अध्यायः १६
Chapter 16
॥
A chapter of the Natya Shastra.
172 verses·Sanskrit with transliteration
॥ श्रीरस्तु ॥ ।
भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम् ।
अथ षोडशोऽध्यायः ।
विभूषणं चाक्षरसंहतिश्च शोभाभिमानौ गुणकीर्तनं च ।
प्रोत्साहनोदाहरणे निरुक्तं गुणानुवादोऽतिशयश्च हेतुः ॥ १ ॥
|| śrīrastu || |
bharatamunipraṇītaṃ nāṭyaśāstram |
atha ṣoḍaśo'dhyāyaḥ |
vibhūṣaṇaṃ cākṣarasaṃhatiśca śobhābhimānau guṇakīrtanaṃ ca |
protsāhanodāharaṇe niruktaṃ guṇānuvādo'tiśayaśca hetuḥ || 1 ||
सारूप्यमिथ्याध्यवसायसिद्धि ।
पदोच्चयाक्रन्दमनोरथाश्च ।
आख्यानयाञ्चाप्रतिषेधपृच्छा ।
दृष्टान्तनिर्भासनसंशयाश्च ॥ २ ॥
sārūpyamithyādhyavasāyasiddhi |
padoccayākrandamanorathāśca |
ākhyānayāñcāpratiṣedhapṛcchā |
dṛṣṭāntanirbhāsanasaṃśayāśca || 2 ||
आशीः प्रियोक्तिः कपटः क्षमा च ।
प्राप्तिश्च पश्चात्तपनं तथैव ।
अर्थानुवृत्तिर्ह्युपपत्तियुक्ती ।
कार्योऽनुनीतिः परिदेवनं च ॥ ३ ॥
āśīḥ priyoktiḥ kapaṭaḥ kṣamā ca |
prāptiśca paścāttapanaṃ tathaiva |
arthānuvṛttirhyupapattiyuktī |
kāryo'nunītiḥ paridevanaṃ ca || 3 ||
षट्त्रिंशदेतानि हि लक्षणानि ।
प्रोक्तानि वै भूषणसंमितानि ।
काव्येषु भावार्थगतानि तज्ज्ञैः ।
सम्यग् प्रयोज्यानि यथारसं तु ॥ ४ ॥
ṣaṭtriṃśadetāni hi lakṣaṇāni |
proktāni vai bhūṣaṇasaṃmitāni |
kāvyeṣu bhāvārthagatāni tajjñaiḥ |
samyag prayojyāni yathārasaṃ tu || 4 ||
अलङ्कारैर्गुणैश्चैव बहुभिः समलङ्कृतम् ।
भूषणैरिव विन्यस्तैस्तद् भूषणमिति स्मृतम् ॥ ५ ॥
alaṅkārairguṇaiścaiva bahubhiḥ samalaṅkṛtam |
bhūṣaṇairiva vinyastaistad bhūṣaṇamiti smṛtam || 5 ||
यत्राल्पैरक्षरैः श्लिष्टैर्विचित्रमुपवर्ण्यते ।
तमप्यक्षरसङ्घातं विद्याल्लक्षणसंज्ञितम् ॥ ६ ॥
yatrālpairakṣaraiḥ śliṣṭairvicitramupavarṇyate |
tamapyakṣarasaṅghātaṃ vidyāllakṣaṇasaṃjñitam || 6 ||
सिद्धैरर्थैस्समं कृत्वा ह्यसिद्धोऽर्थः प्रसाध्यते ।
यत्र श्लक्ष्णविचित्रार्था सा शोभेत्यभिधीयते ॥ ७ ॥
siddhairarthaissamaṃ kṛtvā hyasiddho'rthaḥ prasādhyate |
yatra ślakṣṇavicitrārthā sā śobhetyabhidhīyate || 7 ||
धार्यमाणस्तु बहुभिर्वचनैः कार्ययुक्तिभिः ।
न यः पर्यवतिष्ठेत सोऽभिमानस्तु संज्ञितः ॥ ८ ॥
dhāryamāṇastu bahubhirvacanaiḥ kāryayuktibhiḥ |
na yaḥ paryavatiṣṭheta so'bhimānastu saṃjñitaḥ || 8 ||
कीर्त्यमानैर्गुणैर्यत्र विविधार्थसमुद्भवैः ।
दोषा न परिकथ्यन्ते तज्ज्ञेयं गुणकीर्तनम् ॥ ९ ॥
kīrtyamānairguṇairyatra vividhārthasamudbhavaiḥ |
doṣā na parikathyante tajjñeyaṃ guṇakīrtanam || 9 ||
लोके गुणातिरिक्तानां बहूनां यत्र नामभिः ।
एकोऽभिशब्द्यते यस्तु विज्ञेयं गुणकीर्तनम् ॥ १० ॥
loke guṇātiriktānāṃ bahūnāṃ yatra nāmabhiḥ |
eko'bhiśabdyate yastu vijñeyaṃ guṇakīrtanam || 10 ||
उत्साहजननैः स्पष्टैरर्थैरोपम्यसंश्रयैः ।
प्रसिद्धैरुपगूढं च ज्ञेयं प्रोत्साहनं बुधैः ॥ ११ ॥
utsāhajananaiḥ spaṣṭairarthairopamyasaṃśrayaiḥ |
prasiddhairupagūḍhaṃ ca jñeyaṃ protsāhanaṃ budhaiḥ || 11 ||
यत्रैकस्यापि शब्दस्य दर्शनात्सुबहून्यपि ।
यान्ति सिद्धिमनुक्तानि तदुदाहरणं स्मृतम् ॥ १२ ॥
yatraikasyāpi śabdasya darśanātsubahūnyapi |
yānti siddhimanuktāni tadudāharaṇaṃ smṛtam || 12 ||
निरुक्तं द्विविधं प्रोक्तं तथ्यं चातथ्यमेव वा ।
सिद्धिप्रसाधितं तथ्यमतथ्यं चाप्रसाधितम् ॥ १३ ॥
niruktaṃ dvividhaṃ proktaṃ tathyaṃ cātathyameva vā |
siddhiprasādhitaṃ tathyamatathyaṃ cāprasādhitam || 13 ||
गुणानुवादो हीनानामुत्तमैरुपमाकृतः ।
उत्तमार्थविशेषो यः स चाप्यतिशयः स्मृतः ॥ १४ ॥
guṇānuvādo hīnānāmuttamairupamākṛtaḥ |
uttamārthaviśeṣo yaḥ sa cāpyatiśayaḥ smṛtaḥ || 14 ||
बहूनां भाषमाणानामेकस्यार्थविनिर्णयात् ।
सिद्धोपमानवचनं हेतुरित्यभिसंज्ञितः ॥ १५ ॥
bahūnāṃ bhāṣamāṇānāmekasyārthavinirṇayāt |
siddhopamānavacanaṃ heturityabhisaṃjñitaḥ || 15 ||
अपदेशस्तु परोक्षो यस्मादुत्पद्यतेऽनुकरणेन ।
लक्षणसमानकरणात् सारूप्यं तत्तु निर्देश्यम् ॥ १६ ॥
apadeśastu parokṣo yasmādutpadyate'nukaraṇena |
lakṣaṇasamānakaraṇāt sārūpyaṃ tattu nirdeśyam || 16 ||
अभूतपूर्वैर्यत्रार्थैस्तुल्यस्यार्थस्य निर्णयः ।
स मिथ्याध्यवसायस्तु प्रोच्यते काव्यलक्षणे ॥ १७ ॥
abhūtapūrvairyatrārthaistulyasyārthasya nirṇayaḥ |
sa mithyādhyavasāyastu procyate kāvyalakṣaṇe || 17 ||
बहूनां तु प्रधानानां मध्ये यन्नाम कीर्त्यते ।
एकार्थसाधनकृतं सा सिद्धिरिति कीर्त्यते ॥ १८ ॥
bahūnāṃ tu pradhānānāṃ madhye yannāma kīrtyate |
ekārthasādhanakṛtaṃ sā siddhiriti kīrtyate || 18 ||
गुणैर्बहुभिरेकार्थैः पदैर्यः सम्प्रशस्यते ।
पदोच्चयं तु तद्विद्यान्नानार्थग्रथनात्मकम् ॥ १९ ॥
guṇairbahubhirekārthaiḥ padairyaḥ sampraśasyate |
padoccayaṃ tu tadvidyānnānārthagrathanātmakam || 19 ||
आत्मभावमुपन्यस्य परसादृश्ययुक्तिभिः ।
तीव्रार्थभाषणं यत्स्यादाक्रन्दः स तु कीर्तितः ॥ २० ॥
ātmabhāvamupanyasya parasādṛśyayuktibhiḥ |
tīvrārthabhāṣaṇaṃ yatsyādākrandaḥ sa tu kīrtitaḥ || 20 ||
हृदयस्थस्य भावस्य सुस्पष्टार्थप्रदर्शनम् ।
अन्यापदेशकथनैर्मनोरथ इति स्मृतः ॥ २१ ॥
hṛdayasthasya bhāvasya suspaṣṭārthapradarśanam |
anyāpadeśakathanairmanoratha iti smṛtaḥ || 21 ||
अपृष्टैरथवा पृष्टैर्निर्णयः क्रियते तु यः ।
आख्यानमिति तज्ज्ञेयं लक्षणं नाटकाश्रयम् ॥ २२ ॥
apṛṣṭairathavā pṛṣṭairnirṇayaḥ kriyate tu yaḥ |
ākhyānamiti tajjñeyaṃ lakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam || 22 ||
आदौ यत्क्रोधजननमन्ते हर्षप्रवर्धनम् ।
यत्तु प्रियं पुनर्वाक्यं सा याञ्चा परिकीर्तिता ॥ २३ ॥
ādau yatkrodhajananamante harṣapravardhanam |
yattu priyaṃ punarvākyaṃ sā yāñcā parikīrtitā || 23 ||
कार्येषु विपरीतेषु यदि किञ्चित् प्रवर्तते ।
निवार्यते च कार्यज्ज्ञैः प्रतिषेधः प्रकीर्तितः ॥ २४ ॥
kāryeṣu viparīteṣu yadi kiñcit pravartate |
nivāryate ca kāryajjñaiḥ pratiṣedhaḥ prakīrtitaḥ || 24 ||
यत्राकारोद्भवैर्वाक्यैरात्मानमथवा परम् ।
पृच्छन्निवाभिधत्तेऽर्थं सा पृच्छेत्यभिसंज्ञिता ॥ २५ ॥
yatrākārodbhavairvākyairātmānamathavā param |
pṛcchannivābhidhatte'rthaṃ sā pṛcchetyabhisaṃjñitā || 25 ||
विद्वान् पूर्वोपलब्धौ यत्समत्वमुपपादयेत् ।
निदर्शनकृतस्तज्ज्ञैः स दृष्टान्त इति स्मृतः ॥ २६ ॥
vidvān pūrvopalabdhau yatsamatvamupapādayet |
nidarśanakṛtastajjñaiḥ sa dṛṣṭānta iti smṛtaḥ || 26 ||
अनेकयुक्तिमद्वाक्यमनेकार्थप्रसाधकम् ।
अनेकवाक्यसंयुक्तं तन्निर्भासनमुच्यते ॥ २७ ॥
anekayuktimadvākyamanekārthaprasādhakam |
anekavākyasaṃyuktaṃ tannirbhāsanamucyate || 27 ||
अपरिज्ञाततत्त्वार्थं यत्र वाक्यं समाप्यते ।
सोऽनेकत्वाद्विचाराणाअं संशयः परिकीर्तितः ॥ २८ ॥
aparijñātatattvārthaṃ yatra vākyaṃ samāpyate |
so'nekatvādvicārāṇāaṃ saṃśayaḥ parikīrtitaḥ || 28 ||
यत्र शास्त्रार्थसम्पन्नां मनोरथसमुद्भवाम् ।
अप्रार्थनीयामन्यां वा विदुस्तामाशिषं बुधाः ॥ २९ ॥
yatra śāstrārthasampannāṃ manorathasamudbhavām |
aprārthanīyāmanyāṃ vā vidustāmāśiṣaṃ budhāḥ || 29 ||
आदौ यत् क्रोधजननमन्ते हर्षप्रवर्धनम् ।
तत् प्रियं वचनं ज्ञेयमाशीर्वादसमन्वितम् ॥ ३० ॥
ādau yat krodhajananamante harṣapravardhanam |
tat priyaṃ vacanaṃ jñeyamāśīrvādasamanvitam || 30 ||
छलयुक्त्या त्वन्येषामभिसन्धानाभिभावकङ्कपटम् ।
द्वित्रिप्रयोगयुक्तो विज्ञेयः कपटसङ्घातः ॥ ३१ ॥
chalayuktyā tvanyeṣāmabhisandhānābhibhāvakaṅkapaṭam |
dvitriprayogayukto vijñeyaḥ kapaṭasaṅghātaḥ || 31 ||
दुर्जनोदाहृतै रूक्षैः सभामध्येऽतिताडितः ।
अक्रोधः क्रोधजननैर्वाक्यैर्यः सा क्षमा भवेत् ॥ ३२ ॥
durjanodāhṛtai rūkṣaiḥ sabhāmadhye'titāḍitaḥ |
akrodhaḥ krodhajananairvākyairyaḥ sā kṣamā bhavet || 32 ||
दृष्ट्वैवावयवं कञ्चिद्भावो यत्रानुमीयते ।
प्राप्तिं तामभिजानीयाल्लक्षणं नाटकाश्रयम् ॥ ३३ ॥
dṛṣṭvaivāvayavaṃ kañcidbhāvo yatrānumīyate |
prāptiṃ tāmabhijānīyāllakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam || 33 ||
अकार्यं सहसा कृत्वाऽकृत्वा कार्यमथापि वा ।
सन्तापो मनसो यस्तु पश्चात्तापः प्रकीर्तितः ॥ ३४ ॥
akāryaṃ sahasā kṛtvā'kṛtvā kāryamathāpi vā |
santāpo manaso yastu paścāttāpaḥ prakīrtitaḥ || 34 ||
प्रश्रयेणार्थसंयुक्तं यत्परस्यानुवर्तनम् ।
स्नेहाद्दाक्षिण्ययोगाद्वा सानुवृत्तिस्तु संज्ञिता ॥ ३५ ॥
praśrayeṇārthasaṃyuktaṃ yatparasyānuvartanam |
snehāddākṣiṇyayogādvā sānuvṛttistu saṃjñitā || 35 ||
प्राप्तानां यत्र दोषाणां क्रियते शमनं पुनः ।
सा ज्ञेया ह्युपपत्तिस्तु लक्षणं नाटकाश्रयम् ॥ ३६ ॥
prāptānāṃ yatra doṣāṇāṃ kriyate śamanaṃ punaḥ |
sā jñeyā hyupapattistu lakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam || 36 ||
साध्यते योऽर्थसम्बन्धो महद्भिः समवायतः ।
परस्परानुकूल्येन सा युक्तिः परिकीर्तिता ॥ ३७ ॥
sādhyate yo'rthasambandho mahadbhiḥ samavāyataḥ |
parasparānukūlyena sā yuktiḥ parikīrtitā || 37 ||
यत्रापसारयन् दोषं गुणमर्थेन योजयेत् ।
गुणाभिवादं दोषान् वा कार्यं तल्लक्षणं विदुः ॥ ३८ ॥
yatrāpasārayan doṣaṃ guṇamarthena yojayet |
guṇābhivādaṃ doṣān vā kāryaṃ tallakṣaṇaṃ viduḥ || 38 ||
अपूर्वक्रोधजनितमपराधं प्रमृज्य यत् ।
सेवार्थं मधुरं वाक्यमनुनीतिः प्रकीर्तिता ॥ ३९ ॥
apūrvakrodhajanitamaparādhaṃ pramṛjya yat |
sevārthaṃ madhuraṃ vākyamanunītiḥ prakīrtitā || 39 ||
दोषैर्यदन्यनामोक्तैः प्रसिद्धार्थैः प्रयोजयेत् ।
अन्यत्रार्थेन सम्बद्धं ज्ञेयं तत् परिदेवनम् ॥ ४० ॥
doṣairyadanyanāmoktaiḥ prasiddhārthaiḥ prayojayet |
anyatrārthena sambaddhaṃ jñeyaṃ tat paridevanam || 40 ||
उपमा रूपकं चैव दीपकं यमकं तथा ।
अलङ्कारास्तु विज्ञेया चत्वारो नाटकाश्रयाः ॥ ४१ ॥
upamā rūpakaṃ caiva dīpakaṃ yamakaṃ tathā |
alaṅkārāstu vijñeyā catvāro nāṭakāśrayāḥ || 41 ||
यत्किञ्चित् काव्यबन्धेषु सादृश्येनोपमीयते ।
उपमा नाम सा ज्ञेया गुणाकृतिसमाश्रया ॥ ४२ ॥
yatkiñcit kāvyabandheṣu sādṛśyenopamīyate |
upamā nāma sā jñeyā guṇākṛtisamāśrayā || 42 ||
एकस्यैकेन सा कार्या ह्यनेकेनाथवा पुनः ।
अनेकस्य तथैकेन बहूनां बहुभिस्तथा ॥ ४३ ॥
ekasyaikena sā kāryā hyanekenāthavā punaḥ |
anekasya tathaikena bahūnāṃ bahubhistathā || 43 ||
तुल्यं ते शशिना वक्त्रमित्येकेनैकसंश्रया ।
शशाङ्कवत् प्रकाशन्ते ज्योतींषीति भवेत्तु या ॥ ४४ ॥
tulyaṃ te śaśinā vaktramityekenaikasaṃśrayā |
śaśāṅkavat prakāśante jyotīṃṣīti bhavettu yā || 44 ||
एकस्यानेकविषया सोपमा परिकीर्तिता ।
श्येनबर्हिणभासानां तुल्यार्थमिति या भवेत् ॥ ४५ ॥
ekasyānekaviṣayā sopamā parikīrtitā |
śyenabarhiṇabhāsānāṃ tulyārthamiti yā bhavet || 45 ||
एकस्य बहुभिः साम्यादुपमा नाटकाश्रया ।
बहूनां बहुभिर्ज्ञेया घना इव गजा इति ॥ ४६ ॥
ekasya bahubhiḥ sāmyādupamā nāṭakāśrayā |
bahūnāṃ bahubhirjñeyā ghanā iva gajā iti || 46 ||
प्रशंसा चैव निन्दा च कल्पिता सदृशी तथा ।
या किञ्चित्सदृशी ज्ञेया सोपमा पञ्चधा बुधैः ॥ ४७ ॥
praśaṃsā caiva nindā ca kalpitā sadṛśī tathā |
yā kiñcitsadṛśī jñeyā sopamā pañcadhā budhaiḥ || 47 ||
प्रशंसा यथा - ।
दृष्ट्वा तु तां विशालाक्षीं तुतोष मनुजाधिपः ।
मुनिभिः साधितां कृच्छ्रात् सिद्धिं मूर्तिमतीमिव ॥ ४८ ॥
praśaṃsā yathā - |
dṛṣṭvā tu tāṃ viśālākṣīṃ tutoṣa manujādhipaḥ |
munibhiḥ sādhitāṃ kṛcchrāt siddhiṃ mūrtimatīmiva || 48 ||
निन्दा यथा - ।
सा तं सर्वगुणैर्हीनं सस्वजे कर्कशच्छविम् ।
वने कण्टकिनं वल्ली दावदग्धमिव द्रुमम् ॥ ४९ ॥
nindā yathā - |
sā taṃ sarvaguṇairhīnaṃ sasvaje karkaśacchavim |
vane kaṇṭakinaṃ vallī dāvadagdhamiva drumam || 49 ||
कल्पिता यथा - ।
क्षरन्तो दानसलिलं लालामन्थरगामिनः ।
मतङ्गजा विराजन्ते जङ्गमा इव पर्वताः ॥ ५० ॥
kalpitā yathā - |
kṣaranto dānasalilaṃ lālāmantharagāminaḥ |
mataṅgajā virājante jaṅgamā iva parvatāḥ || 50 ||
सदृशी यथा - ।
यत्त्वयाद्य कृतं कर्म परिचित्तानुरोधिना ।
सदृशं तत्तवैव स्यादतिमानुषकर्मणः ॥ ५१ ॥
sadṛśī yathā - |
yattvayādya kṛtaṃ karma paricittānurodhinā |
sadṛśaṃ tattavaiva syādatimānuṣakarmaṇaḥ || 51 ||
किञ्चित्सदृशी यथा - ।
सम्पूर्णचन्द्रवदना नीलोत्पलदलेक्षणा ।
मत्तमातङ्गगमना सम्प्राप्तेयं सखी मम ॥ ५२ ॥
kiñcitsadṛśī yathā - |
sampūrṇacandravadanā nīlotpaladalekṣaṇā |
mattamātaṅgagamanā samprāpteyaṃ sakhī mama || 52 ||
उपमाया बुधैरेते भेदा ज्ञेयाः समासतः ।
शेषा ये लक्षणैर्नोक्तास्ते ग्राह्याः काव्यलोकतः ॥ ५३ ॥
upamāyā budhairete bhedā jñeyāḥ samāsataḥ |
śeṣā ye lakṣaṇairnoktāste grāhyāḥ kāvyalokataḥ || 53 ||
नानाधिकरणार्थानां शब्दानां सम्प्रदीपकम् ।
एकवाक्येन संयुक्तं तद्दीपकमुच्यते ॥ ५४ ॥
nānādhikaraṇārthānāṃ śabdānāṃ sampradīpakam |
ekavākyena saṃyuktaṃ taddīpakamucyate || 54 ||
प्रसृतं मधुरं चापि गुणैः सर्वैरलङ्कृतम् ।
काव्ये यन्नाटके विप्रास्तद्दीपकमिति स्मृतम् ॥ ५५ ॥
prasṛtaṃ madhuraṃ cāpi guṇaiḥ sarvairalaṅkṛtam |
kāvye yannāṭake viprāstaddīpakamiti smṛtam || 55 ||
यथा - सरांसि हंसैः कुसुमैश्च वृक्षा ।
मत्तैर्द्विरेफैश्च सरोरुहाणि ।
गोष्ठीभिरुद्यानवनानि चैव ।
तस्मिन्नशून्यानि सदा क्रियन्ते ॥ ५६ ॥
yathā - sarāṃsi haṃsaiḥ kusumaiśca vṛkṣā |
mattairdvirephaiśca saroruhāṇi |
goṣṭhībhirudyānavanāni caiva |
tasminnaśūnyāni sadā kriyante || 56 ||
स्वविकल्पेन रचितं तुल्यावयवलक्षणम् ।
किञ्चित्सादृश्यसम्पन्नं यद्रूपं रूपकं तु तत् ॥ ५७ ॥
svavikalpena racitaṃ tulyāvayavalakṣaṇam |
kiñcitsādṛśyasampannaṃ yadrūpaṃ rūpakaṃ tu tat || 57 ||
नानाद्रव्यानुरागाद्यैर्यदौपम्यगुणाश्रयम् ।
रूपनिर्वर्णनायुक्तं तद्रूपकमिति स्मृतम् ॥ ५८ ॥
nānādravyānurāgādyairyadaupamyaguṇāśrayam |
rūpanirvarṇanāyuktaṃ tadrūpakamiti smṛtam || 58 ||
यथा - पद्माननास्ताः कुमुदप्रहासा विकासिनीलोत्पलचारुनेत्राः ।
वापीस्त्रियो हंसकुलैर्नः ।
स्वनद्भिर्विरेजुरन्योन्यमिवाह्वयन्त्यः ॥ ५९ ॥
yathā - padmānanāstāḥ kumudaprahāsā vikāsinīlotpalacārunetrāḥ |
vāpīstriyo haṃsakulairnaḥ |
svanadbhirvirejuranyonyamivāhvayantyaḥ || 59 ||
शब्दाभ्यासस्तु यमकं पदादिषु विकल्पितम् ।
विशेषदर्शनञ्चास्य गदतो मे निबोधत ॥ ६० ॥
śabdābhyāsastu yamakaṃ padādiṣu vikalpitam |
viśeṣadarśanañcāsya gadato me nibodhata || 60 ||
पादान्तयमकं चैव काञ्चीयमकमेव च ।
समुद्गयमकं चैव विक्रान्तयमकं तथा ॥ ६१ ॥
pādāntayamakaṃ caiva kāñcīyamakameva ca |
samudgayamakaṃ caiva vikrāntayamakaṃ tathā || 61 ||
यमकं चक्रवालं च सन्दष्टयमकं तथा ।
पदादियमकञ्चैव ह्याम्रेडितमथापि च ॥ ६२ ॥
yamakaṃ cakravālaṃ ca sandaṣṭayamakaṃ tathā |
padādiyamakañcaiva hyāmreḍitamathāpi ca || 62 ||
चतुर्व्यवसितञ्चैव मालायमकमेव च ।
एतादृशविधं ज्ञेयं यमकं नाटकाश्रयम् ॥ ६३ ॥
caturvyavasitañcaiva mālāyamakameva ca |
etādṛśavidhaṃ jñeyaṃ yamakaṃ nāṭakāśrayam || 63 ||
चतुर्णां यत्र पादानामन्ते स्यात्सममक्षरम् ।
तद्वै पादान्तयमकं विज्ञेयं नामतो यथा ॥ ६४ ॥
caturṇāṃ yatra pādānāmante syātsamamakṣaram |
tadvai pādāntayamakaṃ vijñeyaṃ nāmato yathā || 64 ||
दिनक्षयात् संहृतरश्मिमण्डलं ।
दिवीव लग्नं तपनीयमण्डलम् ।
विभाति ताम्रं दिवि सूर्यमण्डलं ।
यथा तरुण्याः स्तनभारमण्डलम् ॥ ६५ ॥
dinakṣayāt saṃhṛtaraśmimaṇḍalaṃ |
divīva lagnaṃ tapanīyamaṇḍalam |
vibhāti tāmraṃ divi sūryamaṇḍalaṃ |
yathā taruṇyāḥ stanabhāramaṇḍalam || 65 ||
लोकानां प्रभविष्णुर्दैत्येन्द्रगदानिपातनसहिष्णुः ।
जयति सुरदैत्यजिष्णुर्भगवानसुरवरमथनकारी विष्णुः ॥ ६६ ॥
lokānāṃ prabhaviṣṇurdaityendragadānipātanasahiṣṇuḥ |
jayati suradaityajiṣṇurbhagavānasuravaramathanakārī viṣṇuḥ || 66 ||
पादस्यान्ते तथा चादौ स्यातां यत्र समे पदे ।
तत्काञ्चीयमकं चैव विज्ञेयं सूरिभिर्यथा ॥ ६७ ॥
pādasyānte tathā cādau syātāṃ yatra same pade |
tatkāñcīyamakaṃ caiva vijñeyaṃ sūribhiryathā || 67 ||
यामं यामं चन्द्रवतीनां द्रवतीनां ।
व्यक्ताव्यक्ता सारजनीनां रजनीनाम् ।
फुल्ले फुल्ले सम्भ्रमरे वाभ्रमरे वा ।
रामा रामा विस्मयते च स्मयते च ॥ ६८ ॥
yāmaṃ yāmaṃ candravatīnāṃ dravatīnāṃ |
vyaktāvyaktā sārajanīnāṃ rajanīnām |
phulle phulle sambhramare vābhramare vā |
rāmā rāmā vismayate ca smayate ca || 68 ||
अर्धेनैकेन यद्वृत्तं सर्वमेव समाप्यते ।
समुद्गयमकं नाम तज्ज्ञेयं पण्डितैर्यथा ॥ ६९ ॥
ardhenaikena yadvṛttaṃ sarvameva samāpyate |
samudgayamakaṃ nāma tajjñeyaṃ paṇḍitairyathā || 69 ||
केतकीकुसुमपाण्डुरदन्तः ।
शोभते प्रवरकाननहस्ती ।
केतकीकुसुमपाण्डुरदन्तः ।
शोभते प्रवरकाननहस्ती ॥ ७० ॥
ketakīkusumapāṇḍuradantaḥ |
śobhate pravarakānanahastī |
ketakīkusumapāṇḍuradantaḥ |
śobhate pravarakānanahastī || 70 ||
एकैकं पादमुत्क्रम्य द्वौ पादौ सदृशौ यदि ।
विक्रान्तयमकं नाम तद्विज्ञेयमिदं यथा ॥ ७१ ॥
ekaikaṃ pādamutkramya dvau pādau sadṛśau yadi |
vikrāntayamakaṃ nāma tadvijñeyamidaṃ yathā || 71 ||
स पूर्वं वारणो भूत्वा द्विशृङ्ग इव पर्वतः ।
अभवद्दन्तवैकल्याद्विशृङ्ग इव पर्वतः ॥ ७२ ॥
sa pūrvaṃ vāraṇo bhūtvā dviśṛṅga iva parvataḥ |
abhavaddantavaikalyādviśṛṅga iva parvataḥ || 72 ||
पूर्वस्यान्तेन पादस्य परस्यादिर्यदा समः ।
चक्रवच्चक्रवालं तु विज्ञेयं नामतो यथा ॥ ७३ ॥
pūrvasyāntena pādasya parasyādiryadā samaḥ |
cakravaccakravālaṃ tu vijñeyaṃ nāmato yathā || 73 ||
तुल्यात्पादद्वयादन्त्यादेकेनादिर्यदा समः ।
सर्वत्र चक्रवालन्तु तद्विज्ञेयं बुधैर्यथा ॥ ७४ ॥
tulyātpādadvayādantyādekenādiryadā samaḥ |
sarvatra cakravālantu tadvijñeyaṃ budhairyathā || 74 ||
शैला यथा शत्रुभिराहता हता ।
हताश्च भूयस्त्वनुपुङ्खपुङ्खगैः ।
खगैश्च सर्वैर्युधि सञ्चिताश्चिता- ।
श्चिताधिरूढा निहितास्तलैस्तलैः ॥ ७५ ॥
śailā yathā śatrubhirāhatā hatā |
hatāśca bhūyastvanupuṅkhapuṅkhagaiḥ |
khagaiśca sarvairyudhi sañcitāścitā- |
ścitādhirūḍhā nihitāstalaistalaiḥ || 75 ||
आदौ द्वौ यत्र पादौ तु भवेतामक्षरे समौ ।
सन्दष्टयमकं नाम विज्ञेयं तद्बुधैर्यथा ॥ ७६ ॥
ādau dvau yatra pādau tu bhavetāmakṣare samau |
sandaṣṭayamakaṃ nāma vijñeyaṃ tadbudhairyathā || 76 ||
पश्य पश्य रमणस्य मे गुणान् ।
येन येन वशगां करोति माम् ।
येन येन हि समेति दर्शनं ।
तेन तेन वशगां करोति माम् ॥ ७७ ॥
paśya paśya ramaṇasya me guṇān |
yena yena vaśagāṃ karoti mām |
yena yena hi sameti darśanaṃ |
tena tena vaśagāṃ karoti mām || 77 ||
आदौ पादस्य तु यत्र स्यात् समावेशः समाक्षरः ।
पादादियमकं नाम तद्विज्ञेयं बुधैर्यथा ॥ ७८ ॥
ādau pādasya tu yatra syāt samāveśaḥ samākṣaraḥ |
pādādiyamakaṃ nāma tadvijñeyaṃ budhairyathā || 78 ||
विष्णुः सृजति भूतानि विष्णुः संहरते प्रजाः ।
विष्णुः प्रसूते त्रैलोक्यं विष्णुर्लोकाधिदैवतम् ॥ ७९ ॥
viṣṇuḥ sṛjati bhūtāni viṣṇuḥ saṃharate prajāḥ |
viṣṇuḥ prasūte trailokyaṃ viṣṇurlokādhidaivatam || 79 ||
पादस्यान्तं पदं यत्र द्विर्द्विरेकमिहोच्यते ।
ज्ञेयमाम्रेडितं नाम यमकं तत्र सूरिभिः ॥ ८० ॥
pādasyāntaṃ padaṃ yatra dvirdvirekamihocyate |
jñeyamāmreḍitaṃ nāma yamakaṃ tatra sūribhiḥ || 80 ||
विजृम्भितं निःश्वसितं मुहुर्मुहुः ।
कथं विधेयं स्मरणं पदे पदे ।
यथा च ते ध्यानमिदं पुनः पुन- ।
र्धुवङ्गता ते रजनी विना विना ॥ ८१ ॥
vijṛmbhitaṃ niḥśvasitaṃ muhurmuhuḥ |
kathaṃ vidheyaṃ smaraṇaṃ pade pade |
yathā ca te dhyānamidaṃ punaḥ puna- |
rdhuvaṅgatā te rajanī vinā vinā || 81 ||
सर्वे पादाः समा यत्र भवन्ति नियताक्षराः ।
चतुर्व्यवसितं नाम तद्विज्ञेयं बुधैर्यथा ॥ ८२ ॥
sarve pādāḥ samā yatra bhavanti niyatākṣarāḥ |
caturvyavasitaṃ nāma tadvijñeyaṃ budhairyathā || 82 ||
वारणानामयमेव कालो ।
वारणानामयमेव कालः ।
वारणानामयमेव कालो ।
वारणानामयमेव कालः ॥ ८३ ॥
vāraṇānāmayameva kālo |
vāraṇānāmayameva kālaḥ |
vāraṇānāmayameva kālo |
vāraṇānāmayameva kālaḥ || 83 ||
नानारूपैः स्वरैर्युक्तं यत्रैकं व्यञ्जनं भवेत् ।
तन्मालायमकं नाम विज्ञेयं पण्डितैर्यथा ॥ ८४ ॥
nānārūpaiḥ svarairyuktaṃ yatraikaṃ vyañjanaṃ bhavet |
tanmālāyamakaṃ nāma vijñeyaṃ paṇḍitairyathā || 84 ||
लली बली हली माली खेली माली सली जली ।
खलो बलोऽबलो माली मुसली त्वाभिरक्षतु ॥ ८५ ॥
lalī balī halī mālī khelī mālī salī jalī |
khalo balo'balo mālī musalī tvābhirakṣatu || 85 ||
असौ हि रामा रतिविग्रहप्रिया ।
रहःप्रगल्भा रमणं मनोगतम् ।
रतेन रात्रिं रमयेत् परेण वा ।
न चेदुदेष्यत्तरुणः परो रिपुः ॥ ८६ ॥
asau hi rāmā rativigrahapriyā |
rahaḥpragalbhā ramaṇaṃ manogatam |
ratena rātriṃ ramayet pareṇa vā |
na cedudeṣyattaruṇaḥ paro ripuḥ || 86 ||
न पुष्कराक्षः क्षतजोक्षिताक्षः क्षरत्क्षतेव्यः ।
क्षतजन्दुरीक्षः ।
क्षतैर्गवाक्षैरिव संवृताज्ञः साक्षात् ।
सहस्राक्ष इवावभाति ॥ ८७ ॥
na puṣkarākṣaḥ kṣatajokṣitākṣaḥ kṣaratkṣatevyaḥ |
kṣatajandurīkṣaḥ |
kṣatairgavākṣairiva saṃvṛtājñaḥ sākṣāt |
sahasrākṣa ivāvabhāti || 87 ||
एभिरर्थक्रियापेक्षैः कार्यं काव्यं तु लक्षणैः ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि काव्ये दोषान् गुणांस्तथा ॥ ८८ ॥
ebhirarthakriyāpekṣaiḥ kāryaṃ kāvyaṃ tu lakṣaṇaiḥ |
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kāvye doṣān guṇāṃstathā || 88 ||
गूढार्थमर्थान्तरमर्थहीनं ।
भिन्नार्थमेकार्थमभिप्लुतार्थम् ।
न्यायावपेतं विषमं विसन्धि ।
शब्दच्युतं वै दश काव्यदोषाः ॥ ८९ ॥
gūḍhārthamarthāntaramarthahīnaṃ |
bhinnārthamekārthamabhiplutārtham |
nyāyāvapetaṃ viṣamaṃ visandhi |
śabdacyutaṃ vai daśa kāvyadoṣāḥ || 89 ||
पर्यायशब्दाभिहतं गूढार्थमभिसंज्ञितम् ।
अवर्ण्यं वर्ण्यते यत्र तदर्थान्तरमिष्यते ॥ ९० ॥
paryāyaśabdābhihataṃ gūḍhārthamabhisaṃjñitam |
avarṇyaṃ varṇyate yatra tadarthāntaramiṣyate || 90 ||
अर्थहीनं त्वसम्बद्धं सावशेषार्थमेव च ।
भिन्नार्थमभिविज्ञेयमसभ्यं ग्राम्यमेव च ॥ ९१ ॥
arthahīnaṃ tvasambaddhaṃ sāvaśeṣārthameva ca |
bhinnārthamabhivijñeyamasabhyaṃ grāmyameva ca || 91 ||
विवक्षितोऽन्य एवार्थो यत्रान्यार्थेन भिद्यते ।
भिन्नार्थं तदपि प्राहुः काव्यं काव्यविचक्षणाः ॥ ९२ ॥
vivakṣito'nya evārtho yatrānyārthena bhidyate |
bhinnārthaṃ tadapi prāhuḥ kāvyaṃ kāvyavicakṣaṇāḥ || 92 ||
अविशेषाभिधानं यत् तदेकार्थमिति स्मृतम् ।
अभिप्लुतार्थं विज्ञेयं यत् पदेन समस्यते ॥ ९३ ॥
aviśeṣābhidhānaṃ yat tadekārthamiti smṛtam |
abhiplutārthaṃ vijñeyaṃ yat padena samasyate || 93 ||
न्यायादपेतं विज्ञेयं प्रमाणपरिवर्जितम् ।
वृत्तभेदो भवेद्यत्र विषमं नाम तद्भवेत् ॥ ९४ ॥
nyāyādapetaṃ vijñeyaṃ pramāṇaparivarjitam |
vṛttabhedo bhavedyatra viṣamaṃ nāma tadbhavet || 94 ||
अनुपशिष्टशब्दं यत् तद्विसन्धीति कीर्तितम् ।
शब्दच्युतञ्च विज्ञेयमशब्दस्वरयोजनात् ॥ ९५ ॥
anupaśiṣṭaśabdaṃ yat tadvisandhīti kīrtitam |
śabdacyutañca vijñeyamaśabdasvarayojanāt || 95 ||
एते दोषास्तु विज्ञेयाः सूरिभिर्नाटकाश्रयाः ।
गुणा विपर्ययादेषां माधुर्यौदार्यलक्षणाः ॥ ९६ ॥
ete doṣāstu vijñeyāḥ sūribhirnāṭakāśrayāḥ |
guṇā viparyayādeṣāṃ mādhuryaudāryalakṣaṇāḥ || 96 ||
श्लेषः प्रसादः समतासमाधिर्माधुर्यमोजः पदसौकुमार्यम् ।
अर्थस्य च व्यक्तिरुदारता च कान्तिश्च काव्यस्य गुणा दशैते ॥ ९७ ॥
śleṣaḥ prasādaḥ samatāsamādhirmādhuryamojaḥ padasaukumāryam |
arthasya ca vyaktirudāratā ca kāntiśca kāvyasya guṇā daśaite || 97 ||
ईप्सितेनार्थजातेन सम्बद्धानां परस्परम् ।
श्लिष्टता या पदानां हि श्लेष इत्यभिधीयते ॥ ९८ ॥
īpsitenārthajātena sambaddhānāṃ parasparam |
śliṣṭatā yā padānāṃ hi śleṣa ityabhidhīyate || 98 ||
विचारगहनं यत्स्यात् स्फुटञ्चैव स्वभावतः ।
स्वतः सुप्रतिबद्धञ्च श्लिष्टं तत् परिकीर्त्यते ॥ ९९ ॥
vicāragahanaṃ yatsyāt sphuṭañcaiva svabhāvataḥ |
svataḥ supratibaddhañca śliṣṭaṃ tat parikīrtyate || 99 ||
अप्यनुक्तो बुधैर्यत्र शब्दोऽर्थो वा प्रतीयते ।
सुखशब्दार्थसंयोगात् प्रसादः परिकीर्त्यते ॥ १०० ॥
apyanukto budhairyatra śabdo'rtho vā pratīyate |
sukhaśabdārthasaṃyogāt prasādaḥ parikīrtyate || 100 ||
नातिचूर्णपदैर्युक्ता न च व्यर्थाभिदायिभिः ।
दुर्बोधनैश्च न कृता समत्वात् समता मता ॥ १०१ ॥
nāticūrṇapadairyuktā na ca vyarthābhidāyibhiḥ |
durbodhanaiśca na kṛtā samatvāt samatā matā || 101 ||
अन्योन्यसदृशा यत्र तथा ह्यन्योन्यभूषणाः ।
अलङ्कारा गुणाश्चैव समाः स्युः समतां मताः ॥ १०२ ॥
anyonyasadṛśā yatra tathā hyanyonyabhūṣaṇāḥ |
alaṅkārā guṇāścaiva samāḥ syuḥ samatāṃ matāḥ || 102 ||
अभियुक्तैर्विशेषस्तु योऽर्थस्येहोपलक्ष्यते ।
तेन चार्थेन सम्पन्नः समाधिः परिकीर्त्यते ॥ १०३ ॥
abhiyuktairviśeṣastu yo'rthasyehopalakṣyate |
tena cārthena sampannaḥ samādhiḥ parikīrtyate || 103 ||
उपमास्विह दृष्टानामर्थानां यत्नतस्तथा ।
प्राप्तानां चातिसङ्क्षेपात् समाधिर्निर्णयो यतः ॥ १०४ ॥
upamāsviha dṛṣṭānāmarthānāṃ yatnatastathā |
prāptānāṃ cātisaṅkṣepāt samādhirnirṇayo yataḥ || 104 ||
बहुशो यच्छ्रुतं वाक्यमुक्तं वापि पुनः पुनः ।
नोद्वेजयति यस्माद्धि तन्माधुर्यमिति स्मृतम् ॥ १०५ ॥
bahuśo yacchrutaṃ vākyamuktaṃ vāpi punaḥ punaḥ |
nodvejayati yasmāddhi tanmādhuryamiti smṛtam || 105 ||
समासवद्भिर्विविधैर्विचित्रैश्च पदैर्युतम् ।
सानुस्वारैरुदारैश्च तदोजः परिकीर्त्यते ॥ १०६ ॥
samāsavadbhirvividhairvicitraiśca padairyutam |
sānusvārairudāraiśca tadojaḥ parikīrtyate || 106 ||
अवगीतोऽपि हीनोऽपि स्यादुदात्तावभासकः ।
यत्र शब्दार्थसम्पत्तिस्तदोजः परिकीर्तितम् ॥ १०७ ॥
avagīto'pi hīno'pi syādudāttāvabhāsakaḥ |
yatra śabdārthasampattistadojaḥ parikīrtitam || 107 ||
सुखप्रयोज्यैर्यच्छब्दैर्युक्तं सुश्लिष्टसन्धिभिः ।
सुकुमारार्थसंयुक्तं सौकुमार्यं तदुच्यते ॥ १०८ ॥
sukhaprayojyairyacchabdairyuktaṃ suśliṣṭasandhibhiḥ |
sukumārārthasaṃyuktaṃ saukumāryaṃ taducyate || 108 ||
सुप्रसिद्धाभिधाना तु लोककर्मव्यवस्थिता ।
या क्रिया क्रियते काव्ये सार्थव्यक्तिः प्रतीयते ॥ १०९ ॥
suprasiddhābhidhānā tu lokakarmavyavasthitā |
yā kriyā kriyate kāvye sārthavyaktiḥ pratīyate || 109 ||
यस्यार्थानुप्रवेशेन मनसा परिकल्प्यते ।
अनन्तरं प्रयोगस्तु साऽर्थव्यक्तिरुदाहृता ॥ ११० ॥
yasyārthānupraveśena manasā parikalpyate |
anantaraṃ prayogastu sā'rthavyaktirudāhṛtā || 110 ||
दिव्यभावपरीतं यच्छृङ्गाराद्भुतयोजितम् ।
अनेकभावसंयुक्तमुदारत्वं प्रकीर्तितम् ॥ १११ ॥
divyabhāvaparītaṃ yacchṛṅgārādbhutayojitam |
anekabhāvasaṃyuktamudāratvaṃ prakīrtitam || 111 ||
अनेकार्थविशेषैर्यत् सूक्तैः सौष्ठवसंयुतैः ।
उपेतमतिचित्रार्थैः उदात्तं तच्च कीर्त्यते ॥ ११२ ॥
anekārthaviśeṣairyat sūktaiḥ sauṣṭhavasaṃyutaiḥ |
upetamaticitrārthaiḥ udāttaṃ tacca kīrtyate || 112 ||
यन्मनश्श्रोत्रविषयमाह्लादयति हीन्दुवत् ।
लीलाद्यर्थोपपन्नां वा तां कान्तिं कवयो विदुः ॥ ११३ ॥
yanmanaśśrotraviṣayamāhlādayati hīnduvat |
līlādyarthopapannāṃ vā tāṃ kāntiṃ kavayo viduḥ || 113 ||
यो मनश्श्रोत्रविषयः प्रसादजनको भवेत् ।
शब्दबन्धः प्रयोगेण स कान्त इति भण्यते ॥ ११४ ॥
yo manaśśrotraviṣayaḥ prasādajanako bhavet |
śabdabandhaḥ prayogeṇa sa kānta iti bhaṇyate || 114 ||
एवमेते ह्यलङ्कारा गुणा दोषाश्च कीर्तिताः ।
प्रयोगमेषां च पुनर्वक्ष्यामि रससंश्रयम् ॥ ११५ ॥
evamete hyalaṅkārā guṇā doṣāśca kīrtitāḥ |
prayogameṣāṃ ca punarvakṣyāmi rasasaṃśrayam || 115 ||
लघ्वक्षरप्रायकृतमुपमारूपकाश्रयम् ।
काव्यं कार्यं तु नाट्यज्ञैः वीररौद्राद्भुताश्रयम् ॥ ११६ ॥
laghvakṣaraprāyakṛtamupamārūpakāśrayam |
kāvyaṃ kāryaṃ tu nāṭyajñaiḥ vīraraudrādbhutāśrayam || 116 ||
गुर्वक्षरप्रायकृतं बीभत्से करुणे तथा ।
कदाचिद्रौद्रवीराभ्यां यदाघर्षणजं भवेत् ॥ ११७ ॥
gurvakṣaraprāyakṛtaṃ bībhatse karuṇe tathā |
kadācidraudravīrābhyāṃ yadāgharṣaṇajaṃ bhavet || 117 ||
रूपदीपकसंयुक्तमार्यावृत्तसमाश्रयम् ।
शृङ्गारे च रसे वीरे काव्यं स्यान्नाटकाश्रयम् ॥ ११८ ॥
rūpadīpakasaṃyuktamāryāvṛttasamāśrayam |
śṛṅgāre ca rase vīre kāvyaṃ syānnāṭakāśrayam || 118 ||
उत्तरोत्तरसंयुक्तं वीरे काव्यं तु यद्भवेत् ।
जगत्यतिजगत्यां वा सङ्कृत्यां वापि तद्भवेत् ॥ ११९ ॥
uttarottarasaṃyuktaṃ vīre kāvyaṃ tu yadbhavet |
jagatyatijagatyāṃ vā saṅkṛtyāṃ vāpi tadbhavet || 119 ||
तथैव युद्धसम्फेटा उत्कृत्यां सम्प्रकीर्तितौ ।
करुणे शक्वरी ज्ञेया तथैवातिधृतिर्भवेत् ॥ १२० ॥
tathaiva yuddhasampheṭā utkṛtyāṃ samprakīrtitau |
karuṇe śakvarī jñeyā tathaivātidhṛtirbhavet || 120 ||
यद्वीरे कीर्तितं च्छन्दः तद्रौद्रेऽपि प्रयोजयेत् ।
शेषाणामर्थयोगेन च्छन्दः कार्यः प्रयोक्तृभिः ॥ १२१ ॥
yadvīre kīrtitaṃ cchandaḥ tadraudre'pi prayojayet |
śeṣāṇāmarthayogena cchandaḥ kāryaḥ prayoktṛbhiḥ || 121 ||
यच्छन्दः पूर्वमुद्दिष्टं विषमार्धसमे समम् ।
उदारमधुरैः शब्दैस्तत्कार्यं तु रसानुगम् ॥ १२२ ॥
yacchandaḥ pūrvamuddiṣṭaṃ viṣamārdhasame samam |
udāramadhuraiḥ śabdaistatkāryaṃ tu rasānugam || 122 ||
शब्दानुदारमधुरान् प्रमदाभिधेयान् ।
नाट्याश्रयेषु कृतिषु प्रययेत कर्तुम् ।
तैर्भूषिता बहु विभान्ति हि काव्यबन्धाः ।
पद्माकरा विकसिता इव राजहंसैः ॥ १२३ ॥
śabdānudāramadhurān pramadābhidheyān |
nāṭyāśrayeṣu kṛtiṣu prayayeta kartum |
tairbhūṣitā bahu vibhānti hi kāvyabandhāḥ |
padmākarā vikasitā iva rājahaṃsaiḥ || 123 ||
त्रिविधं ह्यक्षरं कार्यं कविभिर्नाटकाश्रयम् ।
ह्रस्वं दीर्घं प्लुतञ्चैव रसभावविभावकम् ॥ १२४ ॥
trividhaṃ hyakṣaraṃ kāryaṃ kavibhirnāṭakāśrayam |
hrasvaṃ dīrghaṃ plutañcaiva rasabhāvavibhāvakam || 124 ||
एकमात्रं भवेद् ह्रस्वं द्विमात्रं दीर्घमिष्यते ।
प्लुतं चैव त्रिमात्रं स्यादक्षरं स्वरयोजनात् ॥ १२५ ॥
ekamātraṃ bhaved hrasvaṃ dvimātraṃ dīrghamiṣyate |
plutaṃ caiva trimātraṃ syādakṣaraṃ svarayojanāt || 125 ||
स्मृते चासूयिते चैव तथा च परिदेविते ।
पठतां ब्राह्मणानाञ्च प्लुतमक्षरमिष्यते ॥ १२६ ॥
smṛte cāsūyite caiva tathā ca paridevite |
paṭhatāṃ brāhmaṇānāñca plutamakṣaramiṣyate || 126 ||
अकारस्तु स्मृते कार्यं ऊकारश्चाप्यसूयिते ।
परिदेविते तु हाकार ॐकारोऽध्ययने तथा ॥ १२७ ॥
akārastu smṛte kāryaṃ ūkāraścāpyasūyite |
paridevite tu hākāra oṃkāro'dhyayane tathā || 127 ||
ह्रस्वदीर्घप्लुतानीह यथाभावं यथारसम् ।
काव्ययोगेषु सर्वेषु ह्यक्षराणि प्रयोजयेत् ॥ १२८ ॥
hrasvadīrghaplutānīha yathābhāvaṃ yathārasam |
kāvyayogeṣu sarveṣu hyakṣarāṇi prayojayet || 128 ||
चेक्रीडितप्रभृतिभिर्विकृतैस्तु शब्दैः ।
युक्ता न भान्ति ललिता भरतप्रयोगाः ।
यज्ञक्रियेव रुरुचर्मधुरैः कृताक्तैः ।
वेश्या द्विजैरिव कमण्डलुदण्डहस्तैः ॥ १२९ ॥
cekrīḍitaprabhṛtibhirvikṛtaistu śabdaiḥ |
yuktā na bhānti lalitā bharataprayogāḥ |
yajñakriyeva rurucarmadhuraiḥ kṛtāktaiḥ |
veśyā dvijairiva kamaṇḍaludaṇḍahastaiḥ || 129 ||
मृदुललितपदार्थं गूढशब्दार्थहीनं ।
बुधजनसुखभोग्यं युक्तिमन्नृत्तयोग्यम् ।
बहुरसकृतमार्गं सन्धिसन्धानयुक्तं ।
भवति जगति योग्यं नाटकं प्रेक्षकाणाम् ॥ १३० ॥
mṛdulalitapadārthaṃ gūḍhaśabdārthahīnaṃ |
budhajanasukhabhogyaṃ yuktimannṛttayogyam |
bahurasakṛtamārgaṃ sandhisandhānayuktaṃ |
bhavati jagati yogyaṃ nāṭakaṃ prekṣakāṇām || 130 ||
अनुबन्धः ।
भूषणाक्षरसङ्घातौ शोभोदाहरणे तथा ।
हेतुसंशयदृष्टान्ताः प्राप्ताभिप्राय एव च ॥ १३१ ॥
anubandhaḥ |
bhūṣaṇākṣarasaṅghātau śobhodāharaṇe tathā |
hetusaṃśayadṛṣṭāntāḥ prāptābhiprāya eva ca || 131 ||
निदर्शनं निरुक्तं च सिद्धिश्चाथ विशेषणम् ।
गुणातिपातातिशयौ तुल्यतर्कः पदोच्चयः ॥ १३२ ॥
nidarśanaṃ niruktaṃ ca siddhiścātha viśeṣaṇam |
guṇātipātātiśayau tulyatarkaḥ padoccayaḥ || 132 ||
दृष्टं चैवोपदिष्टं च विचारस्तद्विपर्ययः ।
भ्रंशश्चानुनयो माला दाक्षिण्यं गर्हणं तथा ॥ १३३ ॥
dṛṣṭaṃ caivopadiṣṭaṃ ca vicārastadviparyayaḥ |
bhraṃśaścānunayo mālā dākṣiṇyaṃ garhaṇaṃ tathā || 133 ||
अर्थापत्तिः प्रसिद्धिश्च पृच्छा सारूप्यमेव च ।
मनोरथश्च लेशश्च क्षोभोऽथ गुणकीर्तनम् ॥ १३४ ॥
arthāpattiḥ prasiddhiśca pṛcchā sārūpyameva ca |
manorathaśca leśaśca kṣobho'tha guṇakīrtanam || 134 ||
ज्ञेयान्यनुक्तसिद्धिश्च प्रियं वचनमेव च ।
षट्त्रिंशल्लक्षणान्येव काव्यबन्धेषु निर्दिशेत् ॥ १३५ ॥
jñeyānyanuktasiddhiśca priyaṃ vacanameva ca |
ṣaṭtriṃśallakṣaṇānyeva kāvyabandheṣu nirdiśet || 135 ||
अलङ्कारैर्गुणैश्चैव बहुभिः समलङ्कृतम् ।
भूषणैरिव चित्रार्थैस्तद् भूषणमिति स्मृतम् ॥ १३६ ॥
alaṅkārairguṇaiścaiva bahubhiḥ samalaṅkṛtam |
bhūṣaṇairiva citrārthaistad bhūṣaṇamiti smṛtam || 136 ||
यत्राल्पैरक्षरैः श्लिष्टैर्विचित्रमुपवर्ण्यते ।
तमप्यक्षरसङ्घातं विद्याल्लक्षणसंज्ञितम् ॥ १३७ ॥
yatrālpairakṣaraiḥ śliṣṭairvicitramupavarṇyate |
tamapyakṣarasaṅghātaṃ vidyāllakṣaṇasaṃjñitam || 137 ||
सिद्धैरर्थैः समं कृत्वा ह्यसिद्धोऽर्थः प्रयुज्यते ।
यत्र श्लिष्टा विचित्रार्था सा शोभेत्यभिधीयते ॥ १३८ ॥
siddhairarthaiḥ samaṃ kṛtvā hyasiddho'rthaḥ prayujyate |
yatra śliṣṭā vicitrārthā sā śobhetyabhidhīyate || 138 ||
यत्र तुल्यार्थयुक्तेन वाक्येनाभिप्रदर्शनात् ।
साध्यन्ते निपुणैरर्थास्तदुदाहरणं स्मृतम् ॥ १३९ ॥
yatra tulyārthayuktena vākyenābhipradarśanāt |
sādhyante nipuṇairarthāstadudāharaṇaṃ smṛtam || 139 ||
यत् प्रयोजनसामर्थ्यात् वाक्यमिष्टार्थसाधकम् ।
समासोक्तं मनोग्राहि स हेतुरिति संज्ञितः ॥ १४० ॥
yat prayojanasāmarthyāt vākyamiṣṭārthasādhakam |
samāsoktaṃ manogrāhi sa heturiti saṃjñitaḥ || 140 ||
अपरिज्ञाततत्त्वार्थं वाक्यं यत्र समाप्यते ।
अनेकत्वाद्विचाराणां स संशय इति स्मृतः ॥ १४१ ॥
aparijñātatattvārthaṃ vākyaṃ yatra samāpyate |
anekatvādvicārāṇāṃ sa saṃśaya iti smṛtaḥ || 141 ||
सर्वलोकमनोग्राहि यस्तु पक्षार्थसाधकः ।
हेतोर्निदर्शनकृतः स दृष्टान्त इति स्मृतः ॥ १४२ ॥
sarvalokamanogrāhi yastu pakṣārthasādhakaḥ |
hetornidarśanakṛtaḥ sa dṛṣṭānta iti smṛtaḥ || 142 ||
दृष्ट्वैवावयवान् कांश्चिद् भावो यत्रानुमीयते ।
प्राप्तिं तामपि जानीयाल्लक्षणं नाटकाश्रयम् ॥ १४३ ॥
dṛṣṭvaivāvayavān kāṃścid bhāvo yatrānumīyate |
prāptiṃ tāmapi jānīyāllakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam || 143 ||
अभूतपूर्वो योऽप्यर्थः सादृश्यात्परिकल्पितः ।
लोकस्य हृदयग्राही सोऽभिप्राय इति स्मृतः ॥ १४४ ॥
abhūtapūrvo yo'pyarthaḥ sādṛśyātparikalpitaḥ |
lokasya hṛdayagrāhī so'bhiprāya iti smṛtaḥ || 144 ||
यत्रार्थानां प्रसिद्धानां क्रियते परिकीर्तनम् ।
परापेक्षाद्युदासार्थं तन्निदर्शनमुच्यते ॥ १४५ ॥
yatrārthānāṃ prasiddhānāṃ kriyate parikīrtanam |
parāpekṣādyudāsārthaṃ tannidarśanamucyate || 145 ||
निरवद्यस्य वाक्यस्य पूर्वोक्तार्थप्रसिद्धये ।
यदुच्यते तु वचनं निरुक्तं तदुदाहृतम् ॥ १४६ ॥
niravadyasya vākyasya pūrvoktārthaprasiddhaye |
yaducyate tu vacanaṃ niruktaṃ tadudāhṛtam || 146 ||
बहूनां च प्रधानानां नाम यत्राभिकीर्त्यते ।
अभिप्रेतार्थसिद्ध्यर्थं सा सिद्धिरभिधीयते ॥ १४७ ॥
bahūnāṃ ca pradhānānāṃ nāma yatrābhikīrtyate |
abhipretārthasiddhyarthaṃ sā siddhirabhidhīyate || 147 ||
सिद्धान् बहून् प्रधानार्थान् उक्त्वा यत्र प्रयुज्यते ।
विशेषयुक्तं वचनं विज्ञेयं तद्विशेषणम् ॥ १४८ ॥
siddhān bahūn pradhānārthān uktvā yatra prayujyate |
viśeṣayuktaṃ vacanaṃ vijñeyaṃ tadviśeṣaṇam || 148 ||
गुणाभिधानैर्विविधैर्विपरीतार्थयोजितैः ।
गुणातिपातो मधुरैर्निष्ठुरार्थैर्भवेदथ ॥ १४९ ॥
guṇābhidhānairvividhairviparītārthayojitaiḥ |
guṇātipāto madhurairniṣṭhurārthairbhavedatha || 149 ||
बहून् गुणान् कीर्तयित्वा सामान्यजनसम्भवान् ।
विशेषः कीर्त्यते यस्तु ज्ञेयः सोऽतिशयो बुधैः ॥ १५० ॥
bahūn guṇān kīrtayitvā sāmānyajanasambhavān |
viśeṣaḥ kīrtyate yastu jñeyaḥ so'tiśayo budhaiḥ || 150 ||
रूपकैरुपसाभिर्वा तुल्यार्थैः सुप्रयोजितैः ।
अप्रत्यक्षार्थसंस्पर्शस्तुल्यतर्कः प्रकीर्तितः ॥ १५१ ॥
rūpakairupasābhirvā tulyārthaiḥ suprayojitaiḥ |
apratyakṣārthasaṃsparśastulyatarkaḥ prakīrtitaḥ || 151 ||
बहूनां च प्रयुक्तानां पदानां बहुभिः पदैः ।
उच्चयः सदृशार्थो यः स विज्ञेयः पदोच्चयः ॥ १५२ ॥
bahūnāṃ ca prayuktānāṃ padānāṃ bahubhiḥ padaiḥ |
uccayaḥ sadṛśārtho yaḥ sa vijñeyaḥ padoccayaḥ || 152 ||
यथादेशं यथाकालं यथारूपं च वर्ण्यते ।
यत्प्रत्यक्षं परोक्षं वा दृष्टं तद्वर्णतोऽपि वा ॥ १५३ ॥
yathādeśaṃ yathākālaṃ yathārūpaṃ ca varṇyate |
yatpratyakṣaṃ parokṣaṃ vā dṛṣṭaṃ tadvarṇato'pi vā || 153 ||
परिगृह्य तु शास्त्रार्थं यद्वाक्यमभिधीयते ।
विद्वन्मनोहरं स्वन्तमुपदिष्टं तदुच्यते ॥ १५४ ॥
parigṛhya tu śāstrārthaṃ yadvākyamabhidhīyate |
vidvanmanoharaṃ svantamupadiṣṭaṃ taducyate || 154 ||
पूर्वाशयसमानार्थैरप्रत्यक्षार्थसाधनैः ।
अनेकोपाधिसंयुक्तो विचारः परिकीर्तितः ॥ १५५ ॥
pūrvāśayasamānārthairapratyakṣārthasādhanaiḥ |
anekopādhisaṃyukto vicāraḥ parikīrtitaḥ || 155 ||
विचारस्यान्यथाभावस्तथा दृष्टोपदिष्टयोः ।
सन्देहात्कल्प्यते यस्तु स विज्ञेयो विपर्ययः ॥ १५६ ॥
vicārasyānyathābhāvastathā dṛṣṭopadiṣṭayoḥ |
sandehātkalpyate yastu sa vijñeyo viparyayaḥ || 156 ||
वाच्यमर्थं परित्यज्य दृष्टादिभिरनेकधा ।
अन्यस्मिन्नेव पतनादिह भ्रंशः स इष्यते ॥ १५७ ॥
vācyamarthaṃ parityajya dṛṣṭādibhiranekadhā |
anyasminneva patanādiha bhraṃśaḥ sa iṣyate || 157 ||
उभयोः प्रीतिजननो विरुद्धाभिनिविष्टयोः ।
अर्थस्य साधकश्चैव विज्ञेयोऽनुनयो बुधैः ॥ १५८ ॥
ubhayoḥ prītijanano viruddhābhiniviṣṭayoḥ |
arthasya sādhakaścaiva vijñeyo'nunayo budhaiḥ || 158 ||
ईप्सितार्थप्रसिद्ध्यर्थं कीर्त्यते यत्र सूरिभिः ।
प्रयोजनान्यनेकानि सा मालेत्यभिसंज्ञिता ॥ १५९ ॥
īpsitārthaprasiddhyarthaṃ kīrtyate yatra sūribhiḥ |
prayojanānyanekāni sā māletyabhisaṃjñitā || 159 ||
हृष्टैः प्रसन्नवदनैर्यत्परस्यानुवर्तनम् ।
क्रियते वाक्यचेष्टाभिस्तद्दाक्षिण्यमिति स्मृतम् ॥ १६० ॥
hṛṣṭaiḥ prasannavadanairyatparasyānuvartanam |
kriyate vākyaceṣṭābhistaddākṣiṇyamiti smṛtam || 160 ||
यत्र सङ्कीर्तयन् दोषं गुणमर्थेन दर्शयेत् ।
गुणातिपाताद् दोषाद्वा गर्हणं नाम तद्भवेत् ॥ १६१ ॥
yatra saṅkīrtayan doṣaṃ guṇamarthena darśayet |
guṇātipātād doṣādvā garhaṇaṃ nāma tadbhavet || 161 ||
अर्थान्तरस्य कथने यत्रान्योऽर्थः प्रतीयते ।
वाक्यमाधुर्यसम्पन्ना सार्थापत्तिरुदाहृता ॥ १६२ ॥
arthāntarasya kathane yatrānyo'rthaḥ pratīyate |
vākyamādhuryasampannā sārthāpattirudāhṛtā || 162 ||
वाक्यैः सातिशयैरुक्ता वाक्यार्थस्य प्रसाधकैः ।
लोकप्रसिद्धैर्बहुभिः प्रसिद्धिरिति कीर्तिता ॥ १६३ ॥
vākyaiḥ sātiśayairuktā vākyārthasya prasādhakaiḥ |
lokaprasiddhairbahubhiḥ prasiddhiriti kīrtitā || 163 ||
यत्राकारोद्भवैर्वाक्यैरात्मानमथवा परम् ।
पृच्छ्यते चाभिधत्तेऽर्थं सा पृच्छेत्यभिसंज्ञिता ॥ १६४ ॥
yatrākārodbhavairvākyairātmānamathavā param |
pṛcchyate cābhidhatte'rthaṃ sā pṛcchetyabhisaṃjñitā || 164 ||
दृष्टश्रुतानुभूतार्थकथनादिसमुद्भवम् ।
सादृश्यं क्षोभजननं सारूप्यमिति संज्ञितम् ॥ १६५ ॥
dṛṣṭaśrutānubhūtārthakathanādisamudbhavam |
sādṛśyaṃ kṣobhajananaṃ sārūpyamiti saṃjñitam || 165 ||
हृदयस्थस्य वाक्यस्य गूढार्थस्य विभावकम् ।
अन्यापदेशैः कथनं मनोरथ इति स्मृतः ॥ १६६ ॥
hṛdayasthasya vākyasya gūḍhārthasya vibhāvakam |
anyāpadeśaiḥ kathanaṃ manoratha iti smṛtaḥ || 166 ||
यद्वाक्यं वाक्यकुशलैरुपायेनाभिधीयते ।
सदृशार्थाभिनिष्पत्त्याः स लेश इति कीर्तितः ॥ १६७ ॥
yadvākyaṃ vākyakuśalairupāyenābhidhīyate |
sadṛśārthābhiniṣpattyāḥ sa leśa iti kīrtitaḥ || 167 ||
परदोषैर्विचित्रार्थैर्यत्रात्मा परिकीर्त्यते ।
अदृष्टोऽप्यन्योऽपि वा कश्चित् स तु क्षोभ इति स्मृतः ॥ १६८ ॥
paradoṣairvicitrārthairyatrātmā parikīrtyate |
adṛṣṭo'pyanyo'pi vā kaścit sa tu kṣobha iti smṛtaḥ || 168 ||
लोके गुणातिरिक्तानां गुणानां यत्र नामभिः ।
एकोऽपि शब्द्यते तत्तु विज्ञेयं गुणकीर्तनम् ॥ १६९ ॥
loke guṇātiriktānāṃ guṇānāṃ yatra nāmabhiḥ |
eko'pi śabdyate tattu vijñeyaṃ guṇakīrtanam || 169 ||
प्रस्तावेनैव शेषोऽर्थः कृत्स्नो यत्र प्रतीयते ।
वचनेन विनानुक्तसिद्धिः सा परिकीर्तिता ॥ १७० ॥
prastāvenaiva śeṣo'rthaḥ kṛtsno yatra pratīyate |
vacanena vinānuktasiddhiḥ sā parikīrtitā || 170 ||
यत्प्रसन्नेन मनसा पूज्यं पूजयितुं वचः ।
हृष्टप्रकाशनार्थं तु सा प्रियोक्तिरुदाहृता ॥ १७१ ॥
yatprasannena manasā pūjyaṃ pūjayituṃ vacaḥ |
hṛṣṭaprakāśanārthaṃ tu sā priyoktirudāhṛtā || 171 ||
एतानि काव्यस्य च लक्षणानि ।
षट्त्रिंशदुद्देशनिदर्शनानि ।
प्रबन्धशोभाकरणानि तज्ज्ञैः ।
सम्यक् प्रयोज्यानि रसायनानि ॥ १७२ ॥
etāni kāvyasya ca lakṣaṇāni |
ṣaṭtriṃśaduddeśanidarśanāni |
prabandhaśobhākaraṇāni tajjñaiḥ |
samyak prayojyāni rasāyanāni || 172 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).