nekatvādvicārāṇāaṃ saṃśayaḥ parikīrtitaḥ || 28 ||

Report an error

यत्र शास्त्रार्थसम्पन्नां मनोरथसमुद्भवाम् । अप्रार्थनीयामन्यां वा विदुस्तामाशिषं बुधाः ॥ २९ ॥

yatra śāstrārthasampannāṃ manorathasamudbhavām | aprārthanīyāmanyāṃ vā vidustāmāśiṣaṃ budhāḥ || 29 ||

Report an error

आदौ यत् क्रोधजननमन्ते हर्षप्रवर्धनम् । तत् प्रियं वचनं ज्ञेयमाशीर्वादसमन्वितम् ॥ ३० ॥

ādau yat krodhajananamante harṣapravardhanam | tat priyaṃ vacanaṃ jñeyamāśīrvādasamanvitam || 30 ||

Report an error

छलयुक्त्या त्वन्येषामभिसन्धानाभिभावकङ्कपटम् । द्वित्रिप्रयोगयुक्तो विज्ञेयः कपटसङ्घातः ॥ ३१ ॥

chalayuktyā tvanyeṣāmabhisandhānābhibhāvakaṅkapaṭam | dvitriprayogayukto vijñeyaḥ kapaṭasaṅghātaḥ || 31 ||

Report an error

दुर्जनोदाहृतै रूक्षैः सभामध्येऽतिताडितः । अक्रोधः क्रोधजननैर्वाक्यैर्यः सा क्षमा भवेत् ॥ ३२ ॥

durjanodāhṛtai rūkṣaiḥ sabhāmadhye'titāḍitaḥ | akrodhaḥ krodhajananairvākyairyaḥ sā kṣamā bhavet || 32 ||

Report an error

दृष्ट्वैवावयवं कञ्चिद्भावो यत्रानुमीयते । प्राप्तिं तामभिजानीयाल्लक्षणं नाटकाश्रयम् ॥ ३३ ॥

dṛṣṭvaivāvayavaṃ kañcidbhāvo yatrānumīyate | prāptiṃ tāmabhijānīyāllakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam || 33 ||

Report an error

अकार्यं सहसा कृत्वाऽकृत्वा कार्यमथापि वा । सन्तापो मनसो यस्तु पश्चात्तापः प्रकीर्तितः ॥ ३४ ॥

akāryaṃ sahasā kṛtvā'kṛtvā kāryamathāpi vā | santāpo manaso yastu paścāttāpaḥ prakīrtitaḥ || 34 ||

Report an error

प्रश्रयेणार्थसंयुक्तं यत्परस्यानुवर्तनम् । स्नेहाद्दाक्षिण्ययोगाद्वा सानुवृत्तिस्तु संज्ञिता ॥ ३५ ॥

praśrayeṇārthasaṃyuktaṃ yatparasyānuvartanam | snehāddākṣiṇyayogādvā sānuvṛttistu saṃjñitā || 35 ||

Report an error

प्राप्तानां यत्र दोषाणां क्रियते शमनं पुनः । सा ज्ञेया ह्युपपत्तिस्तु लक्षणं नाटकाश्रयम् ॥ ३६ ॥

prāptānāṃ yatra doṣāṇāṃ kriyate śamanaṃ punaḥ | sā jñeyā hyupapattistu lakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam || 36 ||

Report an error

साध्यते योऽर्थसम्बन्धो महद्भिः समवायतः । परस्परानुकूल्येन सा युक्तिः परिकीर्तिता ॥ ३७ ॥

sādhyate yo'rthasambandho mahadbhiḥ samavāyataḥ | parasparānukūlyena sā yuktiḥ parikīrtitā || 37 ||

Report an error

यत्रापसारयन् दोषं गुणमर्थेन योजयेत् । गुणाभिवादं दोषान् वा कार्यं तल्लक्षणं विदुः ॥ ३८ ॥

yatrāpasārayan doṣaṃ guṇamarthena yojayet | guṇābhivādaṃ doṣān vā kāryaṃ tallakṣaṇaṃ viduḥ || 38 ||

Report an error

अपूर्वक्रोधजनितमपराधं प्रमृज्य यत् । सेवार्थं मधुरं वाक्यमनुनीतिः प्रकीर्तिता ॥ ३९ ॥

apūrvakrodhajanitamaparādhaṃ pramṛjya yat | sevārthaṃ madhuraṃ vākyamanunītiḥ prakīrtitā || 39 ||

Report an error

दोषैर्यदन्यनामोक्तैः प्रसिद्धार्थैः प्रयोजयेत् । अन्यत्रार्थेन सम्बद्धं ज्ञेयं तत् परिदेवनम् ॥ ४० ॥

doṣairyadanyanāmoktaiḥ prasiddhārthaiḥ prayojayet | anyatrārthena sambaddhaṃ jñeyaṃ tat paridevanam || 40 ||

Report an error

उपमा रूपकं चैव दीपकं यमकं तथा । अलङ्कारास्तु विज्ञेया चत्वारो नाटकाश्रयाः ॥ ४१ ॥

upamā rūpakaṃ caiva dīpakaṃ yamakaṃ tathā | alaṅkārāstu vijñeyā catvāro nāṭakāśrayāḥ || 41 ||

Report an error

यत्किञ्चित् काव्यबन्धेषु सादृश्येनोपमीयते । उपमा नाम सा ज्ञेया गुणाकृतिसमाश्रया ॥ ४२ ॥

yatkiñcit kāvyabandheṣu sādṛśyenopamīyate | upamā nāma sā jñeyā guṇākṛtisamāśrayā || 42 ||

Report an error

एकस्यैकेन सा कार्या ह्यनेकेनाथवा पुनः । अनेकस्य तथैकेन बहूनां बहुभिस्तथा ॥ ४३ ॥

ekasyaikena sā kāryā hyanekenāthavā punaḥ | anekasya tathaikena bahūnāṃ bahubhistathā || 43 ||

Report an error

तुल्यं ते शशिना वक्त्रमित्येकेनैकसंश्रया । शशाङ्कवत् प्रकाशन्ते ज्योतींषीति भवेत्तु या ॥ ४४ ॥

tulyaṃ te śaśinā vaktramityekenaikasaṃśrayā | śaśāṅkavat prakāśante jyotīṃṣīti bhavettu yā || 44 ||

Report an error

एकस्यानेकविषया सोपमा परिकीर्तिता । श्येनबर्हिणभासानां तुल्यार्थमिति या भवेत् ॥ ४५ ॥

ekasyānekaviṣayā sopamā parikīrtitā | śyenabarhiṇabhāsānāṃ tulyārthamiti yā bhavet || 45 ||

Report an error

एकस्य बहुभिः साम्यादुपमा नाटकाश्रया । बहूनां बहुभिर्ज्ञेया घना इव गजा इति ॥ ४६ ॥

ekasya bahubhiḥ sāmyādupamā nāṭakāśrayā | bahūnāṃ bahubhirjñeyā ghanā iva gajā iti || 46 ||

Report an error

प्रशंसा चैव निन्दा च कल्पिता सदृशी तथा । या किञ्चित्सदृशी ज्ञेया सोपमा पञ्चधा बुधैः ॥ ४७ ॥

praśaṃsā caiva nindā ca kalpitā sadṛśī tathā | yā kiñcitsadṛśī jñeyā sopamā pañcadhā budhaiḥ || 47 ||

Report an error

प्रशंसा यथा - । दृष्ट्वा तु तां विशालाक्षीं तुतोष मनुजाधिपः । मुनिभिः साधितां कृच्छ्रात् सिद्धिं मूर्तिमतीमिव ॥ ४८ ॥

praśaṃsā yathā - | dṛṣṭvā tu tāṃ viśālākṣīṃ tutoṣa manujādhipaḥ | munibhiḥ sādhitāṃ kṛcchrāt siddhiṃ mūrtimatīmiva || 48 ||

Report an error

निन्दा यथा - । सा तं सर्वगुणैर्हीनं सस्वजे कर्कशच्छविम् । वने कण्टकिनं वल्ली दावदग्धमिव द्रुमम् ॥ ४९ ॥

nindā yathā - | sā taṃ sarvaguṇairhīnaṃ sasvaje karkaśacchavim | vane kaṇṭakinaṃ vallī dāvadagdhamiva drumam || 49 ||

Report an error

कल्पिता यथा - । क्षरन्तो दानसलिलं लालामन्थरगामिनः । मतङ्गजा विराजन्ते जङ्गमा इव पर्वताः ॥ ५० ॥

kalpitā yathā - | kṣaranto dānasalilaṃ lālāmantharagāminaḥ | mataṅgajā virājante jaṅgamā iva parvatāḥ || 50 ||

Report an error

सदृशी यथा - । यत्त्वयाद्य कृतं कर्म परिचित्तानुरोधिना । सदृशं तत्तवैव स्यादतिमानुषकर्मणः ॥ ५१ ॥

sadṛśī yathā - | yattvayādya kṛtaṃ karma paricittānurodhinā | sadṛśaṃ tattavaiva syādatimānuṣakarmaṇaḥ || 51 ||

Report an error

किञ्चित्सदृशी यथा - । सम्पूर्णचन्द्रवदना नीलोत्पलदलेक्षणा । मत्तमातङ्गगमना सम्प्राप्तेयं सखी मम ॥ ५२ ॥

kiñcitsadṛśī yathā - | sampūrṇacandravadanā nīlotpaladalekṣaṇā | mattamātaṅgagamanā samprāpteyaṃ sakhī mama || 52 ||

Report an error

उपमाया बुधैरेते भेदा ज्ञेयाः समासतः । शेषा ये लक्षणैर्नोक्तास्ते ग्राह्याः काव्यलोकतः ॥ ५३ ॥

upamāyā budhairete bhedā jñeyāḥ samāsataḥ | śeṣā ye lakṣaṇairnoktāste grāhyāḥ kāvyalokataḥ || 53 ||

Report an error

नानाधिकरणार्थानां शब्दानां सम्प्रदीपकम् । एकवाक्येन संयुक्तं तद्दीपकमुच्यते ॥ ५४ ॥

nānādhikaraṇārthānāṃ śabdānāṃ sampradīpakam | ekavākyena saṃyuktaṃ taddīpakamucyate || 54 ||

Report an error

प्रसृतं मधुरं चापि गुणैः सर्वैरलङ्कृतम् । काव्ये यन्नाटके विप्रास्तद्दीपकमिति स्मृतम् ॥ ५५ ॥

prasṛtaṃ madhuraṃ cāpi guṇaiḥ sarvairalaṅkṛtam | kāvye yannāṭake viprāstaddīpakamiti smṛtam || 55 ||

Report an error

यथा - सरांसि हंसैः कुसुमैश्च वृक्षा । मत्तैर्द्विरेफैश्च सरोरुहाणि । गोष्ठीभिरुद्यानवनानि चैव । तस्मिन्नशून्यानि सदा क्रियन्ते ॥ ५६ ॥

yathā - sarāṃsi haṃsaiḥ kusumaiśca vṛkṣā | mattairdvirephaiśca saroruhāṇi | goṣṭhībhirudyānavanāni caiva | tasminnaśūnyāni sadā kriyante || 56 ||

Report an error

स्वविकल्पेन रचितं तुल्यावयवलक्षणम् । किञ्चित्सादृश्यसम्पन्नं यद्रूपं रूपकं तु तत् ॥ ५७ ॥

svavikalpena racitaṃ tulyāvayavalakṣaṇam | kiñcitsādṛśyasampannaṃ yadrūpaṃ rūpakaṃ tu tat || 57 ||

Report an error

नानाद्रव्यानुरागाद्यैर्यदौपम्यगुणाश्रयम् । रूपनिर्वर्णनायुक्तं तद्रूपकमिति स्मृतम् ॥ ५८ ॥

nānādravyānurāgādyairyadaupamyaguṇāśrayam | rūpanirvarṇanāyuktaṃ tadrūpakamiti smṛtam || 58 ||

Report an error

यथा - पद्माननास्ताः कुमुदप्रहासा विकासिनीलोत्पलचारुनेत्राः । वापीस्त्रियो हंसकुलैर्नः । स्वनद्भिर्विरेजुरन्योन्यमिवाह्वयन्त्यः ॥ ५९ ॥

yathā - padmānanāstāḥ kumudaprahāsā vikāsinīlotpalacārunetrāḥ | vāpīstriyo haṃsakulairnaḥ | svanadbhirvirejuranyonyamivāhvayantyaḥ || 59 ||

Report an error

शब्दाभ्यासस्तु यमकं पदादिषु विकल्पितम् । विशेषदर्शनञ्चास्य गदतो मे निबोधत ॥ ६० ॥

śabdābhyāsastu yamakaṃ padādiṣu vikalpitam | viśeṣadarśanañcāsya gadato me nibodhata || 60 ||

Report an error

पादान्तयमकं चैव काञ्चीयमकमेव च । समुद्गयमकं चैव विक्रान्तयमकं तथा ॥ ६१ ॥

pādāntayamakaṃ caiva kāñcīyamakameva ca | samudgayamakaṃ caiva vikrāntayamakaṃ tathā || 61 ||

Report an error

यमकं चक्रवालं च सन्दष्टयमकं तथा । पदादियमकञ्चैव ह्याम्रेडितमथापि च ॥ ६२ ॥

yamakaṃ cakravālaṃ ca sandaṣṭayamakaṃ tathā | padādiyamakañcaiva hyāmreḍitamathāpi ca || 62 ||

Report an error

चतुर्व्यवसितञ्चैव मालायमकमेव च । एतादृशविधं ज्ञेयं यमकं नाटकाश्रयम् ॥ ६३ ॥

caturvyavasitañcaiva mālāyamakameva ca | etādṛśavidhaṃ jñeyaṃ yamakaṃ nāṭakāśrayam || 63 ||

Report an error

चतुर्णां यत्र पादानामन्ते स्यात्सममक्षरम् । तद्वै पादान्तयमकं विज्ञेयं नामतो यथा ॥ ६४ ॥

caturṇāṃ yatra pādānāmante syātsamamakṣaram | tadvai pādāntayamakaṃ vijñeyaṃ nāmato yathā || 64 ||

Report an error

दिनक्षयात् संहृतरश्मिमण्डलं । दिवीव लग्नं तपनीयमण्डलम् । विभाति ताम्रं दिवि सूर्यमण्डलं । यथा तरुण्याः स्तनभारमण्डलम् ॥ ६५ ॥

dinakṣayāt saṃhṛtaraśmimaṇḍalaṃ | divīva lagnaṃ tapanīyamaṇḍalam | vibhāti tāmraṃ divi sūryamaṇḍalaṃ | yathā taruṇyāḥ stanabhāramaṇḍalam || 65 ||

Report an error

लोकानां प्रभविष्णुर्दैत्येन्द्रगदानिपातनसहिष्णुः । जयति सुरदैत्यजिष्णुर्भगवानसुरवरमथनकारी विष्णुः ॥ ६६ ॥

lokānāṃ prabhaviṣṇurdaityendragadānipātanasahiṣṇuḥ | jayati suradaityajiṣṇurbhagavānasuravaramathanakārī viṣṇuḥ || 66 ||

Report an error

पादस्यान्ते तथा चादौ स्यातां यत्र समे पदे । तत्काञ्चीयमकं चैव विज्ञेयं सूरिभिर्यथा ॥ ६७ ॥

pādasyānte tathā cādau syātāṃ yatra same pade | tatkāñcīyamakaṃ caiva vijñeyaṃ sūribhiryathā || 67 ||

Report an error

यामं यामं चन्द्रवतीनां द्रवतीनां । व्यक्ताव्यक्ता सारजनीनां रजनीनाम् । फुल्ले फुल्ले सम्भ्रमरे वाभ्रमरे वा । रामा रामा विस्मयते च स्मयते च ॥ ६८ ॥

yāmaṃ yāmaṃ candravatīnāṃ dravatīnāṃ | vyaktāvyaktā sārajanīnāṃ rajanīnām | phulle phulle sambhramare vābhramare vā | rāmā rāmā vismayate ca smayate ca || 68 ||

Report an error

अर्धेनैकेन यद्वृत्तं सर्वमेव समाप्यते । समुद्गयमकं नाम तज्ज्ञेयं पण्डितैर्यथा ॥ ६९ ॥

ardhenaikena yadvṛttaṃ sarvameva samāpyate | samudgayamakaṃ nāma tajjñeyaṃ paṇḍitairyathā || 69 ||

Report an error

केतकीकुसुमपाण्डुरदन्तः । शोभते प्रवरकाननहस्ती । केतकीकुसुमपाण्डुरदन्तः । शोभते प्रवरकाननहस्ती ॥ ७० ॥

ketakīkusumapāṇḍuradantaḥ | śobhate pravarakānanahastī | ketakīkusumapāṇḍuradantaḥ | śobhate pravarakānanahastī || 70 ||

Report an error

एकैकं पादमुत्क्रम्य द्वौ पादौ सदृशौ यदि । विक्रान्तयमकं नाम तद्विज्ञेयमिदं यथा ॥ ७१ ॥

ekaikaṃ pādamutkramya dvau pādau sadṛśau yadi | vikrāntayamakaṃ nāma tadvijñeyamidaṃ yathā || 71 ||

Report an error

स पूर्वं वारणो भूत्वा द्विशृङ्ग इव पर्वतः । अभवद्दन्तवैकल्याद्विशृङ्ग इव पर्वतः ॥ ७२ ॥

sa pūrvaṃ vāraṇo bhūtvā dviśṛṅga iva parvataḥ | abhavaddantavaikalyādviśṛṅga iva parvataḥ || 72 ||

Report an error

पूर्वस्यान्तेन पादस्य परस्यादिर्यदा समः । चक्रवच्चक्रवालं तु विज्ञेयं नामतो यथा ॥ ७३ ॥

pūrvasyāntena pādasya parasyādiryadā samaḥ | cakravaccakravālaṃ tu vijñeyaṃ nāmato yathā || 73 ||

Report an error

तुल्यात्पादद्वयादन्त्यादेकेनादिर्यदा समः । सर्वत्र चक्रवालन्तु तद्विज्ञेयं बुधैर्यथा ॥ ७४ ॥

tulyātpādadvayādantyādekenādiryadā samaḥ | sarvatra cakravālantu tadvijñeyaṃ budhairyathā || 74 ||

Report an error

शैला यथा शत्रुभिराहता हता । हताश्च भूयस्त्वनुपुङ्खपुङ्खगैः । खगैश्च सर्वैर्युधि सञ्चिताश्चिता- । श्चिताधिरूढा निहितास्तलैस्तलैः ॥ ७५ ॥

śailā yathā śatrubhirāhatā hatā | hatāśca bhūyastvanupuṅkhapuṅkhagaiḥ | khagaiśca sarvairyudhi sañcitāścitā- | ścitādhirūḍhā nihitāstalaistalaiḥ || 75 ||

Report an error

आदौ द्वौ यत्र पादौ तु भवेतामक्षरे समौ । सन्दष्टयमकं नाम विज्ञेयं तद्बुधैर्यथा ॥ ७६ ॥

ādau dvau yatra pādau tu bhavetāmakṣare samau | sandaṣṭayamakaṃ nāma vijñeyaṃ tadbudhairyathā || 76 ||

Report an error

पश्य पश्य रमणस्य मे गुणान् । येन येन वशगां करोति माम् । येन येन हि समेति दर्शनं । तेन तेन वशगां करोति माम् ॥ ७७ ॥

paśya paśya ramaṇasya me guṇān | yena yena vaśagāṃ karoti mām | yena yena hi sameti darśanaṃ | tena tena vaśagāṃ karoti mām || 77 ||

Report an error

आदौ पादस्य तु यत्र स्यात् समावेशः समाक्षरः । पादादियमकं नाम तद्विज्ञेयं बुधैर्यथा ॥ ७८ ॥

ādau pādasya tu yatra syāt samāveśaḥ samākṣaraḥ | pādādiyamakaṃ nāma tadvijñeyaṃ budhairyathā || 78 ||

Report an error

विष्णुः सृजति भूतानि विष्णुः संहरते प्रजाः । विष्णुः प्रसूते त्रैलोक्यं विष्णुर्लोकाधिदैवतम् ॥ ७९ ॥

viṣṇuḥ sṛjati bhūtāni viṣṇuḥ saṃharate prajāḥ | viṣṇuḥ prasūte trailokyaṃ viṣṇurlokādhidaivatam || 79 ||

Report an error

पादस्यान्तं पदं यत्र द्विर्द्विरेकमिहोच्यते । ज्ञेयमाम्रेडितं नाम यमकं तत्र सूरिभिः ॥ ८० ॥

pādasyāntaṃ padaṃ yatra dvirdvirekamihocyate | jñeyamāmreḍitaṃ nāma yamakaṃ tatra sūribhiḥ || 80 ||

Report an error

विजृम्भितं निःश्वसितं मुहुर्मुहुः । कथं विधेयं स्मरणं पदे पदे । यथा च ते ध्यानमिदं पुनः पुन- । र्धुवङ्गता ते रजनी विना विना ॥ ८१ ॥

vijṛmbhitaṃ niḥśvasitaṃ muhurmuhuḥ | kathaṃ vidheyaṃ smaraṇaṃ pade pade | yathā ca te dhyānamidaṃ punaḥ puna- | rdhuvaṅgatā te rajanī vinā vinā || 81 ||

Report an error

सर्वे पादाः समा यत्र भवन्ति नियताक्षराः । चतुर्व्यवसितं नाम तद्विज्ञेयं बुधैर्यथा ॥ ८२ ॥

sarve pādāḥ samā yatra bhavanti niyatākṣarāḥ | caturvyavasitaṃ nāma tadvijñeyaṃ budhairyathā || 82 ||

Report an error

वारणानामयमेव कालो । वारणानामयमेव कालः । वारणानामयमेव कालो । वारणानामयमेव कालः ॥ ८३ ॥

vāraṇānāmayameva kālo | vāraṇānāmayameva kālaḥ | vāraṇānāmayameva kālo | vāraṇānāmayameva kālaḥ || 83 ||

Report an error

नानारूपैः स्वरैर्युक्तं यत्रैकं व्यञ्जनं भवेत् । तन्मालायमकं नाम विज्ञेयं पण्डितैर्यथा ॥ ८४ ॥

nānārūpaiḥ svarairyuktaṃ yatraikaṃ vyañjanaṃ bhavet | tanmālāyamakaṃ nāma vijñeyaṃ paṇḍitairyathā || 84 ||

Report an error

लली बली हली माली खेली माली सली जली । खलो बलोऽबलो माली मुसली त्वाभिरक्षतु ॥ ८५ ॥

lalī balī halī mālī khelī mālī salī jalī | khalo balo'balo mālī musalī tvābhirakṣatu || 85 ||

Report an error

असौ हि रामा रतिविग्रहप्रिया । रहःप्रगल्भा रमणं मनोगतम् । रतेन रात्रिं रमयेत् परेण वा । न चेदुदेष्यत्तरुणः परो रिपुः ॥ ८६ ॥

asau hi rāmā rativigrahapriyā | rahaḥpragalbhā ramaṇaṃ manogatam | ratena rātriṃ ramayet pareṇa vā | na cedudeṣyattaruṇaḥ paro ripuḥ || 86 ||

Report an error

न पुष्कराक्षः क्षतजोक्षिताक्षः क्षरत्क्षतेव्यः । क्षतजन्दुरीक्षः । क्षतैर्गवाक्षैरिव संवृताज्ञः साक्षात् । सहस्राक्ष इवावभाति ॥ ८७ ॥

na puṣkarākṣaḥ kṣatajokṣitākṣaḥ kṣaratkṣatevyaḥ | kṣatajandurīkṣaḥ | kṣatairgavākṣairiva saṃvṛtājñaḥ sākṣāt | sahasrākṣa ivāvabhāti || 87 ||

Report an error

एभिरर्थक्रियापेक्षैः कार्यं काव्यं तु लक्षणैः । अतः परं प्रवक्ष्यामि काव्ये दोषान् गुणांस्तथा ॥ ८८ ॥

ebhirarthakriyāpekṣaiḥ kāryaṃ kāvyaṃ tu lakṣaṇaiḥ | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kāvye doṣān guṇāṃstathā || 88 ||

Report an error

गूढार्थमर्थान्तरमर्थहीनं । भिन्नार्थमेकार्थमभिप्लुतार्थम् । न्यायावपेतं विषमं विसन्धि । शब्दच्युतं वै दश काव्यदोषाः ॥ ८९ ॥

gūḍhārthamarthāntaramarthahīnaṃ | bhinnārthamekārthamabhiplutārtham | nyāyāvapetaṃ viṣamaṃ visandhi | śabdacyutaṃ vai daśa kāvyadoṣāḥ || 89 ||

Report an error

पर्यायशब्दाभिहतं गूढार्थमभिसंज्ञितम् । अवर्ण्यं वर्ण्यते यत्र तदर्थान्तरमिष्यते ॥ ९० ॥

paryāyaśabdābhihataṃ gūḍhārthamabhisaṃjñitam | avarṇyaṃ varṇyate yatra tadarthāntaramiṣyate || 90 ||

Report an error

अर्थहीनं त्वसम्बद्धं सावशेषार्थमेव च । भिन्नार्थमभिविज्ञेयमसभ्यं ग्राम्यमेव च ॥ ९१ ॥

arthahīnaṃ tvasambaddhaṃ sāvaśeṣārthameva ca | bhinnārthamabhivijñeyamasabhyaṃ grāmyameva ca || 91 ||

Report an error

विवक्षितोऽन्य एवार्थो यत्रान्यार्थेन भिद्यते । भिन्नार्थं तदपि प्राहुः काव्यं काव्यविचक्षणाः ॥ ९२ ॥

vivakṣito'nya evārtho yatrānyārthena bhidyate | bhinnārthaṃ tadapi prāhuḥ kāvyaṃ kāvyavicakṣaṇāḥ || 92 ||

Report an error

अविशेषाभिधानं यत् तदेकार्थमिति स्मृतम् । अभिप्लुतार्थं विज्ञेयं यत् पदेन समस्यते ॥ ९३ ॥

aviśeṣābhidhānaṃ yat tadekārthamiti smṛtam | abhiplutārthaṃ vijñeyaṃ yat padena samasyate || 93 ||

Report an error

न्यायादपेतं विज्ञेयं प्रमाणपरिवर्जितम् । वृत्तभेदो भवेद्यत्र विषमं नाम तद्भवेत् ॥ ९४ ॥

nyāyādapetaṃ vijñeyaṃ pramāṇaparivarjitam | vṛttabhedo bhavedyatra viṣamaṃ nāma tadbhavet || 94 ||

Report an error

अनुपशिष्टशब्दं यत् तद्विसन्धीति कीर्तितम् । शब्दच्युतञ्च विज्ञेयमशब्दस्वरयोजनात् ॥ ९५ ॥

anupaśiṣṭaśabdaṃ yat tadvisandhīti kīrtitam | śabdacyutañca vijñeyamaśabdasvarayojanāt || 95 ||

Report an error

एते दोषास्तु विज्ञेयाः सूरिभिर्नाटकाश्रयाः । गुणा विपर्ययादेषां माधुर्यौदार्यलक्षणाः ॥ ९६ ॥

ete doṣāstu vijñeyāḥ sūribhirnāṭakāśrayāḥ | guṇā viparyayādeṣāṃ mādhuryaudāryalakṣaṇāḥ || 96 ||

Report an error

श्लेषः प्रसादः समतासमाधिर्माधुर्यमोजः पदसौकुमार्यम् । अर्थस्य च व्यक्तिरुदारता च कान्तिश्च काव्यस्य गुणा दशैते ॥ ९७ ॥

śleṣaḥ prasādaḥ samatāsamādhirmādhuryamojaḥ padasaukumāryam | arthasya ca vyaktirudāratā ca kāntiśca kāvyasya guṇā daśaite || 97 ||

Report an error

ईप्सितेनार्थजातेन सम्बद्धानां परस्परम् । श्लिष्टता या पदानां हि श्लेष इत्यभिधीयते ॥ ९८ ॥

īpsitenārthajātena sambaddhānāṃ parasparam | śliṣṭatā yā padānāṃ hi śleṣa ityabhidhīyate || 98 ||

Report an error

विचारगहनं यत्स्यात् स्फुटञ्चैव स्वभावतः । स्वतः सुप्रतिबद्धञ्च श्लिष्टं तत् परिकीर्त्यते ॥ ९९ ॥

vicāragahanaṃ yatsyāt sphuṭañcaiva svabhāvataḥ | svataḥ supratibaddhañca śliṣṭaṃ tat parikīrtyate || 99 ||

Report an error

अप्यनुक्तो बुधैर्यत्र शब्दोऽर्थो वा प्रतीयते । सुखशब्दार्थसंयोगात् प्रसादः परिकीर्त्यते ॥ १०० ॥

apyanukto budhairyatra śabdo'rtho vā pratīyate | sukhaśabdārthasaṃyogāt prasādaḥ parikīrtyate || 100 ||

Report an error

नातिचूर्णपदैर्युक्ता न च व्यर्थाभिदायिभिः । दुर्बोधनैश्च न कृता समत्वात् समता मता ॥ १०१ ॥

nāticūrṇapadairyuktā na ca vyarthābhidāyibhiḥ | durbodhanaiśca na kṛtā samatvāt samatā matā || 101 ||

Report an error

अन्योन्यसदृशा यत्र तथा ह्यन्योन्यभूषणाः । अलङ्कारा गुणाश्चैव समाः स्युः समतां मताः ॥ १०२ ॥

anyonyasadṛśā yatra tathā hyanyonyabhūṣaṇāḥ | alaṅkārā guṇāścaiva samāḥ syuḥ samatāṃ matāḥ || 102 ||

Report an error

अभियुक्तैर्विशेषस्तु योऽर्थस्येहोपलक्ष्यते । तेन चार्थेन सम्पन्नः समाधिः परिकीर्त्यते ॥ १०३ ॥

abhiyuktairviśeṣastu yo'rthasyehopalakṣyate | tena cārthena sampannaḥ samādhiḥ parikīrtyate || 103 ||

Report an error

उपमास्विह दृष्टानामर्थानां यत्नतस्तथा । प्राप्तानां चातिसङ्क्षेपात् समाधिर्निर्णयो यतः ॥ १०४ ॥

upamāsviha dṛṣṭānāmarthānāṃ yatnatastathā | prāptānāṃ cātisaṅkṣepāt samādhirnirṇayo yataḥ || 104 ||

Report an error

बहुशो यच्छ्रुतं वाक्यमुक्तं वापि पुनः पुनः । नोद्वेजयति यस्माद्धि तन्माधुर्यमिति स्मृतम् ॥ १०५ ॥

bahuśo yacchrutaṃ vākyamuktaṃ vāpi punaḥ punaḥ | nodvejayati yasmāddhi tanmādhuryamiti smṛtam || 105 ||

Report an error

समासवद्भिर्विविधैर्विचित्रैश्च पदैर्युतम् । सानुस्वारैरुदारैश्च तदोजः परिकीर्त्यते ॥ १०६ ॥

samāsavadbhirvividhairvicitraiśca padairyutam | sānusvārairudāraiśca tadojaḥ parikīrtyate || 106 ||

Report an error

अवगीतोऽपि हीनोऽपि स्यादुदात्तावभासकः । यत्र शब्दार्थसम्पत्तिस्तदोजः परिकीर्तितम् ॥ १०७ ॥

avagīto'pi hīno'pi syādudāttāvabhāsakaḥ | yatra śabdārthasampattistadojaḥ parikīrtitam || 107 ||

Report an error

सुखप्रयोज्यैर्यच्छब्दैर्युक्तं सुश्लिष्टसन्धिभिः । सुकुमारार्थसंयुक्तं सौकुमार्यं तदुच्यते ॥ १०८ ॥

sukhaprayojyairyacchabdairyuktaṃ suśliṣṭasandhibhiḥ | sukumārārthasaṃyuktaṃ saukumāryaṃ taducyate || 108 ||

Report an error

सुप्रसिद्धाभिधाना तु लोककर्मव्यवस्थिता । या क्रिया क्रियते काव्ये सार्थव्यक्तिः प्रतीयते ॥ १०९ ॥

suprasiddhābhidhānā tu lokakarmavyavasthitā | yā kriyā kriyate kāvye sārthavyaktiḥ pratīyate || 109 ||

Report an error

यस्यार्थानुप्रवेशेन मनसा परिकल्प्यते । अनन्तरं प्रयोगस्तु साऽर्थव्यक्तिरुदाहृता ॥ ११० ॥

yasyārthānupraveśena manasā parikalpyate | anantaraṃ prayogastu sā'rthavyaktirudāhṛtā || 110 ||

Report an error

दिव्यभावपरीतं यच्छृङ्गाराद्भुतयोजितम् । अनेकभावसंयुक्तमुदारत्वं प्रकीर्तितम् ॥ १११ ॥

divyabhāvaparītaṃ yacchṛṅgārādbhutayojitam | anekabhāvasaṃyuktamudāratvaṃ prakīrtitam || 111 ||

Report an error

अनेकार्थविशेषैर्यत् सूक्तैः सौष्ठवसंयुतैः । उपेतमतिचित्रार्थैः उदात्तं तच्च कीर्त्यते ॥ ११२ ॥

anekārthaviśeṣairyat sūktaiḥ sauṣṭhavasaṃyutaiḥ | upetamaticitrārthaiḥ udāttaṃ tacca kīrtyate || 112 ||

Report an error

यन्मनश्श्रोत्रविषयमाह्लादयति हीन्दुवत् । लीलाद्यर्थोपपन्नां वा तां कान्तिं कवयो विदुः ॥ ११३ ॥

yanmanaśśrotraviṣayamāhlādayati hīnduvat | līlādyarthopapannāṃ vā tāṃ kāntiṃ kavayo viduḥ || 113 ||

Report an error

यो मनश्श्रोत्रविषयः प्रसादजनको भवेत् । शब्दबन्धः प्रयोगेण स कान्त इति भण्यते ॥ ११४ ॥

yo manaśśrotraviṣayaḥ prasādajanako bhavet | śabdabandhaḥ prayogeṇa sa kānta iti bhaṇyate || 114 ||

Report an error

एवमेते ह्यलङ्कारा गुणा दोषाश्च कीर्तिताः । प्रयोगमेषां च पुनर्वक्ष्यामि रससंश्रयम् ॥ ११५ ॥

evamete hyalaṅkārā guṇā doṣāśca kīrtitāḥ | prayogameṣāṃ ca punarvakṣyāmi rasasaṃśrayam || 115 ||

Report an error

लघ्वक्षरप्रायकृतमुपमारूपकाश्रयम् । काव्यं कार्यं तु नाट्यज्ञैः वीररौद्राद्भुताश्रयम् ॥ ११६ ॥

laghvakṣaraprāyakṛtamupamārūpakāśrayam | kāvyaṃ kāryaṃ tu nāṭyajñaiḥ vīraraudrādbhutāśrayam || 116 ||

Report an error

गुर्वक्षरप्रायकृतं बीभत्से करुणे तथा । कदाचिद्रौद्रवीराभ्यां यदाघर्षणजं भवेत् ॥ ११७ ॥

gurvakṣaraprāyakṛtaṃ bībhatse karuṇe tathā | kadācidraudravīrābhyāṃ yadāgharṣaṇajaṃ bhavet || 117 ||

Report an error

रूपदीपकसंयुक्तमार्यावृत्तसमाश्रयम् । शृङ्गारे च रसे वीरे काव्यं स्यान्नाटकाश्रयम् ॥ ११८ ॥

rūpadīpakasaṃyuktamāryāvṛttasamāśrayam | śṛṅgāre ca rase vīre kāvyaṃ syānnāṭakāśrayam || 118 ||

Report an error

उत्तरोत्तरसंयुक्तं वीरे काव्यं तु यद्भवेत् । जगत्यतिजगत्यां वा सङ्कृत्यां वापि तद्भवेत् ॥ ११९ ॥

uttarottarasaṃyuktaṃ vīre kāvyaṃ tu yadbhavet | jagatyatijagatyāṃ vā saṅkṛtyāṃ vāpi tadbhavet || 119 ||

Report an error

तथैव युद्धसम्फेटा उत्कृत्यां सम्प्रकीर्तितौ । करुणे शक्वरी ज्ञेया तथैवातिधृतिर्भवेत् ॥ १२० ॥

tathaiva yuddhasampheṭā utkṛtyāṃ samprakīrtitau | karuṇe śakvarī jñeyā tathaivātidhṛtirbhavet || 120 ||

Report an error

यद्वीरे कीर्तितं च्छन्दः तद्रौद्रेऽपि प्रयोजयेत् । शेषाणामर्थयोगेन च्छन्दः कार्यः प्रयोक्तृभिः ॥ १२१ ॥

yadvīre kīrtitaṃ cchandaḥ tadraudre'pi prayojayet | śeṣāṇāmarthayogena cchandaḥ kāryaḥ prayoktṛbhiḥ || 121 ||

Report an error

यच्छन्दः पूर्वमुद्दिष्टं विषमार्धसमे समम् । उदारमधुरैः शब्दैस्तत्कार्यं तु रसानुगम् ॥ १२२ ॥

yacchandaḥ pūrvamuddiṣṭaṃ viṣamārdhasame samam | udāramadhuraiḥ śabdaistatkāryaṃ tu rasānugam || 122 ||

Report an error

शब्दानुदारमधुरान् प्रमदाभिधेयान् । नाट्याश्रयेषु कृतिषु प्रययेत कर्तुम् । तैर्भूषिता बहु विभान्ति हि काव्यबन्धाः । पद्माकरा विकसिता इव राजहंसैः ॥ १२३ ॥

śabdānudāramadhurān pramadābhidheyān | nāṭyāśrayeṣu kṛtiṣu prayayeta kartum | tairbhūṣitā bahu vibhānti hi kāvyabandhāḥ | padmākarā vikasitā iva rājahaṃsaiḥ || 123 ||

Report an error

त्रिविधं ह्यक्षरं कार्यं कविभिर्नाटकाश्रयम् । ह्रस्वं दीर्घं प्लुतञ्चैव रसभावविभावकम् ॥ १२४ ॥

trividhaṃ hyakṣaraṃ kāryaṃ kavibhirnāṭakāśrayam | hrasvaṃ dīrghaṃ plutañcaiva rasabhāvavibhāvakam || 124 ||

Report an error

एकमात्रं भवेद् ह्रस्वं द्विमात्रं दीर्घमिष्यते । प्लुतं चैव त्रिमात्रं स्यादक्षरं स्वरयोजनात् ॥ १२५ ॥

ekamātraṃ bhaved hrasvaṃ dvimātraṃ dīrghamiṣyate | plutaṃ caiva trimātraṃ syādakṣaraṃ svarayojanāt || 125 ||

Report an error

स्मृते चासूयिते चैव तथा च परिदेविते । पठतां ब्राह्मणानाञ्च प्लुतमक्षरमिष्यते ॥ १२६ ॥

smṛte cāsūyite caiva tathā ca paridevite | paṭhatāṃ brāhmaṇānāñca plutamakṣaramiṣyate || 126 ||

Report an error

अकारस्तु स्मृते कार्यं ऊकारश्चाप्यसूयिते । परिदेविते तु हाकार ॐकारोऽध्ययने तथा ॥ १२७ ॥

akārastu smṛte kāryaṃ ūkāraścāpyasūyite | paridevite tu hākāra oṃkāro'dhyayane tathā || 127 ||

Report an error

ह्रस्वदीर्घप्लुतानीह यथाभावं यथारसम् । काव्ययोगेषु सर्वेषु ह्यक्षराणि प्रयोजयेत् ॥ १२८ ॥

hrasvadīrghaplutānīha yathābhāvaṃ yathārasam | kāvyayogeṣu sarveṣu hyakṣarāṇi prayojayet || 128 ||

Report an error

चेक्रीडितप्रभृतिभिर्विकृतैस्तु शब्दैः । युक्ता न भान्ति ललिता भरतप्रयोगाः । यज्ञक्रियेव रुरुचर्मधुरैः कृताक्तैः । वेश्या द्विजैरिव कमण्डलुदण्डहस्तैः ॥ १२९ ॥

cekrīḍitaprabhṛtibhirvikṛtaistu śabdaiḥ | yuktā na bhānti lalitā bharataprayogāḥ | yajñakriyeva rurucarmadhuraiḥ kṛtāktaiḥ | veśyā dvijairiva kamaṇḍaludaṇḍahastaiḥ || 129 ||

Report an error

मृदुललितपदार्थं गूढशब्दार्थहीनं । बुधजनसुखभोग्यं युक्तिमन्नृत्तयोग्यम् । बहुरसकृतमार्गं सन्धिसन्धानयुक्तं । भवति जगति योग्यं नाटकं प्रेक्षकाणाम् ॥ १३० ॥

mṛdulalitapadārthaṃ gūḍhaśabdārthahīnaṃ | budhajanasukhabhogyaṃ yuktimannṛttayogyam | bahurasakṛtamārgaṃ sandhisandhānayuktaṃ | bhavati jagati yogyaṃ nāṭakaṃ prekṣakāṇām || 130 ||

Report an error

अनुबन्धः । भूषणाक्षरसङ्घातौ शोभोदाहरणे तथा । हेतुसंशयदृष्टान्ताः प्राप्ताभिप्राय एव च ॥ १३१ ॥

anubandhaḥ | bhūṣaṇākṣarasaṅghātau śobhodāharaṇe tathā | hetusaṃśayadṛṣṭāntāḥ prāptābhiprāya eva ca || 131 ||

Report an error

निदर्शनं निरुक्तं च सिद्धिश्चाथ विशेषणम् । गुणातिपातातिशयौ तुल्यतर्कः पदोच्चयः ॥ १३२ ॥

nidarśanaṃ niruktaṃ ca siddhiścātha viśeṣaṇam | guṇātipātātiśayau tulyatarkaḥ padoccayaḥ || 132 ||

Report an error

दृष्टं चैवोपदिष्टं च विचारस्तद्विपर्ययः । भ्रंशश्चानुनयो माला दाक्षिण्यं गर्हणं तथा ॥ १३३ ॥

dṛṣṭaṃ caivopadiṣṭaṃ ca vicārastadviparyayaḥ | bhraṃśaścānunayo mālā dākṣiṇyaṃ garhaṇaṃ tathā || 133 ||

Report an error

अर्थापत्तिः प्रसिद्धिश्च पृच्छा सारूप्यमेव च । मनोरथश्च लेशश्च क्षोभोऽथ गुणकीर्तनम् ॥ १३४ ॥

arthāpattiḥ prasiddhiśca pṛcchā sārūpyameva ca | manorathaśca leśaśca kṣobho'tha guṇakīrtanam || 134 ||

Report an error

ज्ञेयान्यनुक्तसिद्धिश्च प्रियं वचनमेव च । षट्त्रिंशल्लक्षणान्येव काव्यबन्धेषु निर्दिशेत् ॥ १३५ ॥

jñeyānyanuktasiddhiśca priyaṃ vacanameva ca | ṣaṭtriṃśallakṣaṇānyeva kāvyabandheṣu nirdiśet || 135 ||

Report an error

अलङ्कारैर्गुणैश्चैव बहुभिः समलङ्कृतम् । भूषणैरिव चित्रार्थैस्तद् भूषणमिति स्मृतम् ॥ १३६ ॥

alaṅkārairguṇaiścaiva bahubhiḥ samalaṅkṛtam | bhūṣaṇairiva citrārthaistad bhūṣaṇamiti smṛtam || 136 ||

Report an error

यत्राल्पैरक्षरैः श्लिष्टैर्विचित्रमुपवर्ण्यते । तमप्यक्षरसङ्घातं विद्याल्लक्षणसंज्ञितम् ॥ १३७ ॥

yatrālpairakṣaraiḥ śliṣṭairvicitramupavarṇyate | tamapyakṣarasaṅghātaṃ vidyāllakṣaṇasaṃjñitam || 137 ||

Report an error

सिद्धैरर्थैः समं कृत्वा ह्यसिद्धोऽर्थः प्रयुज्यते । यत्र श्लिष्टा विचित्रार्था सा शोभेत्यभिधीयते ॥ १३८ ॥

siddhairarthaiḥ samaṃ kṛtvā hyasiddho'rthaḥ prayujyate | yatra śliṣṭā vicitrārthā sā śobhetyabhidhīyate || 138 ||

Report an error

यत्र तुल्यार्थयुक्तेन वाक्येनाभिप्रदर्शनात् । साध्यन्ते निपुणैरर्थास्तदुदाहरणं स्मृतम् ॥ १३९ ॥

yatra tulyārthayuktena vākyenābhipradarśanāt | sādhyante nipuṇairarthāstadudāharaṇaṃ smṛtam || 139 ||

Report an error

यत् प्रयोजनसामर्थ्यात् वाक्यमिष्टार्थसाधकम् । समासोक्तं मनोग्राहि स हेतुरिति संज्ञितः ॥ १४० ॥

yat prayojanasāmarthyāt vākyamiṣṭārthasādhakam | samāsoktaṃ manogrāhi sa heturiti saṃjñitaḥ || 140 ||

Report an error

अपरिज्ञाततत्त्वार्थं वाक्यं यत्र समाप्यते । अनेकत्वाद्विचाराणां स संशय इति स्मृतः ॥ १४१ ॥

aparijñātatattvārthaṃ vākyaṃ yatra samāpyate | anekatvādvicārāṇāṃ sa saṃśaya iti smṛtaḥ || 141 ||

Report an error

सर्वलोकमनोग्राहि यस्तु पक्षार्थसाधकः । हेतोर्निदर्शनकृतः स दृष्टान्त इति स्मृतः ॥ १४२ ॥

sarvalokamanogrāhi yastu pakṣārthasādhakaḥ | hetornidarśanakṛtaḥ sa dṛṣṭānta iti smṛtaḥ || 142 ||

Report an error

दृष्ट्वैवावयवान् कांश्चिद् भावो यत्रानुमीयते । प्राप्तिं तामपि जानीयाल्लक्षणं नाटकाश्रयम् ॥ १४३ ॥

dṛṣṭvaivāvayavān kāṃścid bhāvo yatrānumīyate | prāptiṃ tāmapi jānīyāllakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam || 143 ||

Report an error

अभूतपूर्वो योऽप्यर्थः सादृश्यात्परिकल्पितः । लोकस्य हृदयग्राही सोऽभिप्राय इति स्मृतः ॥ १४४ ॥

abhūtapūrvo yo'pyarthaḥ sādṛśyātparikalpitaḥ | lokasya hṛdayagrāhī so'bhiprāya iti smṛtaḥ || 144 ||

Report an error

यत्रार्थानां प्रसिद्धानां क्रियते परिकीर्तनम् । परापेक्षाद्युदासार्थं तन्निदर्शनमुच्यते ॥ १४५ ॥

yatrārthānāṃ prasiddhānāṃ kriyate parikīrtanam | parāpekṣādyudāsārthaṃ tannidarśanamucyate || 145 ||

Report an error

निरवद्यस्य वाक्यस्य पूर्वोक्तार्थप्रसिद्धये । यदुच्यते तु वचनं निरुक्तं तदुदाहृतम् ॥ १४६ ॥

niravadyasya vākyasya pūrvoktārthaprasiddhaye | yaducyate tu vacanaṃ niruktaṃ tadudāhṛtam || 146 ||

Report an error

बहूनां च प्रधानानां नाम यत्राभिकीर्त्यते । अभिप्रेतार्थसिद्ध्यर्थं सा सिद्धिरभिधीयते ॥ १४७ ॥

bahūnāṃ ca pradhānānāṃ nāma yatrābhikīrtyate | abhipretārthasiddhyarthaṃ sā siddhirabhidhīyate || 147 ||

Report an error

सिद्धान् बहून् प्रधानार्थान् उक्त्वा यत्र प्रयुज्यते । विशेषयुक्तं वचनं विज्ञेयं तद्विशेषणम् ॥ १४८ ॥

siddhān bahūn pradhānārthān uktvā yatra prayujyate | viśeṣayuktaṃ vacanaṃ vijñeyaṃ tadviśeṣaṇam || 148 ||

Report an error

गुणाभिधानैर्विविधैर्विपरीतार्थयोजितैः । गुणातिपातो मधुरैर्निष्ठुरार्थैर्भवेदथ ॥ १४९ ॥

guṇābhidhānairvividhairviparītārthayojitaiḥ | guṇātipāto madhurairniṣṭhurārthairbhavedatha || 149 ||

Report an error

बहून् गुणान् कीर्तयित्वा सामान्यजनसम्भवान् । विशेषः कीर्त्यते यस्तु ज्ञेयः सोऽतिशयो बुधैः ॥ १५० ॥

bahūn guṇān kīrtayitvā sāmānyajanasambhavān | viśeṣaḥ kīrtyate yastu jñeyaḥ so'tiśayo budhaiḥ || 150 ||

Report an error

रूपकैरुपसाभिर्वा तुल्यार्थैः सुप्रयोजितैः । अप्रत्यक्षार्थसंस्पर्शस्तुल्यतर्कः प्रकीर्तितः ॥ १५१ ॥

rūpakairupasābhirvā tulyārthaiḥ suprayojitaiḥ | apratyakṣārthasaṃsparśastulyatarkaḥ prakīrtitaḥ || 151 ||

Report an error

बहूनां च प्रयुक्तानां पदानां बहुभिः पदैः । उच्चयः सदृशार्थो यः स विज्ञेयः पदोच्चयः ॥ १५२ ॥

bahūnāṃ ca prayuktānāṃ padānāṃ bahubhiḥ padaiḥ | uccayaḥ sadṛśārtho yaḥ sa vijñeyaḥ padoccayaḥ || 152 ||

Report an error

यथादेशं यथाकालं यथारूपं च वर्ण्यते । यत्प्रत्यक्षं परोक्षं वा दृष्टं तद्वर्णतोऽपि वा ॥ १५३ ॥

yathādeśaṃ yathākālaṃ yathārūpaṃ ca varṇyate | yatpratyakṣaṃ parokṣaṃ vā dṛṣṭaṃ tadvarṇato'pi vā || 153 ||

Report an error

परिगृह्य तु शास्त्रार्थं यद्वाक्यमभिधीयते । विद्वन्मनोहरं स्वन्तमुपदिष्टं तदुच्यते ॥ १५४ ॥

parigṛhya tu śāstrārthaṃ yadvākyamabhidhīyate | vidvanmanoharaṃ svantamupadiṣṭaṃ taducyate || 154 ||

Report an error

पूर्वाशयसमानार्थैरप्रत्यक्षार्थसाधनैः । अनेकोपाधिसंयुक्तो विचारः परिकीर्तितः ॥ १५५ ॥

pūrvāśayasamānārthairapratyakṣārthasādhanaiḥ | anekopādhisaṃyukto vicāraḥ parikīrtitaḥ || 155 ||

Report an error

विचारस्यान्यथाभावस्तथा दृष्टोपदिष्टयोः । सन्देहात्कल्प्यते यस्तु स विज्ञेयो विपर्ययः ॥ १५६ ॥

vicārasyānyathābhāvastathā dṛṣṭopadiṣṭayoḥ | sandehātkalpyate yastu sa vijñeyo viparyayaḥ || 156 ||

Report an error

वाच्यमर्थं परित्यज्य दृष्टादिभिरनेकधा । अन्यस्मिन्नेव पतनादिह भ्रंशः स इष्यते ॥ १५७ ॥

vācyamarthaṃ parityajya dṛṣṭādibhiranekadhā | anyasminneva patanādiha bhraṃśaḥ sa iṣyate || 157 ||

Report an error

उभयोः प्रीतिजननो विरुद्धाभिनिविष्टयोः । अर्थस्य साधकश्चैव विज्ञेयोऽनुनयो बुधैः ॥ १५८ ॥

ubhayoḥ prītijanano viruddhābhiniviṣṭayoḥ | arthasya sādhakaścaiva vijñeyo'nunayo budhaiḥ || 158 ||

Report an error

ईप्सितार्थप्रसिद्ध्यर्थं कीर्त्यते यत्र सूरिभिः । प्रयोजनान्यनेकानि सा मालेत्यभिसंज्ञिता ॥ १५९ ॥

īpsitārthaprasiddhyarthaṃ kīrtyate yatra sūribhiḥ | prayojanānyanekāni sā māletyabhisaṃjñitā || 159 ||

Report an error

हृष्टैः प्रसन्नवदनैर्यत्परस्यानुवर्तनम् । क्रियते वाक्यचेष्टाभिस्तद्दाक्षिण्यमिति स्मृतम् ॥ १६० ॥

hṛṣṭaiḥ prasannavadanairyatparasyānuvartanam | kriyate vākyaceṣṭābhistaddākṣiṇyamiti smṛtam || 160 ||

Report an error

यत्र सङ्कीर्तयन् दोषं गुणमर्थेन दर्शयेत् । गुणातिपाताद् दोषाद्वा गर्हणं नाम तद्भवेत् ॥ १६१ ॥

yatra saṅkīrtayan doṣaṃ guṇamarthena darśayet | guṇātipātād doṣādvā garhaṇaṃ nāma tadbhavet || 161 ||

Report an error

अर्थान्तरस्य कथने यत्रान्योऽर्थः प्रतीयते । वाक्यमाधुर्यसम्पन्ना सार्थापत्तिरुदाहृता ॥ १६२ ॥

arthāntarasya kathane yatrānyo'rthaḥ pratīyate | vākyamādhuryasampannā sārthāpattirudāhṛtā || 162 ||

Report an error

वाक्यैः सातिशयैरुक्ता वाक्यार्थस्य प्रसाधकैः । लोकप्रसिद्धैर्बहुभिः प्रसिद्धिरिति कीर्तिता ॥ १६३ ॥

vākyaiḥ sātiśayairuktā vākyārthasya prasādhakaiḥ | lokaprasiddhairbahubhiḥ prasiddhiriti kīrtitā || 163 ||

Report an error

यत्राकारोद्भवैर्वाक्यैरात्मानमथवा परम् । पृच्छ्यते चाभिधत्तेऽर्थं सा पृच्छेत्यभिसंज्ञिता ॥ १६४ ॥

yatrākārodbhavairvākyairātmānamathavā param | pṛcchyate cābhidhatte'rthaṃ sā pṛcchetyabhisaṃjñitā || 164 ||

Report an error

दृष्टश्रुतानुभूतार्थकथनादिसमुद्भवम् । सादृश्यं क्षोभजननं सारूप्यमिति संज्ञितम् ॥ १६५ ॥

dṛṣṭaśrutānubhūtārthakathanādisamudbhavam | sādṛśyaṃ kṣobhajananaṃ sārūpyamiti saṃjñitam || 165 ||

Report an error

हृदयस्थस्य वाक्यस्य गूढार्थस्य विभावकम् । अन्यापदेशैः कथनं मनोरथ इति स्मृतः ॥ १६६ ॥

hṛdayasthasya vākyasya gūḍhārthasya vibhāvakam | anyāpadeśaiḥ kathanaṃ manoratha iti smṛtaḥ || 166 ||

Report an error

यद्वाक्यं वाक्यकुशलैरुपायेनाभिधीयते । सदृशार्थाभिनिष्पत्त्याः स लेश इति कीर्तितः ॥ १६७ ॥

yadvākyaṃ vākyakuśalairupāyenābhidhīyate | sadṛśārthābhiniṣpattyāḥ sa leśa iti kīrtitaḥ || 167 ||

Report an error

परदोषैर्विचित्रार्थैर्यत्रात्मा परिकीर्त्यते । अदृष्टोऽप्यन्योऽपि वा कश्चित् स तु क्षोभ इति स्मृतः ॥ १६८ ॥

paradoṣairvicitrārthairyatrātmā parikīrtyate | adṛṣṭo'pyanyo'pi vā kaścit sa tu kṣobha iti smṛtaḥ || 168 ||

Report an error

लोके गुणातिरिक्तानां गुणानां यत्र नामभिः । एकोऽपि शब्द्यते तत्तु विज्ञेयं गुणकीर्तनम् ॥ १६९ ॥

loke guṇātiriktānāṃ guṇānāṃ yatra nāmabhiḥ | eko'pi śabdyate tattu vijñeyaṃ guṇakīrtanam || 169 ||

Report an error

प्रस्तावेनैव शेषोऽर्थः कृत्स्नो यत्र प्रतीयते । वचनेन विनानुक्तसिद्धिः सा परिकीर्तिता ॥ १७० ॥

prastāvenaiva śeṣo'rthaḥ kṛtsno yatra pratīyate | vacanena vinānuktasiddhiḥ sā parikīrtitā || 170 ||

Report an error

यत्प्रसन्नेन मनसा पूज्यं पूजयितुं वचः । हृष्टप्रकाशनार्थं तु सा प्रियोक्तिरुदाहृता ॥ १७१ ॥

yatprasannena manasā pūjyaṃ pūjayituṃ vacaḥ | hṛṣṭaprakāśanārthaṃ tu sā priyoktirudāhṛtā || 171 ||

Report an error

एतानि काव्यस्य च लक्षणानि । षट्त्रिंशदुद्देशनिदर्शनानि । प्रबन्धशोभाकरणानि तज्ज्ञैः । सम्यक् प्रयोज्यानि रसायनानि ॥ १७२ ॥

etāni kāvyasya ca lakṣaṇāni | ṣaṭtriṃśaduddeśanidarśanāni | prabandhaśobhākaraṇāni tajjñaiḥ | samyak prayojyāni rasāyanāni || 172 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).