अध्यायः १८
Chapter 18
॥
A chapter of the Natya Shastra.
126 verses·Sanskrit with transliteration
॥ श्रीरस्तु ॥ ।
भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम् ।
अथ अष्टादशोऽध्यायः ।
वर्त्तयिष्याम्यहं विप्रा दशरूपविकल्पनम् ।
नामतः कर्मतश्चैव तथा चैव प्रयोगतः ॥ १ ॥
|| śrīrastu || |
bharatamunipraṇītaṃ nāṭyaśāstram |
atha aṣṭādaśo'dhyāyaḥ |
varttayiṣyāmyahaṃ viprā daśarūpavikalpanam |
nāmataḥ karmataścaiva tathā caiva prayogataḥ || 1 ||
नाटकं सप्रकरणमङ्को व्यायोग एव च ।
भाणः समवकारश्च वीथी प्रहसनं डिमः ॥ २ ॥
nāṭakaṃ saprakaraṇamaṅko vyāyoga eva ca |
bhāṇaḥ samavakāraśca vīthī prahasanaṃ ḍimaḥ || 2 ||
ईहामृगश्च विज्ञेया दशेमे नाट्यलक्षणे ।
एतेषां लक्षणमहं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः ॥ ३ ॥
īhāmṛgaśca vijñeyā daśeme nāṭyalakṣaṇe |
eteṣāṃ lakṣaṇamahaṃ vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ || 3 ||
सर्वेषामेव काव्यानां मातृका वृत्तयः स्मृताः ।
आभ्यो विनिसृतं ह्येतद्दशरूपं प्रयोगतः ॥ ४ ॥
sarveṣāmeva kāvyānāṃ mātṛkā vṛttayaḥ smṛtāḥ |
ābhyo vinisṛtaṃ hyetaddaśarūpaṃ prayogataḥ || 4 ||
जातिभिः श्रुतिभिश्चैव स्वरा ग्रामत्वमागताः ।
यथा तथा वृत्तिभेदैः काव्यबन्धा भवन्ति हि ॥ ५ ॥
jātibhiḥ śrutibhiścaiva svarā grāmatvamāgatāḥ |
yathā tathā vṛttibhedaiḥ kāvyabandhā bhavanti hi || 5 ||
ग्रामौ पूर्णस्वरौ द्वौ तु यथा वै षड्जमध्यमौ ।
सर्ववृत्तिविनिष्पन्नौ काव्यबन्धौ तथा त्विमौ ॥ ६ ॥
grāmau pūrṇasvarau dvau tu yathā vai ṣaḍjamadhyamau |
sarvavṛttiviniṣpannau kāvyabandhau tathā tvimau || 6 ||
ज्ञेयं प्रकरणं चैव तथा नाटकमेव च ।
सर्ववृत्तिविनिष्पन्नं नानाबन्धसमाश्रयम् ॥ ७ ॥
jñeyaṃ prakaraṇaṃ caiva tathā nāṭakameva ca |
sarvavṛttiviniṣpannaṃ nānābandhasamāśrayam || 7 ||
वीथी समवकारश्च तथेहामृग एव च ।
उत्सृष्टिकाङ्को व्यायोगो भाणः प्रहसनं डिमः ॥ ८ ॥
vīthī samavakāraśca tathehāmṛga eva ca |
utsṛṣṭikāṅko vyāyogo bhāṇaḥ prahasanaṃ ḍimaḥ || 8 ||
कैशिकीवृत्तिहीनानि रूपाण्येतानि कारयेत् ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि काव्यबन्धविकल्पनम् ॥ ९ ॥
kaiśikīvṛttihīnāni rūpāṇyetāni kārayet |
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi kāvyabandhavikalpanam || 9 ||
प्रख्यातवस्तुविषयं प्रख्यातोदात्तनायकं चैव ।
राजर्षिवंश्यचरितं तथैव दिव्याश्रयोपेतम् ॥ १० ॥
prakhyātavastuviṣayaṃ prakhyātodāttanāyakaṃ caiva |
rājarṣivaṃśyacaritaṃ tathaiva divyāśrayopetam || 10 ||
नानाविभूतिभिर्युतमृद्धिविलासादिभिर्गुणैश्चैव ।
अङ्कप्रवेशकाढ्यं भवति हि तन्नाटकं नाम ॥ ११ ॥
nānāvibhūtibhiryutamṛddhivilāsādibhirguṇaiścaiva |
aṅkapraveśakāḍhyaṃ bhavati hi tannāṭakaṃ nāma || 11 ||
नृपतीनां यच्चरितं नानारसभावचेष्टितं बहुधा ।
सुखदुःखोत्पत्तिकृतं भवति हि तन्नाटकं नाम ॥ १२ ॥
nṛpatīnāṃ yaccaritaṃ nānārasabhāvaceṣṭitaṃ bahudhā |
sukhaduḥkhotpattikṛtaṃ bhavati hi tannāṭakaṃ nāma || 12 ||
अस्यावस्थोपेतं कार्यं प्रसमीक्ष्य बिन्दुविस्तारात् ।
कर्तव्योऽङ्कः सोऽपि तु गुणान्वितं नाट्यतत्त्वज्ञैः ॥ १३ ॥
asyāvasthopetaṃ kāryaṃ prasamīkṣya binduvistārāt |
kartavyo'ṅkaḥ so'pi tu guṇānvitaṃ nāṭyatattvajñaiḥ || 13 ||
अङ्क इति रूढिशब्दो भावैश्च रसैश्च रोहयत्यर्थान् ।
नानाविधानयुक्तो यस्मात्तस्माद्भवेदङ्कः ॥ १४ ॥
aṅka iti rūḍhiśabdo bhāvaiśca rasaiśca rohayatyarthān |
nānāvidhānayukto yasmāttasmādbhavedaṅkaḥ || 14 ||
अङ्कसमाप्तिः कार्या काव्यच्छेदेन बीजसंहारः ।
वस्तुव्यापी बिन्दुः काव्यसमुत्थोऽत्र नित्यं स्यात् ॥ १५ ॥
aṅkasamāptiḥ kāryā kāvyacchedena bījasaṃhāraḥ |
vastuvyāpī binduḥ kāvyasamuttho'tra nityaṃ syāt || 15 ||
यत्रार्थस्य समाप्तिर्यत्र च बीजस्य भवति संहारः ।
किञ्चिदवलग्नबिन्दुः सोऽङ्क इति सदावगन्तव्यः ॥ १६ ॥
yatrārthasya samāptiryatra ca bījasya bhavati saṃhāraḥ |
kiñcidavalagnabinduḥ so'ṅka iti sadāvagantavyaḥ || 16 ||
ये नायका निगदितास्तेषां प्रत्यक्षचरितसंयोगः ।
नानावस्थोपेतः कार्यस्त्वङ्कोऽविप्रकृष्टस्तु ॥ १७ ॥
ye nāyakā nigaditāsteṣāṃ pratyakṣacaritasaṃyogaḥ |
nānāvasthopetaḥ kāryastvaṅko'viprakṛṣṭastu || 17 ||
नायकदेवीगुरुजनपुरोहितामात्यसार्थवाहानाम् ।
नैकरसान्तरविहितो ह्यङ्क इति स वेदितव्यस्तु ॥ १८ ॥
nāyakadevīgurujanapurohitāmātyasārthavāhānām |
naikarasāntaravihito hyaṅka iti sa veditavyastu || 18 ||
पञ्चाक्षरा दशपरा ह्यङ्काः स्युर्नाटके प्रकरणे च ।
निष्क्रामः सर्वेषां यस्मिन्नङ्कः स विज्ञेयः ॥ १९ ॥
pañcākṣarā daśaparā hyaṅkāḥ syurnāṭake prakaraṇe ca |
niṣkrāmaḥ sarveṣāṃ yasminnaṅkaḥ sa vijñeyaḥ || 19 ||
क्रोधप्रसादशोकाः शापोत्सर्गोऽथ विद्रवोद्वाहौ ।
अद्भुतसम्भवदर्शनमङ्के प्रत्यक्षजानि स्युः ॥ २० ॥
krodhaprasādaśokāḥ śāpotsargo'tha vidravodvāhau |
adbhutasambhavadarśanamaṅke pratyakṣajāni syuḥ || 20 ||
एकदिवसप्रवृत्तः कार्यस्त्वङ्कोऽर्थबीजमधिकृत्य ।
आवश्यककार्याणामविरोधेन प्रयोगेषु ॥ २१ ॥
ekadivasapravṛttaḥ kāryastvaṅko'rthabījamadhikṛtya |
āvaśyakakāryāṇāmavirodhena prayogeṣu || 21 ||
एकाङ्केन कदाचिद्बहूनि कार्याणि योजयेद्धीमान् ।
आवश्यकाविरोधेन तत्र काव्यानि कार्याणि ॥ २२ ॥
ekāṅkena kadācidbahūni kāryāṇi yojayeddhīmān |
āvaśyakāvirodhena tatra kāvyāni kāryāṇi || 22 ||
रङ्गं तु ये प्रविष्टाः सर्वेषां भवति तत्र निष्क्रामः ।
बीजार्थयुक्तियुक्तं कृत्वा काव्यं यथार्थरसम् ॥ २३ ॥
raṅgaṃ tu ye praviṣṭāḥ sarveṣāṃ bhavati tatra niṣkrāmaḥ |
bījārthayuktiyuktaṃ kṛtvā kāvyaṃ yathārtharasam || 23 ||
न बहूनीह कार्याणि त्वेकाङ्के विनियोजयेत् ।
आवश्यकानां कार्याणां विरोधो हि तथा भवेत् ॥ २४ ॥
na bahūnīha kāryāṇi tvekāṅke viniyojayet |
āvaśyakānāṃ kāryāṇāṃ virodho hi tathā bhavet || 24 ||
ज्ञात्वा दिवसावस्थां क्षणयाममुहूर्तलक्षणोपेताम् ।
विभजेत्सर्वमशेषं पृथक्पृथक्काव्यमङ्केषु ॥ २५ ॥
jñātvā divasāvasthāṃ kṣaṇayāmamuhūrtalakṣaṇopetām |
vibhajetsarvamaśeṣaṃ pṛthakpṛthakkāvyamaṅkeṣu || 25 ||
दिवसावसानकार्यं यद्यङ्के नोपपद्यते सर्वम् ।
अङ्कच्छेदं कृत्वा प्रवेशकैस्तद्विधातव्यम् ॥ २६ ॥
divasāvasānakāryaṃ yadyaṅke nopapadyate sarvam |
aṅkacchedaṃ kṛtvā praveśakaistadvidhātavyam || 26 ||
विप्रकृष्टं तु यो देशं गच्छेत्कार्यवशानुगः ।
अङ्कच्छेदेऽथ सङ्क्षेपान्निर्दिशेत्तं प्रवेशकैः ॥ २७ ॥
viprakṛṣṭaṃ tu yo deśaṃ gacchetkāryavaśānugaḥ |
aṅkacchede'tha saṅkṣepānnirdiśettaṃ praveśakaiḥ || 27 ||
सन्निहितनायकोऽङ्कः कर्तव्यो नाटके प्रकरणे वा ।
परिजनकथानुबन्धः प्रवेशको नाम विज्ञेयः ॥ २८ ॥
sannihitanāyako'ṅkaḥ kartavyo nāṭake prakaraṇe vā |
parijanakathānubandhaḥ praveśako nāma vijñeyaḥ || 28 ||
प्रकरणनाटकविषये पञ्चाद्या दशपरा भवन्त्यङ्काः ।
अङ्कान्तरसन्धिषु च प्रवेशकास्तेषु तावन्तः ॥ २९ ॥
prakaraṇanāṭakaviṣaye pañcādyā daśaparā bhavantyaṅkāḥ |
aṅkāntarasandhiṣu ca praveśakāsteṣu tāvantaḥ || 29 ||
अनयोरन्तरविहितः प्रवेशकोऽर्थक्रियां समभिवीक्ष्य ।
सङ्क्षेपार्थः सन्धिष्वर्थानां संविधातव्यः ॥ ३० ॥
anayorantaravihitaḥ praveśako'rthakriyāṃ samabhivīkṣya |
saṅkṣepārthaḥ sandhiṣvarthānāṃ saṃvidhātavyaḥ || 30 ||
अङ्कच्छेदं कृत्वा मासकृतं वर्षसञ्चितं वापि ।
तत्सर्वं कर्तव्यं वर्षादूर्ध्वं न तु कदाचित् ॥ ३१ ॥
aṅkacchedaṃ kṛtvā māsakṛtaṃ varṣasañcitaṃ vāpi |
tatsarvaṃ kartavyaṃ varṣādūrdhvaṃ na tu kadācit || 31 ||
यः कश्चित्कार्यवशाद्गच्छति पुरुषः प्रकृष्टमध्वानम् ।
तत्राप्यङ्कच्छेदः कर्तव्यः पूर्ववत्तज्ञैः ॥ ३२ ॥
yaḥ kaścitkāryavaśādgacchati puruṣaḥ prakṛṣṭamadhvānam |
tatrāpyaṅkacchedaḥ kartavyaḥ pūrvavattajñaiḥ || 32 ||
अङ्कान्तरानुसारी सङ्क्षेपार्थमधिकृत्य बिन्दूनाम् ।
प्रकरणनाटकविषये प्रवेशकः संविधातव्यः ॥ ३३ ॥
aṅkāntarānusārī saṅkṣepārthamadhikṛtya bindūnām |
prakaraṇanāṭakaviṣaye praveśakaḥ saṃvidhātavyaḥ || 33 ||
नोत्तममध्यमपुरुषैराचरितो नाप्युदात्तवचनकृतः ।
प्राकृतभाषाचारः प्रयोगमाश्रित्य कर्तव्यः ॥ ३४ ॥
nottamamadhyamapuruṣairācarito nāpyudāttavacanakṛtaḥ |
prākṛtabhāṣācāraḥ prayogamāśritya kartavyaḥ || 34 ||
कालोत्थानगतिरसौ व्याख्यासंरम्भकार्यविषयाणाम् ।
अर्थाभिधानयुक्तः प्रवेशकः स्यादनेकार्थः ॥ ३५ ॥
kālotthānagatirasau vyākhyāsaṃrambhakāryaviṣayāṇām |
arthābhidhānayuktaḥ praveśakaḥ syādanekārthaḥ || 35 ||
बह्वाश्रयमपि कार्यं प्रवेशकैः सङ्क्षिपेच्च सन्धिषु वा ।
बहुचूर्णपदैर्युक्तं जनयति खेदं प्रयोगस्य ॥ ३६ ॥
bahvāśrayamapi kāryaṃ praveśakaiḥ saṅkṣipecca sandhiṣu vā |
bahucūrṇapadairyuktaṃ janayati khedaṃ prayogasya || 36 ||
यत्रार्थस्य समाप्तिर्न भवत्यङ्के प्रयोगबाहुल्यात् ।
वृत्तान्तस्वल्पकथैः प्रवेशकैः सोऽभिधातव्यः ॥ ३७ ॥
yatrārthasya samāptirna bhavatyaṅke prayogabāhulyāt |
vṛttāntasvalpakathaiḥ praveśakaiḥ so'bhidhātavyaḥ || 37 ||
युद्धं राज्यभ्रंशो मरणं नगरोपरोधनं चैव ।
प्रत्यक्षाणि तु नाङ्के प्रवेशकैः संविधेयानि ॥ ३८ ॥
yuddhaṃ rājyabhraṃśo maraṇaṃ nagaroparodhanaṃ caiva |
pratyakṣāṇi tu nāṅke praveśakaiḥ saṃvidheyāni || 38 ||
अङ्के प्रवेशके च प्रकरणमाश्रित्य नाटके वापि ।
न वधः कर्तव्यः स्याद्योऽभ्युदयी नायकः ख्यातः ॥ ३९ ॥
aṅke praveśake ca prakaraṇamāśritya nāṭake vāpi |
na vadhaḥ kartavyaḥ syādyo'bhyudayī nāyakaḥ khyātaḥ || 39 ||
अपसरणमेव कार्यं ग्रहणं वा सन्धिरेव वा योज्यः ।
काव्यश्लेषैर्बहुभिर्यथारसं नाट्यतत्त्वज्ञैः ॥ ४० ॥
apasaraṇameva kāryaṃ grahaṇaṃ vā sandhireva vā yojyaḥ |
kāvyaśleṣairbahubhiryathārasaṃ nāṭyatattvajñaiḥ || 40 ||
न महाजनपरिवारं कर्तव्यं नाटकं प्रकरणं वा ।
ये तत्र कार्यपुरुषाश्चत्वारः पञ्च वा ते स्युः ॥ ४१ ॥
na mahājanaparivāraṃ kartavyaṃ nāṭakaṃ prakaraṇaṃ vā |
ye tatra kāryapuruṣāścatvāraḥ pañca vā te syuḥ || 41 ||
कार्यं गोपुच्छाग्रं कर्तव्यं काव्यबन्धमासाद्य ।
ये चोदात्ता भावास्ते सर्वे पृष्ठतः कार्याः ॥ ४२ ॥
kāryaṃ gopucchāgraṃ kartavyaṃ kāvyabandhamāsādya |
ye codāttā bhāvāste sarve pṛṣṭhataḥ kāryāḥ || 42 ||
सर्वेषां काव्यानां नानारसभावयुक्तियुक्तानाम् ।
निर्वहणे कर्तव्यो नित्यं हि रसोऽद्भुतस्तज्ज्ञैः ॥ ४३ ॥
sarveṣāṃ kāvyānāṃ nānārasabhāvayuktiyuktānām |
nirvahaṇe kartavyo nityaṃ hi raso'dbhutastajjñaiḥ || 43 ||
नाटकलक्षणमेतन्मया समासेन कीर्तितं विधिवत् ।
प्रकरणमतः परमहं लक्षणयुक्त्या प्रवक्ष्यामि ॥ ४४ ॥
nāṭakalakṣaṇametanmayā samāsena kīrtitaṃ vidhivat |
prakaraṇamataḥ paramahaṃ lakṣaṇayuktyā pravakṣyāmi || 44 ||
यत्र कविरात्मशक्त्या वस्तु शरीरं च नायकं चैव ।
औत्पत्तिकं प्रकुरुते प्रकरणमिति तद्बुधैर्ज्ञेयम् ॥ ४५ ॥
yatra kavirātmaśaktyā vastu śarīraṃ ca nāyakaṃ caiva |
autpattikaṃ prakurute prakaraṇamiti tadbudhairjñeyam || 45 ||
यदनार्षमथाहार्यं काव्यं प्रकरोत्यभूतगुणयुक्तम् ।
उत्पन्नबीजवस्तु प्रकरणमिति तदपि विज्ञेयम् ॥ ४६ ॥
yadanārṣamathāhāryaṃ kāvyaṃ prakarotyabhūtaguṇayuktam |
utpannabījavastu prakaraṇamiti tadapi vijñeyam || 46 ||
यन्नाटके मयोक्तं वस्तु शरीरं च वृत्तिभेदाश्च ।
तत्प्रकरणेऽपि योज्यं सलक्षणं सर्वसन्धिषु तु ॥ ४७ ॥
yannāṭake mayoktaṃ vastu śarīraṃ ca vṛttibhedāśca |
tatprakaraṇe'pi yojyaṃ salakṣaṇaṃ sarvasandhiṣu tu || 47 ||
विप्रवणिक्सचिवानां पुरोहितामात्यसार्थवाहानाम् ।
चरितं यन्नैकविधं ज्ञेयं तत्प्रकरणं नाम ॥ ४८ ॥
vipravaṇiksacivānāṃ purohitāmātyasārthavāhānām |
caritaṃ yannaikavidhaṃ jñeyaṃ tatprakaraṇaṃ nāma || 48 ||
नोदात्तनायककृतं न दिव्यचरितं न राजसम्भोगम् ।
बाह्यजनसम्प्रयुक्तं तज्ज्ञेयं प्रकरणं तज्ज्ञैः ॥ ४९ ॥
nodāttanāyakakṛtaṃ na divyacaritaṃ na rājasambhogam |
bāhyajanasamprayuktaṃ tajjñeyaṃ prakaraṇaṃ tajjñaiḥ || 49 ||
दासविटश्रेष्ठियुतं वेशस्त्र्युपचारकारणोपेतम् ।
मन्दकुलस्त्रीचरितं काव्यं कार्यं प्रकरणे तु ॥ ५० ॥
dāsaviṭaśreṣṭhiyutaṃ veśastryupacārakāraṇopetam |
mandakulastrīcaritaṃ kāvyaṃ kāryaṃ prakaraṇe tu || 50 ||
सचिवश्रेष्ठिब्राह्मणपुरोहितामात्यसार्थवाहानाम् ।
गृहवार्ता यत्र भवेन्न तत्र वेश्याङ्गना कार्या ॥ ५१ ॥
sacivaśreṣṭhibrāhmaṇapurohitāmātyasārthavāhānām |
gṛhavārtā yatra bhavenna tatra veśyāṅganā kāryā || 51 ||
यदि वेशयुवतियुक्तं न कुलस्त्री सङ्गमोऽपि स्यात् ।
अथ कुलजनप्रयुक्तं न वेशयुवतिर्भवेत्तत्र ॥ ५२ ॥
yadi veśayuvatiyuktaṃ na kulastrī saṅgamo'pi syāt |
atha kulajanaprayuktaṃ na veśayuvatirbhavettatra || 52 ||
यदि वा कारणयुक्त्या वेशकुलस्त्रीकृतोपचारः स्यात् ।
अविकृतभाषाचारं तत्र तु पाठ्यं प्रयोक्तव्यम् ॥ ५३ ॥
yadi vā kāraṇayuktyā veśakulastrīkṛtopacāraḥ syāt |
avikṛtabhāṣācāraṃ tatra tu pāṭhyaṃ prayoktavyam || 53 ||
मध्यमपुरुषैर्नित्यं योज्यो विष्कम्भकोऽत्र तत्त्वज्ज्ञैः ।
संस्कृतवचनानुगतः सङ्क्षेपार्थः प्रवेशकवत् ॥ ५४ ॥
madhyamapuruṣairnityaṃ yojyo viṣkambhako'tra tattvajjñaiḥ |
saṃskṛtavacanānugataḥ saṅkṣepārthaḥ praveśakavat || 54 ||
शुद्धः सङ्कीर्णो वा द्विविधो विष्कम्भकोऽपि कर्तव्यः ।
मध्यमपात्रः शुद्धः सङ्कीर्णो नीचमध्यकृतः ॥ ५५ ॥
śuddhaḥ saṅkīrṇo vā dvividho viṣkambhako'pi kartavyaḥ |
madhyamapātraḥ śuddhaḥ saṅkīrṇo nīcamadhyakṛtaḥ || 55 ||
अङ्कान्तरालविहितः प्रवेशकोऽर्थक्रियां समभिवीक्ष्य ।
सङ्क्षेपात्सन्धीनामर्थानां चैव कर्तव्यः ॥ ५६ ॥
aṅkāntarālavihitaḥ praveśako'rthakriyāṃ samabhivīkṣya |
saṅkṣepātsandhīnāmarthānāṃ caiva kartavyaḥ || 56 ||
अनयोश्च बन्धयोगादन्यो भेदः प्रयोक्तृभिः कार्यः ।
प्रख्यातस्त्वितरो वा नाटकयोगे प्रकरणे वा ॥ ५७ ॥
anayośca bandhayogādanyo bhedaḥ prayoktṛbhiḥ kāryaḥ |
prakhyātastvitaro vā nāṭakayoge prakaraṇe vā || 57 ||
प्रकरणनाटकभेदादुत्पाद्यं वस्तु नायकं नृपतिम् ।
अन्तःपुरसङ्गीतककन्यामधिकृत्य कर्तव्या ॥ ५८ ॥
prakaraṇanāṭakabhedādutpādyaṃ vastu nāyakaṃ nṛpatim |
antaḥpurasaṅgītakakanyāmadhikṛtya kartavyā || 58 ||
स्त्रीप्राया चतुरङ्का ललिताभिनयात्मिका सुविहिताङ्गी ।
बहुनृत्तगीतपाठ्या रतिसम्भोगात्मिका चैव ॥ ५९ ॥
strīprāyā caturaṅkā lalitābhinayātmikā suvihitāṅgī |
bahunṛttagītapāṭhyā ratisambhogātmikā caiva || 59 ||
राजोपचारयुक्ता प्रसादनक्रोधदम्भसंयुक्ता ।
नायकदेवीदूती सपरिजना नाटिका ज्ञेया ॥ ६० ॥
rājopacārayuktā prasādanakrodhadambhasaṃyuktā |
nāyakadevīdūtī saparijanā nāṭikā jñeyā || 60 ||
अन्तर्भावगता ह्येषा भावयोरुभयोर्यतः ।
अत एव दशैतानि रूपाणीत्युदितानि वै ॥ ६१ ॥
antarbhāvagatā hyeṣā bhāvayorubhayoryataḥ |
ata eva daśaitāni rūpāṇītyuditāni vai || 61 ||
प्रकरणनाटकलक्षणमुक्तं विप्रा मया समासेन ।
वक्ष्याम्यतः परमहं लक्षणं युक्त्या समवकारम् ॥ ६२ ॥
prakaraṇanāṭakalakṣaṇamuktaṃ viprā mayā samāsena |
vakṣyāmyataḥ paramahaṃ lakṣaṇaṃ yuktyā samavakāram || 62 ||
देवासुरबीजकृतः प्रख्यातोदात्तनायकश्चैव ।
त्र्यङ्कस्तथा त्रिकपटस्त्रिविद्रवः स्यात्त्रिशृङ्गारः ॥ ६३ ॥
devāsurabījakṛtaḥ prakhyātodāttanāyakaścaiva |
tryaṅkastathā trikapaṭastrividravaḥ syāttriśṛṅgāraḥ || 63 ||
द्वादशनायकबहुलो ह्यष्टादशनाडिकाप्रमाणश्च ।
वक्ष्याम्यस्याङ्कविधिं यावत्यो नाडिका यत्र ॥ ६४ ॥
dvādaśanāyakabahulo hyaṣṭādaśanāḍikāpramāṇaśca |
vakṣyāmyasyāṅkavidhiṃ yāvatyo nāḍikā yatra || 64 ||
अङ्कस्तु सप्रहसनः सविद्रवः सकपटः सवीथीकः ।
द्वादशनाडीविहितः प्रथमः कार्यः क्रियोपेतः ॥ ६५ ॥
aṅkastu saprahasanaḥ savidravaḥ sakapaṭaḥ savīthīkaḥ |
dvādaśanāḍīvihitaḥ prathamaḥ kāryaḥ kriyopetaḥ || 65 ||
कार्यस्तथा द्वितीयः समाश्रितो नाडिकाश्चतस्रस्तु ।
वस्तुसमापनविहितो द्विनाडिकः स्यात्तृतीयस्तु ॥ ६६ ॥
kāryastathā dvitīyaḥ samāśrito nāḍikāścatasrastu |
vastusamāpanavihito dvināḍikaḥ syāttṛtīyastu || 66 ||
नाडीसंज्ञा ज्ञेया मानं कालस्य यन्मुहूर्तार्धम् ।
तन्नाडिकाप्रमाणं यथोक्तमङ्केषु संयोज्यम् ॥ ६७ ॥
nāḍīsaṃjñā jñeyā mānaṃ kālasya yanmuhūrtārdham |
tannāḍikāpramāṇaṃ yathoktamaṅkeṣu saṃyojyam || 67 ||
या नाडिकेति संज्ञा कालविभागे क्रियाभिसम्पन्ना ।
कार्या च सा प्रयत्नाद्यथा क्रमेणैव शास्त्रोक्ता ॥ ६८ ॥
yā nāḍiketi saṃjñā kālavibhāge kriyābhisampannā |
kāryā ca sā prayatnādyathā krameṇaiva śāstroktā || 68 ||
अङ्कोऽङ्कस्त्वन्यार्थः कर्तव्यः काव्यबन्धमासाद्य ।
अर्थं हि समवकारे ह्यप्रतिसम्बन्धमिच्छन्ति ॥ ६९ ॥
aṅko'ṅkastvanyārthaḥ kartavyaḥ kāvyabandhamāsādya |
arthaṃ hi samavakāre hyapratisambandhamicchanti || 69 ||
युद्धजलसम्भवो वा वाय्वग्निगजेन्द्रसम्भ्रमकृतो वा ।
नगरोपरोधजो वा विज्ञेयो विद्रवस्त्रिविधः ॥ ७० ॥
yuddhajalasambhavo vā vāyvagnigajendrasambhramakṛto vā |
nagaroparodhajo vā vijñeyo vidravastrividhaḥ || 70 ||
वस्तुगतक्रमविहितो देववशाद्वा परप्रयुक्तो वा ।
सुखदुःखोत्पत्तिकृतस्त्रिविधः कपटोऽत्र विज्ञेयः ॥ ७१ ॥
vastugatakramavihito devavaśādvā paraprayukto vā |
sukhaduḥkhotpattikṛtastrividhaḥ kapaṭo'tra vijñeyaḥ || 71 ||
त्रिविधश्चात्र विधिज्ञैः पृथक्पृथक्कार्यविहितार्थः ।
शृङ्गारः कर्तव्यो धर्मे चार्थे च कामे च ॥ ७२ ॥
trividhaścātra vidhijñaiḥ pṛthakpṛthakkāryavihitārthaḥ |
śṛṅgāraḥ kartavyo dharme cārthe ca kāme ca || 72 ||
यस्मिन् धर्मप्रापकमात्महितं भवति साधनं बहुधा ।
व्रतनियमतपोयुक्तो ज्ञेयोऽसौ धर्मशृङ्गारः ॥ ७३ ॥
yasmin dharmaprāpakamātmahitaṃ bhavati sādhanaṃ bahudhā |
vrataniyamatapoyukto jñeyo'sau dharmaśṛṅgāraḥ || 73 ||
अर्थस्येच्छायोगाद्बहुधा चैवार्थतोऽर्थशृङ्गारः ।
स्त्रीसम्प्रयोगविषयेष्वर्थार्था वा रतिर्यत्र ॥ ७४ ॥
arthasyecchāyogādbahudhā caivārthato'rthaśṛṅgāraḥ |
strīsamprayogaviṣayeṣvarthārthā vā ratiryatra || 74 ||
कन्याविलोभनकृतं प्राप्तौ स्त्रीपुंसयोस्तु रम्यं वा ।
निभृतं सावेगं वा यस्य भवेत्कामशृङ्गारः ॥ ७५ ॥
kanyāvilobhanakṛtaṃ prāptau strīpuṃsayostu ramyaṃ vā |
nibhṛtaṃ sāvegaṃ vā yasya bhavetkāmaśṛṅgāraḥ || 75 ||
उष्णिग्गायत्र्यादीन्यन्यानि च यानि बन्धकुटिलानि ।
वृत्तानि समवकारे कविभिस्तानि प्रयोज्यानि ॥ ७६ ॥
uṣṇiggāyatryādīnyanyāni ca yāni bandhakuṭilāni |
vṛttāni samavakāre kavibhistāni prayojyāni || 76 ||
एवं कार्यस्तज्ज्ञैर्नानारससंश्रयः समवकारः ।
वक्ष्याम्यतः परमहं लक्षणमीहामृगस्यापि ॥ ७७ ॥
evaṃ kāryastajjñairnānārasasaṃśrayaḥ samavakāraḥ |
vakṣyāmyataḥ paramahaṃ lakṣaṇamīhāmṛgasyāpi || 77 ||
दिव्यापुरुषाश्रयकृतो दिव्यस्त्रीकारणोपगतयुद्धः ।
सुविहितवस्तुनिबद्धो विप्रत्ययकारकश्चैव ॥ ७८ ॥
divyāpuruṣāśrayakṛto divyastrīkāraṇopagatayuddhaḥ |
suvihitavastunibaddho vipratyayakārakaścaiva || 78 ||
उद्धतपुरुषप्रायः स्त्रीरोषग्रथितकाव्यबन्धश्च ।
सङ्क्षोभविद्रवकृतः सम्फेटकृतस्तथा चैव ॥ ७९ ॥
uddhatapuruṣaprāyaḥ strīroṣagrathitakāvyabandhaśca |
saṅkṣobhavidravakṛtaḥ sampheṭakṛtastathā caiva || 79 ||
स्त्रीभेदनापहरणावमर्दनप्राप्तवस्तुशृङ्गारः ।
ईहामृगस्तु कार्यः सुसमाहितकाव्यबन्धश्च ॥ ८० ॥
strībhedanāpaharaṇāvamardanaprāptavastuśṛṅgāraḥ |
īhāmṛgastu kāryaḥ susamāhitakāvyabandhaśca || 80 ||
यद्व्यायोगे कार्यं ये पुरुषा वृत्तयो रसाश्चैव ।
ईहामृगेऽपि ते स्युः केवलममरस्त्रिया योगः ॥ ८१ ॥
yadvyāyoge kāryaṃ ye puruṣā vṛttayo rasāścaiva |
īhāmṛge'pi te syuḥ kevalamamarastriyā yogaḥ || 81 ||
यत्र तु वधेप्सितानां वधो ह्युदग्रो भवेद्धि पुरुषाणाम् ।
किञ्चिद्व्याजं कृत्वा तेषां युद्धं शमयितव्यम् ॥ ८२ ॥
yatra tu vadhepsitānāṃ vadho hyudagro bhaveddhi puruṣāṇām |
kiñcidvyājaṃ kṛtvā teṣāṃ yuddhaṃ śamayitavyam || 82 ||
ईहामृगस्य लक्षणमुक्तं विप्राः समासयोगेन ।
डिमलक्षणं तु भूयो लक्षणयुक्त्या प्रवक्ष्यामि ॥ ८३ ॥
īhāmṛgasya lakṣaṇamuktaṃ viprāḥ samāsayogena |
ḍimalakṣaṇaṃ tu bhūyo lakṣaṇayuktyā pravakṣyāmi || 83 ||
प्रख्यातवस्तुविषयः प्रख्यातोदात्तनायकश्चैव ।
षड्रसलक्षणयुक्तश्चतुरङ्को वै डिमः कार्यः ॥ ८४ ॥
prakhyātavastuviṣayaḥ prakhyātodāttanāyakaścaiva |
ṣaḍrasalakṣaṇayuktaścaturaṅko vai ḍimaḥ kāryaḥ || 84 ||
शृङ्गारहास्यवर्जं शेषैः सर्वै रसैः समायुक्तः ।
दीप्तरसकाव्ययोनिर्नानाभावोपसम्पन्नः ॥ ८५ ॥
śṛṅgārahāsyavarjaṃ śeṣaiḥ sarvai rasaiḥ samāyuktaḥ |
dīptarasakāvyayonirnānābhāvopasampannaḥ || 85 ||
निर्घातोल्कापातैरुपरागेणेन्दुसूर्ययोर्युक्तः ।
युद्धनियुद्धाधर्षणसम्फेटकृतश्च कर्तव्यः ॥ ८६ ॥
nirghātolkāpātairuparāgeṇendusūryayoryuktaḥ |
yuddhaniyuddhādharṣaṇasampheṭakṛtaśca kartavyaḥ || 86 ||
मायेन्द्रजालबहुलो बहुपुस्तोत्थानयोगयुक्तश्च ।
देवभुजगेन्द्रराक्षसयक्षपिशाचावकीर्णश्च ॥ ८७ ॥
māyendrajālabahulo bahupustotthānayogayuktaśca |
devabhujagendrarākṣasayakṣapiśācāvakīrṇaśca || 87 ||
षोडशनायकबहुलः सात्वत्त्यारभटीवृत्तिसम्पन्नः ।
कार्यो डिमः प्रयत्नान्नानाश्रयभावसम्पन्नः ॥ ८८ ॥
ṣoḍaśanāyakabahulaḥ sātvattyārabhaṭīvṛttisampannaḥ |
kāryo ḍimaḥ prayatnānnānāśrayabhāvasampannaḥ || 88 ||
डिमलक्षणमित्युक्तं मया समासेन लक्षणानुगतम् ।
व्यायोगस्य तु लक्षणमतः परं सम्प्रवक्ष्यामि ॥ ८९ ॥
ḍimalakṣaṇamityuktaṃ mayā samāsena lakṣaṇānugatam |
vyāyogasya tu lakṣaṇamataḥ paraṃ sampravakṣyāmi || 89 ||
व्यायोगस्तु विधिज्ञैः कार्यः प्रख्यातनायकशरीरः ।
अल्पस्त्रीजनयुक्तस्त्वेकाहकृतस्तथा चैव ॥ ९० ॥
vyāyogastu vidhijñaiḥ kāryaḥ prakhyātanāyakaśarīraḥ |
alpastrījanayuktastvekāhakṛtastathā caiva || 90 ||
बहवश्च तत्र पुरुषा व्यायच्छन्ते यथा समवकारे ।
न च दिव्यनायकयुक्तः कार्यस्त्वेकाङ्क एवायम् ॥ ९१ ॥
bahavaśca tatra puruṣā vyāyacchante yathā samavakāre |
na ca divyanāyakayuktaḥ kāryastvekāṅka evāyam || 91 ||
न च दिव्यनायककृतः कार्यो राजर्षिनायकनिबद्धः ।
युद्धनियुद्धाघर्षणसङ्घर्षकृतश्च कर्तव्यः ॥ ९२ ॥
na ca divyanāyakakṛtaḥ kāryo rājarṣināyakanibaddhaḥ |
yuddhaniyuddhāgharṣaṇasaṅgharṣakṛtaśca kartavyaḥ || 92 ||
एवंविधस्तु कार्यो व्यायोगो दीप्तकाव्यरसयोनिः ।
वक्ष्याम्यतः परमहं लक्षणमुत्सृष्टाङ्कस्य ॥ ९३ ॥
evaṃvidhastu kāryo vyāyogo dīptakāvyarasayoniḥ |
vakṣyāmyataḥ paramahaṃ lakṣaṇamutsṛṣṭāṅkasya || 93 ||
प्रख्यातवस्तुविषयस्त्वप्रख्यातः कदाचिदेव स्यात् ।
दिव्यपुरुषैर्वियुक्तः शेषैर्युक्तो भवेत्पुम्भिः ॥ ९४ ॥
prakhyātavastuviṣayastvaprakhyātaḥ kadācideva syāt |
divyapuruṣairviyuktaḥ śeṣairyukto bhavetpumbhiḥ || 94 ||
करुणरसप्रायकृतो निवृत्तयुद्धोद्यतप्रहारश्च ।
स्त्रीपरिदेवितबहुलो निर्वेदितभाषितश्चैव ॥ ९५ ॥
karuṇarasaprāyakṛto nivṛttayuddhodyataprahāraśca |
strīparidevitabahulo nirveditabhāṣitaścaiva || 95 ||
नानाव्याकुलचेष्टः सात्वत्त्यारभटिकैशिकीहीनः ।
कार्यः काव्यविधिज्ञैः सततं ह्युत्सृष्टिकाङ्कस्तु ॥ ९६ ॥
nānāvyākulaceṣṭaḥ sātvattyārabhaṭikaiśikīhīnaḥ |
kāryaḥ kāvyavidhijñaiḥ satataṃ hyutsṛṣṭikāṅkastu || 96 ||
यद्दिव्यनायककृतं काव्यं सङ्ग्रामबन्धवधयुक्तम् ।
तद्भारते तु वर्षे कर्तव्यं काव्यबन्धेषु ॥ ९७ ॥
yaddivyanāyakakṛtaṃ kāvyaṃ saṅgrāmabandhavadhayuktam |
tadbhārate tu varṣe kartavyaṃ kāvyabandheṣu || 97 ||
कस्माद्भारतमिष्टं वर्षेष्वन्येषु देवविहितेषु ।
हृद्या सर्वा भूमिः शुभगन्धा काञ्चनी यस्मात् ॥ ९८ ॥
kasmādbhāratamiṣṭaṃ varṣeṣvanyeṣu devavihiteṣu |
hṛdyā sarvā bhūmiḥ śubhagandhā kāñcanī yasmāt || 98 ||
उपवनगमनक्रीडा विहारनारीरतिप्रमोदाः स्युः ।
तेषु हि वर्षेषु सदा न तत्र दुःखं न वा शोकः ॥ ९९ ॥
upavanagamanakrīḍā vihāranārīratipramodāḥ syuḥ |
teṣu hi varṣeṣu sadā na tatra duḥkhaṃ na vā śokaḥ || 99 ||
ये तेषामधिवासाः पुराणवादेषु पर्वताः प्रोक्ताः ।
सम्भोगस्तेषु भवेत्कर्मारम्भो भवेदस्मिन् ॥ १०० ॥
ye teṣāmadhivāsāḥ purāṇavādeṣu parvatāḥ proktāḥ |
sambhogasteṣu bhavetkarmārambho bhavedasmin || 100 ||
प्रहसनमपि विज्ञेयं द्विविधं शुद्धं तथा सङ्कीर्णम् ।
अङ्कस्य लक्षणमिदं व्याख्यातमशेषयोगमात्रगतम् ॥ १०१ ॥
prahasanamapi vijñeyaṃ dvividhaṃ śuddhaṃ tathā saṅkīrṇam |
aṅkasya lakṣaṇamidaṃ vyākhyātamaśeṣayogamātragatam || 101 ||
प्रहसनमतः परं सलक्षणं सम्प्रवक्ष्यामि ।
वक्ष्यामि तयोर्युक्त्या पृथग्पृथग्लक्षणविशेषम् ॥ १०२ ॥
prahasanamataḥ paraṃ salakṣaṇaṃ sampravakṣyāmi |
vakṣyāmi tayoryuktyā pṛthagpṛthaglakṣaṇaviśeṣam || 102 ||
भगवत्तापसविप्रैरन्यैरपि हास्यवादसम्बद्धम् ।
कापुरुषसम्प्रयुक्तं परिहासाभाषणप्रायम् ॥ १०३ ॥
bhagavattāpasaviprairanyairapi hāsyavādasambaddham |
kāpuruṣasamprayuktaṃ parihāsābhāṣaṇaprāyam || 103 ||
अविकृतभाषाचारं विशेषभावोपपन्नचरितपदम् ।
नियतगतिवस्तुविषयं शुद्धं ज्ञेयं प्रहसनं तु ॥ १०४ ॥
avikṛtabhāṣācāraṃ viśeṣabhāvopapannacaritapadam |
niyatagativastuviṣayaṃ śuddhaṃ jñeyaṃ prahasanaṃ tu || 104 ||
वेश्याचेटनपुंसकविटधूर्ता बन्धकी च यत्र स्युः ।
अनिभृतवेषपरिच्छदचेष्टितकरणैस्तु सङ्कीर्णम् ॥ १०५ ॥
veśyāceṭanapuṃsakaviṭadhūrtā bandhakī ca yatra syuḥ |
anibhṛtaveṣaparicchadaceṣṭitakaraṇaistu saṅkīrṇam || 105 ||
लोकोपचारयुक्ता या वार्ता यश्च दम्भसंयोगः ।
स प्रहसने प्रयोज्यो धूर्तप्रविवादसम्पन्नः ॥ १०६ ॥
lokopacārayuktā yā vārtā yaśca dambhasaṃyogaḥ |
sa prahasane prayojyo dhūrtapravivādasampannaḥ || 106 ||
वीथ्यङ्गैः संयुक्तं कर्तव्यं प्रहसनं यथायोग्यम् ।
भाणस्यापि तु लक्षणमतः परं सम्प्रवक्ष्यामि ॥ १०७ ॥
vīthyaṅgaiḥ saṃyuktaṃ kartavyaṃ prahasanaṃ yathāyogyam |
bhāṇasyāpi tu lakṣaṇamataḥ paraṃ sampravakṣyāmi || 107 ||
आत्मानुभूतशंसी परसंश्रयवर्णनाविशेषस्तु ।
विविधाश्रयो हि भाणो विज्ञेयस्त्वेकहार्यश्च ॥ १०८ ॥
ātmānubhūtaśaṃsī parasaṃśrayavarṇanāviśeṣastu |
vividhāśrayo hi bhāṇo vijñeyastvekahāryaśca || 108 ||
परवचनमात्मसंस्थं प्रतिवचनैरुत्तमोत्तमग्रथितैः ।
आकाशपुरुषकथितैरङ्गविकारैरभिनयैश्चैव ॥ १०९ ॥
paravacanamātmasaṃsthaṃ prativacanairuttamottamagrathitaiḥ |
ākāśapuruṣakathitairaṅgavikārairabhinayaiścaiva || 109 ||
धूर्तविटसम्प्रयोज्यो नानावस्थान्तरात्मकश्चैव ।
एकाङ्को बहुचेष्टः सततं कार्यो बुधैर्भाणः ॥ ११० ॥
dhūrtaviṭasamprayojyo nānāvasthāntarātmakaścaiva |
ekāṅko bahuceṣṭaḥ satataṃ kāryo budhairbhāṇaḥ || 110 ||
भाणस्यापि हि निखिलं लक्षणमुक्तं तथागमानुगतम् ।
वीथ्याः सम्प्रति निखिलं कथयामि यथाक्रमं विप्राः ॥ १११ ॥
bhāṇasyāpi hi nikhilaṃ lakṣaṇamuktaṃ tathāgamānugatam |
vīthyāḥ samprati nikhilaṃ kathayāmi yathākramaṃ viprāḥ || 111 ||
सर्वरसलक्षणाढ्या युक्ता ह्यङ्गैस्त्रयोदशभिः ।
वीथी स्यादेकाङ्का तथैकहार्या द्विहार्या वा ॥ ११२ ॥
sarvarasalakṣaṇāḍhyā yuktā hyaṅgaistrayodaśabhiḥ |
vīthī syādekāṅkā tathaikahāryā dvihāryā vā || 112 ||
अधमोत्तममध्याभिर्युक्ता स्यात्प्रकृतिभिस्तिसृभिः ।
उद्धात्यकावलगितावस्पन्दितनाल्यसत्प्रलापाश्च ॥ ११३ ॥
adhamottamamadhyābhiryuktā syātprakṛtibhistisṛbhiḥ |
uddhātyakāvalagitāvaspanditanālyasatpralāpāśca || 113 ||
वाक्केल्यथ प्रपञ्चो मृदवाधिबले छलं त्रिगतम् ।
व्याहारो गण्डश्च त्रयोदशाङ्गान्युदाहृतान्यस्याः ॥ ११४ ॥
vākkelyatha prapañco mṛdavādhibale chalaṃ trigatam |
vyāhāro gaṇḍaśca trayodaśāṅgānyudāhṛtānyasyāḥ || 114 ||
अथ वीथी सम्प्रोक्ता लक्षणमेषां प्रवक्ष्यामि ।
पदानि त्वगतार्थानि ये नराः पुनरादरात् ॥ ११५ ॥
atha vīthī samproktā lakṣaṇameṣāṃ pravakṣyāmi |
padāni tvagatārthāni ye narāḥ punarādarāt || 115 ||
योजयन्ति पदैरन्यैस्तदुद्धात्यकमुच्यते ।
यत्रान्यस्मिन् समावेश्य कार्यमन्यत्प्रसाध्यते ॥ ११६ ॥
yojayanti padairanyaistaduddhātyakamucyate |
yatrānyasmin samāveśya kāryamanyatprasādhyate || 116 ||
तच्चावलगितं नाम विज्ञेयं नाट्ययोक्तृभिः ।
आक्षिप्तेऽर्थे तु कस्मिँश्चिच्छुभाशुभसमुत्थिते ॥ ११७ ॥
taccāvalagitaṃ nāma vijñeyaṃ nāṭyayoktṛbhiḥ |
ākṣipte'rthe tu kasmi~ścicchubhāśubhasamutthite || 117 ||
कौशलादुच्यतेऽन्योऽर्थस्तदवस्पन्दितं भवेत् ।
हास्येनोपगतार्थप्रहेलिका नालिकेति विज्ञेया ॥ ११८ ॥
kauśalāducyate'nyo'rthastadavaspanditaṃ bhavet |
hāsyenopagatārthaprahelikā nāliketi vijñeyā || 118 ||
मूर्खजनसन्निकर्षे हितमपि यत्र प्रभाषते विद्वान् ।
न च गृह्यतेऽस्य वचनं विज्ञेयोऽसत्प्रलापोऽसौ ॥ ११९ ॥
mūrkhajanasannikarṣe hitamapi yatra prabhāṣate vidvān |
na ca gṛhyate'sya vacanaṃ vijñeyo'satpralāpo'sau || 119 ||
एकद्विप्रतिवचना वाक्केली स्यात्प्रयोगेऽस्मिन् ।
यदसद्भूतं वचनं संस्तवयुक्तं द्वयोः परस्परं यत्तु ॥ १२० ॥
ekadviprativacanā vākkelī syātprayoge'smin |
yadasadbhūtaṃ vacanaṃ saṃstavayuktaṃ dvayoḥ parasparaṃ yattu || 120 ||
एकस्य चार्थहेतोः स हास्यजननः प्रपञ्चः स्यात् ।
यत्कारणाद् गुणानां दोषीकरणं भवेद्विवादकृतम् ॥ १२१ ॥
ekasya cārthahetoḥ sa hāsyajananaḥ prapañcaḥ syāt |
yatkāraṇād guṇānāṃ doṣīkaraṇaṃ bhavedvivādakṛtam || 121 ||
दोषगुणीकरणं वा तन्मृदवं नाम विज्ञेयम् ।
परवचनमात्मनश्चोत्तरोत्तरसमुद्भवं द्वयोर्यत्र ॥ १२२ ॥
doṣaguṇīkaraṇaṃ vā tanmṛdavaṃ nāma vijñeyam |
paravacanamātmanaścottarottarasamudbhavaṃ dvayoryatra || 122 ||
अन्योन्यार्थविशेषकमधिबलमिति तद् बुधैर्ज्ञेयम् ।
अन्यार्थमेव वाक्यं छलमभिसन्धानहास्यरोषकरम् ॥ १२३ ॥
anyonyārthaviśeṣakamadhibalamiti tad budhairjñeyam |
anyārthameva vākyaṃ chalamabhisandhānahāsyaroṣakaram || 123 ||
श्रुतिसारूप्याद्यस्मिन् बहवोऽर्था युक्तिभिर्नियुज्यन्ते ।
यद्धास्यमहास्यं वा तत्त्रिगतं नाम विज्ञेयम् ॥ १२४ ॥
śrutisārūpyādyasmin bahavo'rthā yuktibhirniyujyante |
yaddhāsyamahāsyaṃ vā tattrigataṃ nāma vijñeyam || 124 ||
प्रत्यक्षवृत्तिरुक्तो व्याहारो हास्यलेशार्थः ।
संरम्भसम्भ्रमयुतं विवादयुक्तं तथापवादकृतम् ॥ १२५ ॥
pratyakṣavṛttirukto vyāhāro hāsyaleśārthaḥ |
saṃrambhasambhramayutaṃ vivādayuktaṃ tathāpavādakṛtam || 125 ||
बहुवचनाक्षेपकृतं गण्डं प्रवदन्ति तत्त्वज्ञाः ।
इति दशरूपविधानं सर्वं प्रोक्तं मया हि लक्षणतः ।
पुनरस्य शरीरगतं सन्धिविधौ लक्षणं वक्ष्ये ॥ १२६ ॥
bahuvacanākṣepakṛtaṃ gaṇḍaṃ pravadanti tattvajñāḥ |
iti daśarūpavidhānaṃ sarvaṃ proktaṃ mayā hi lakṣaṇataḥ |
punarasya śarīragataṃ sandhividhau lakṣaṇaṃ vakṣye || 126 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).