Skip to content

अध्यायः १८

Chapter 18

A chapter of the Natya Shastra.

126 versesSanskrit with transliteration

A dancer in a temple hall, lamps burning.

॥ श्रीरस्तु ॥ । भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम् । अथ अष्टादशोऽध्यायः । वर्त्तयिष्याम्यहं विप्रा दशरूपविकल्पनम् । नामतः कर्मतश्चैव तथा चैव प्रयोगतः ॥ १ ॥

|| śrīrastu || | bharatamunipraṇītaṃ nāṭyaśāstram | atha aṣṭādaśo'dhyāyaḥ | varttayiṣyāmyahaṃ viprā daśarūpavikalpanam | nāmataḥ karmataścaiva tathā caiva prayogataḥ || 1 ||

Report an error

नाटकं सप्रकरणमङ्को व्यायोग एव च । भाणः समवकारश्च वीथी प्रहसनं डिमः ॥ २ ॥

nāṭakaṃ saprakaraṇamaṅko vyāyoga eva ca | bhāṇaḥ samavakāraśca vīthī prahasanaṃ ḍimaḥ || 2 ||

Report an error

ईहामृगश्च विज्ञेया दशेमे नाट्यलक्षणे । एतेषां लक्षणमहं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः ॥ ३ ॥

īhāmṛgaśca vijñeyā daśeme nāṭyalakṣaṇe | eteṣāṃ lakṣaṇamahaṃ vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ || 3 ||

Report an error

सर्वेषामेव काव्यानां मातृका वृत्तयः स्मृताः । आभ्यो विनिसृतं ह्येतद्दशरूपं प्रयोगतः ॥ ४ ॥

sarveṣāmeva kāvyānāṃ mātṛkā vṛttayaḥ smṛtāḥ | ābhyo vinisṛtaṃ hyetaddaśarūpaṃ prayogataḥ || 4 ||

Report an error

जातिभिः श्रुतिभिश्चैव स्वरा ग्रामत्वमागताः । यथा तथा वृत्तिभेदैः काव्यबन्धा भवन्ति हि ॥ ५ ॥

jātibhiḥ śrutibhiścaiva svarā grāmatvamāgatāḥ | yathā tathā vṛttibhedaiḥ kāvyabandhā bhavanti hi || 5 ||

Report an error

ग्रामौ पूर्णस्वरौ द्वौ तु यथा वै षड्जमध्यमौ । सर्ववृत्तिविनिष्पन्नौ काव्यबन्धौ तथा त्विमौ ॥ ६ ॥

grāmau pūrṇasvarau dvau tu yathā vai ṣaḍjamadhyamau | sarvavṛttiviniṣpannau kāvyabandhau tathā tvimau || 6 ||

Report an error

ज्ञेयं प्रकरणं चैव तथा नाटकमेव च । सर्ववृत्तिविनिष्पन्नं नानाबन्धसमाश्रयम् ॥ ७ ॥

jñeyaṃ prakaraṇaṃ caiva tathā nāṭakameva ca | sarvavṛttiviniṣpannaṃ nānābandhasamāśrayam || 7 ||

Report an error

वीथी समवकारश्च तथेहामृग एव च । उत्सृष्टिकाङ्को व्यायोगो भाणः प्रहसनं डिमः ॥ ८ ॥

vīthī samavakāraśca tathehāmṛga eva ca | utsṛṣṭikāṅko vyāyogo bhāṇaḥ prahasanaṃ ḍimaḥ || 8 ||

Report an error

कैशिकीवृत्तिहीनानि रूपाण्येतानि कारयेत् । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि काव्यबन्धविकल्पनम् ॥ ९ ॥

kaiśikīvṛttihīnāni rūpāṇyetāni kārayet | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi kāvyabandhavikalpanam || 9 ||

Report an error

प्रख्यातवस्तुविषयं प्रख्यातोदात्तनायकं चैव । राजर्षिवंश्यचरितं तथैव दिव्याश्रयोपेतम् ॥ १० ॥

prakhyātavastuviṣayaṃ prakhyātodāttanāyakaṃ caiva | rājarṣivaṃśyacaritaṃ tathaiva divyāśrayopetam || 10 ||

Report an error

नानाविभूतिभिर्युतमृद्धिविलासादिभिर्गुणैश्चैव । अङ्कप्रवेशकाढ्यं भवति हि तन्नाटकं नाम ॥ ११ ॥

nānāvibhūtibhiryutamṛddhivilāsādibhirguṇaiścaiva | aṅkapraveśakāḍhyaṃ bhavati hi tannāṭakaṃ nāma || 11 ||

Report an error

नृपतीनां यच्चरितं नानारसभावचेष्टितं बहुधा । सुखदुःखोत्पत्तिकृतं भवति हि तन्नाटकं नाम ॥ १२ ॥

nṛpatīnāṃ yaccaritaṃ nānārasabhāvaceṣṭitaṃ bahudhā | sukhaduḥkhotpattikṛtaṃ bhavati hi tannāṭakaṃ nāma || 12 ||

Report an error

अस्यावस्थोपेतं कार्यं प्रसमीक्ष्य बिन्दुविस्तारात् । कर्तव्योऽङ्कः सोऽपि तु गुणान्वितं नाट्यतत्त्वज्ञैः ॥ १३ ॥

asyāvasthopetaṃ kāryaṃ prasamīkṣya binduvistārāt | kartavyo'ṅkaḥ so'pi tu guṇānvitaṃ nāṭyatattvajñaiḥ || 13 ||

Report an error

अङ्क इति रूढिशब्दो भावैश्च रसैश्च रोहयत्यर्थान् । नानाविधानयुक्तो यस्मात्तस्माद्भवेदङ्कः ॥ १४ ॥

aṅka iti rūḍhiśabdo bhāvaiśca rasaiśca rohayatyarthān | nānāvidhānayukto yasmāttasmādbhavedaṅkaḥ || 14 ||

Report an error

अङ्कसमाप्तिः कार्या काव्यच्छेदेन बीजसंहारः । वस्तुव्यापी बिन्दुः काव्यसमुत्थोऽत्र नित्यं स्यात् ॥ १५ ॥

aṅkasamāptiḥ kāryā kāvyacchedena bījasaṃhāraḥ | vastuvyāpī binduḥ kāvyasamuttho'tra nityaṃ syāt || 15 ||

Report an error

यत्रार्थस्य समाप्तिर्यत्र च बीजस्य भवति संहारः । किञ्चिदवलग्नबिन्दुः सोऽङ्क इति सदावगन्तव्यः ॥ १६ ॥

yatrārthasya samāptiryatra ca bījasya bhavati saṃhāraḥ | kiñcidavalagnabinduḥ so'ṅka iti sadāvagantavyaḥ || 16 ||

Report an error

ये नायका निगदितास्तेषां प्रत्यक्षचरितसंयोगः । नानावस्थोपेतः कार्यस्त्वङ्कोऽविप्रकृष्टस्तु ॥ १७ ॥

ye nāyakā nigaditāsteṣāṃ pratyakṣacaritasaṃyogaḥ | nānāvasthopetaḥ kāryastvaṅko'viprakṛṣṭastu || 17 ||

Report an error

नायकदेवीगुरुजनपुरोहितामात्यसार्थवाहानाम् । नैकरसान्तरविहितो ह्यङ्क इति स वेदितव्यस्तु ॥ १८ ॥

nāyakadevīgurujanapurohitāmātyasārthavāhānām | naikarasāntaravihito hyaṅka iti sa veditavyastu || 18 ||

Report an error

पञ्चाक्षरा दशपरा ह्यङ्काः स्युर्नाटके प्रकरणे च । निष्क्रामः सर्वेषां यस्मिन्नङ्कः स विज्ञेयः ॥ १९ ॥

pañcākṣarā daśaparā hyaṅkāḥ syurnāṭake prakaraṇe ca | niṣkrāmaḥ sarveṣāṃ yasminnaṅkaḥ sa vijñeyaḥ || 19 ||

Report an error

क्रोधप्रसादशोकाः शापोत्सर्गोऽथ विद्रवोद्वाहौ । अद्भुतसम्भवदर्शनमङ्के प्रत्यक्षजानि स्युः ॥ २० ॥

krodhaprasādaśokāḥ śāpotsargo'tha vidravodvāhau | adbhutasambhavadarśanamaṅke pratyakṣajāni syuḥ || 20 ||

Report an error

एकदिवसप्रवृत्तः कार्यस्त्वङ्कोऽर्थबीजमधिकृत्य । आवश्यककार्याणामविरोधेन प्रयोगेषु ॥ २१ ॥

ekadivasapravṛttaḥ kāryastvaṅko'rthabījamadhikṛtya | āvaśyakakāryāṇāmavirodhena prayogeṣu || 21 ||

Report an error

एकाङ्केन कदाचिद्बहूनि कार्याणि योजयेद्धीमान् । आवश्यकाविरोधेन तत्र काव्यानि कार्याणि ॥ २२ ॥

ekāṅkena kadācidbahūni kāryāṇi yojayeddhīmān | āvaśyakāvirodhena tatra kāvyāni kāryāṇi || 22 ||

Report an error

रङ्गं तु ये प्रविष्टाः सर्वेषां भवति तत्र निष्क्रामः । बीजार्थयुक्तियुक्तं कृत्वा काव्यं यथार्थरसम् ॥ २३ ॥

raṅgaṃ tu ye praviṣṭāḥ sarveṣāṃ bhavati tatra niṣkrāmaḥ | bījārthayuktiyuktaṃ kṛtvā kāvyaṃ yathārtharasam || 23 ||

Report an error

न बहूनीह कार्याणि त्वेकाङ्के विनियोजयेत् । आवश्यकानां कार्याणां विरोधो हि तथा भवेत् ॥ २४ ॥

na bahūnīha kāryāṇi tvekāṅke viniyojayet | āvaśyakānāṃ kāryāṇāṃ virodho hi tathā bhavet || 24 ||

Report an error

ज्ञात्वा दिवसावस्थां क्षणयाममुहूर्तलक्षणोपेताम् । विभजेत्सर्वमशेषं पृथक्पृथक्काव्यमङ्केषु ॥ २५ ॥

jñātvā divasāvasthāṃ kṣaṇayāmamuhūrtalakṣaṇopetām | vibhajetsarvamaśeṣaṃ pṛthakpṛthakkāvyamaṅkeṣu || 25 ||

Report an error

दिवसावसानकार्यं यद्यङ्के नोपपद्यते सर्वम् । अङ्कच्छेदं कृत्वा प्रवेशकैस्तद्विधातव्यम् ॥ २६ ॥

divasāvasānakāryaṃ yadyaṅke nopapadyate sarvam | aṅkacchedaṃ kṛtvā praveśakaistadvidhātavyam || 26 ||

Report an error

विप्रकृष्टं तु यो देशं गच्छेत्कार्यवशानुगः । अङ्कच्छेदेऽथ सङ्क्षेपान्निर्दिशेत्तं प्रवेशकैः ॥ २७ ॥

viprakṛṣṭaṃ tu yo deśaṃ gacchetkāryavaśānugaḥ | aṅkacchede'tha saṅkṣepānnirdiśettaṃ praveśakaiḥ || 27 ||

Report an error

सन्निहितनायकोऽङ्कः कर्तव्यो नाटके प्रकरणे वा । परिजनकथानुबन्धः प्रवेशको नाम विज्ञेयः ॥ २८ ॥

sannihitanāyako'ṅkaḥ kartavyo nāṭake prakaraṇe vā | parijanakathānubandhaḥ praveśako nāma vijñeyaḥ || 28 ||

Report an error

प्रकरणनाटकविषये पञ्चाद्या दशपरा भवन्त्यङ्काः । अङ्कान्तरसन्धिषु च प्रवेशकास्तेषु तावन्तः ॥ २९ ॥

prakaraṇanāṭakaviṣaye pañcādyā daśaparā bhavantyaṅkāḥ | aṅkāntarasandhiṣu ca praveśakāsteṣu tāvantaḥ || 29 ||

Report an error

अनयोरन्तरविहितः प्रवेशकोऽर्थक्रियां समभिवीक्ष्य । सङ्क्षेपार्थः सन्धिष्वर्थानां संविधातव्यः ॥ ३० ॥

anayorantaravihitaḥ praveśako'rthakriyāṃ samabhivīkṣya | saṅkṣepārthaḥ sandhiṣvarthānāṃ saṃvidhātavyaḥ || 30 ||

Report an error

अङ्कच्छेदं कृत्वा मासकृतं वर्षसञ्चितं वापि । तत्सर्वं कर्तव्यं वर्षादूर्ध्वं न तु कदाचित् ॥ ३१ ॥

aṅkacchedaṃ kṛtvā māsakṛtaṃ varṣasañcitaṃ vāpi | tatsarvaṃ kartavyaṃ varṣādūrdhvaṃ na tu kadācit || 31 ||

Report an error

यः कश्चित्कार्यवशाद्गच्छति पुरुषः प्रकृष्टमध्वानम् । तत्राप्यङ्कच्छेदः कर्तव्यः पूर्ववत्तज्ञैः ॥ ३२ ॥

yaḥ kaścitkāryavaśādgacchati puruṣaḥ prakṛṣṭamadhvānam | tatrāpyaṅkacchedaḥ kartavyaḥ pūrvavattajñaiḥ || 32 ||

Report an error

अङ्कान्तरानुसारी सङ्क्षेपार्थमधिकृत्य बिन्दूनाम् । प्रकरणनाटकविषये प्रवेशकः संविधातव्यः ॥ ३३ ॥

aṅkāntarānusārī saṅkṣepārthamadhikṛtya bindūnām | prakaraṇanāṭakaviṣaye praveśakaḥ saṃvidhātavyaḥ || 33 ||

Report an error

नोत्तममध्यमपुरुषैराचरितो नाप्युदात्तवचनकृतः । प्राकृतभाषाचारः प्रयोगमाश्रित्य कर्तव्यः ॥ ३४ ॥

nottamamadhyamapuruṣairācarito nāpyudāttavacanakṛtaḥ | prākṛtabhāṣācāraḥ prayogamāśritya kartavyaḥ || 34 ||

Report an error

कालोत्थानगतिरसौ व्याख्यासंरम्भकार्यविषयाणाम् । अर्थाभिधानयुक्तः प्रवेशकः स्यादनेकार्थः ॥ ३५ ॥

kālotthānagatirasau vyākhyāsaṃrambhakāryaviṣayāṇām | arthābhidhānayuktaḥ praveśakaḥ syādanekārthaḥ || 35 ||

Report an error

बह्वाश्रयमपि कार्यं प्रवेशकैः सङ्क्षिपेच्च सन्धिषु वा । बहुचूर्णपदैर्युक्तं जनयति खेदं प्रयोगस्य ॥ ३६ ॥

bahvāśrayamapi kāryaṃ praveśakaiḥ saṅkṣipecca sandhiṣu vā | bahucūrṇapadairyuktaṃ janayati khedaṃ prayogasya || 36 ||

Report an error

यत्रार्थस्य समाप्तिर्न भवत्यङ्के प्रयोगबाहुल्यात् । वृत्तान्तस्वल्पकथैः प्रवेशकैः सोऽभिधातव्यः ॥ ३७ ॥

yatrārthasya samāptirna bhavatyaṅke prayogabāhulyāt | vṛttāntasvalpakathaiḥ praveśakaiḥ so'bhidhātavyaḥ || 37 ||

Report an error

युद्धं राज्यभ्रंशो मरणं नगरोपरोधनं चैव । प्रत्यक्षाणि तु नाङ्के प्रवेशकैः संविधेयानि ॥ ३८ ॥

yuddhaṃ rājyabhraṃśo maraṇaṃ nagaroparodhanaṃ caiva | pratyakṣāṇi tu nāṅke praveśakaiḥ saṃvidheyāni || 38 ||

Report an error

अङ्के प्रवेशके च प्रकरणमाश्रित्य नाटके वापि । न वधः कर्तव्यः स्याद्योऽभ्युदयी नायकः ख्यातः ॥ ३९ ॥

aṅke praveśake ca prakaraṇamāśritya nāṭake vāpi | na vadhaḥ kartavyaḥ syādyo'bhyudayī nāyakaḥ khyātaḥ || 39 ||

Report an error

अपसरणमेव कार्यं ग्रहणं वा सन्धिरेव वा योज्यः । काव्यश्लेषैर्बहुभिर्यथारसं नाट्यतत्त्वज्ञैः ॥ ४० ॥

apasaraṇameva kāryaṃ grahaṇaṃ vā sandhireva vā yojyaḥ | kāvyaśleṣairbahubhiryathārasaṃ nāṭyatattvajñaiḥ || 40 ||

Report an error

न महाजनपरिवारं कर्तव्यं नाटकं प्रकरणं वा । ये तत्र कार्यपुरुषाश्चत्वारः पञ्च वा ते स्युः ॥ ४१ ॥

na mahājanaparivāraṃ kartavyaṃ nāṭakaṃ prakaraṇaṃ vā | ye tatra kāryapuruṣāścatvāraḥ pañca vā te syuḥ || 41 ||

Report an error

कार्यं गोपुच्छाग्रं कर्तव्यं काव्यबन्धमासाद्य । ये चोदात्ता भावास्ते सर्वे पृष्ठतः कार्याः ॥ ४२ ॥

kāryaṃ gopucchāgraṃ kartavyaṃ kāvyabandhamāsādya | ye codāttā bhāvāste sarve pṛṣṭhataḥ kāryāḥ || 42 ||

Report an error

सर्वेषां काव्यानां नानारसभावयुक्तियुक्तानाम् । निर्वहणे कर्तव्यो नित्यं हि रसोऽद्भुतस्तज्ज्ञैः ॥ ४३ ॥

sarveṣāṃ kāvyānāṃ nānārasabhāvayuktiyuktānām | nirvahaṇe kartavyo nityaṃ hi raso'dbhutastajjñaiḥ || 43 ||

Report an error

नाटकलक्षणमेतन्मया समासेन कीर्तितं विधिवत् । प्रकरणमतः परमहं लक्षणयुक्त्या प्रवक्ष्यामि ॥ ४४ ॥

nāṭakalakṣaṇametanmayā samāsena kīrtitaṃ vidhivat | prakaraṇamataḥ paramahaṃ lakṣaṇayuktyā pravakṣyāmi || 44 ||

Report an error

यत्र कविरात्मशक्त्या वस्तु शरीरं च नायकं चैव । औत्पत्तिकं प्रकुरुते प्रकरणमिति तद्बुधैर्ज्ञेयम् ॥ ४५ ॥

yatra kavirātmaśaktyā vastu śarīraṃ ca nāyakaṃ caiva | autpattikaṃ prakurute prakaraṇamiti tadbudhairjñeyam || 45 ||

Report an error

यदनार्षमथाहार्यं काव्यं प्रकरोत्यभूतगुणयुक्तम् । उत्पन्नबीजवस्तु प्रकरणमिति तदपि विज्ञेयम् ॥ ४६ ॥

yadanārṣamathāhāryaṃ kāvyaṃ prakarotyabhūtaguṇayuktam | utpannabījavastu prakaraṇamiti tadapi vijñeyam || 46 ||

Report an error

यन्नाटके मयोक्तं वस्तु शरीरं च वृत्तिभेदाश्च । तत्प्रकरणेऽपि योज्यं सलक्षणं सर्वसन्धिषु तु ॥ ४७ ॥

yannāṭake mayoktaṃ vastu śarīraṃ ca vṛttibhedāśca | tatprakaraṇe'pi yojyaṃ salakṣaṇaṃ sarvasandhiṣu tu || 47 ||

Report an error

विप्रवणिक्सचिवानां पुरोहितामात्यसार्थवाहानाम् । चरितं यन्नैकविधं ज्ञेयं तत्प्रकरणं नाम ॥ ४८ ॥

vipravaṇiksacivānāṃ purohitāmātyasārthavāhānām | caritaṃ yannaikavidhaṃ jñeyaṃ tatprakaraṇaṃ nāma || 48 ||

Report an error

नोदात्तनायककृतं न दिव्यचरितं न राजसम्भोगम् । बाह्यजनसम्प्रयुक्तं तज्ज्ञेयं प्रकरणं तज्ज्ञैः ॥ ४९ ॥

nodāttanāyakakṛtaṃ na divyacaritaṃ na rājasambhogam | bāhyajanasamprayuktaṃ tajjñeyaṃ prakaraṇaṃ tajjñaiḥ || 49 ||

Report an error

दासविटश्रेष्ठियुतं वेशस्त्र्युपचारकारणोपेतम् । मन्दकुलस्त्रीचरितं काव्यं कार्यं प्रकरणे तु ॥ ५० ॥

dāsaviṭaśreṣṭhiyutaṃ veśastryupacārakāraṇopetam | mandakulastrīcaritaṃ kāvyaṃ kāryaṃ prakaraṇe tu || 50 ||

Report an error

सचिवश्रेष्ठिब्राह्मणपुरोहितामात्यसार्थवाहानाम् । गृहवार्ता यत्र भवेन्न तत्र वेश्याङ्गना कार्या ॥ ५१ ॥

sacivaśreṣṭhibrāhmaṇapurohitāmātyasārthavāhānām | gṛhavārtā yatra bhavenna tatra veśyāṅganā kāryā || 51 ||

Report an error

यदि वेशयुवतियुक्तं न कुलस्त्री सङ्गमोऽपि स्यात् । अथ कुलजनप्रयुक्तं न वेशयुवतिर्भवेत्तत्र ॥ ५२ ॥

yadi veśayuvatiyuktaṃ na kulastrī saṅgamo'pi syāt | atha kulajanaprayuktaṃ na veśayuvatirbhavettatra || 52 ||

Report an error

यदि वा कारणयुक्त्या वेशकुलस्त्रीकृतोपचारः स्यात् । अविकृतभाषाचारं तत्र तु पाठ्यं प्रयोक्तव्यम् ॥ ५३ ॥

yadi vā kāraṇayuktyā veśakulastrīkṛtopacāraḥ syāt | avikṛtabhāṣācāraṃ tatra tu pāṭhyaṃ prayoktavyam || 53 ||

Report an error

मध्यमपुरुषैर्नित्यं योज्यो विष्कम्भकोऽत्र तत्त्वज्ज्ञैः । संस्कृतवचनानुगतः सङ्क्षेपार्थः प्रवेशकवत् ॥ ५४ ॥

madhyamapuruṣairnityaṃ yojyo viṣkambhako'tra tattvajjñaiḥ | saṃskṛtavacanānugataḥ saṅkṣepārthaḥ praveśakavat || 54 ||

Report an error

शुद्धः सङ्कीर्णो वा द्विविधो विष्कम्भकोऽपि कर्तव्यः । मध्यमपात्रः शुद्धः सङ्कीर्णो नीचमध्यकृतः ॥ ५५ ॥

śuddhaḥ saṅkīrṇo vā dvividho viṣkambhako'pi kartavyaḥ | madhyamapātraḥ śuddhaḥ saṅkīrṇo nīcamadhyakṛtaḥ || 55 ||

Report an error

अङ्कान्तरालविहितः प्रवेशकोऽर्थक्रियां समभिवीक्ष्य । सङ्क्षेपात्सन्धीनामर्थानां चैव कर्तव्यः ॥ ५६ ॥

aṅkāntarālavihitaḥ praveśako'rthakriyāṃ samabhivīkṣya | saṅkṣepātsandhīnāmarthānāṃ caiva kartavyaḥ || 56 ||

Report an error

अनयोश्च बन्धयोगादन्यो भेदः प्रयोक्तृभिः कार्यः । प्रख्यातस्त्वितरो वा नाटकयोगे प्रकरणे वा ॥ ५७ ॥

anayośca bandhayogādanyo bhedaḥ prayoktṛbhiḥ kāryaḥ | prakhyātastvitaro vā nāṭakayoge prakaraṇe vā || 57 ||

Report an error

प्रकरणनाटकभेदादुत्पाद्यं वस्तु नायकं नृपतिम् । अन्तःपुरसङ्गीतककन्यामधिकृत्य कर्तव्या ॥ ५८ ॥

prakaraṇanāṭakabhedādutpādyaṃ vastu nāyakaṃ nṛpatim | antaḥpurasaṅgītakakanyāmadhikṛtya kartavyā || 58 ||

Report an error

स्त्रीप्राया चतुरङ्का ललिताभिनयात्मिका सुविहिताङ्गी । बहुनृत्तगीतपाठ्या रतिसम्भोगात्मिका चैव ॥ ५९ ॥

strīprāyā caturaṅkā lalitābhinayātmikā suvihitāṅgī | bahunṛttagītapāṭhyā ratisambhogātmikā caiva || 59 ||

Report an error

राजोपचारयुक्ता प्रसादनक्रोधदम्भसंयुक्ता । नायकदेवीदूती सपरिजना नाटिका ज्ञेया ॥ ६० ॥

rājopacārayuktā prasādanakrodhadambhasaṃyuktā | nāyakadevīdūtī saparijanā nāṭikā jñeyā || 60 ||

Report an error

अन्तर्भावगता ह्येषा भावयोरुभयोर्यतः । अत एव दशैतानि रूपाणीत्युदितानि वै ॥ ६१ ॥

antarbhāvagatā hyeṣā bhāvayorubhayoryataḥ | ata eva daśaitāni rūpāṇītyuditāni vai || 61 ||

Report an error

प्रकरणनाटकलक्षणमुक्तं विप्रा मया समासेन । वक्ष्याम्यतः परमहं लक्षणं युक्त्या समवकारम् ॥ ६२ ॥

prakaraṇanāṭakalakṣaṇamuktaṃ viprā mayā samāsena | vakṣyāmyataḥ paramahaṃ lakṣaṇaṃ yuktyā samavakāram || 62 ||

Report an error

देवासुरबीजकृतः प्रख्यातोदात्तनायकश्चैव । त्र्यङ्कस्तथा त्रिकपटस्त्रिविद्रवः स्यात्त्रिशृङ्गारः ॥ ६३ ॥

devāsurabījakṛtaḥ prakhyātodāttanāyakaścaiva | tryaṅkastathā trikapaṭastrividravaḥ syāttriśṛṅgāraḥ || 63 ||

Report an error

द्वादशनायकबहुलो ह्यष्टादशनाडिकाप्रमाणश्च । वक्ष्याम्यस्याङ्कविधिं यावत्यो नाडिका यत्र ॥ ६४ ॥

dvādaśanāyakabahulo hyaṣṭādaśanāḍikāpramāṇaśca | vakṣyāmyasyāṅkavidhiṃ yāvatyo nāḍikā yatra || 64 ||

Report an error

अङ्कस्तु सप्रहसनः सविद्रवः सकपटः सवीथीकः । द्वादशनाडीविहितः प्रथमः कार्यः क्रियोपेतः ॥ ६५ ॥

aṅkastu saprahasanaḥ savidravaḥ sakapaṭaḥ savīthīkaḥ | dvādaśanāḍīvihitaḥ prathamaḥ kāryaḥ kriyopetaḥ || 65 ||

Report an error

कार्यस्तथा द्वितीयः समाश्रितो नाडिकाश्चतस्रस्तु । वस्तुसमापनविहितो द्विनाडिकः स्यात्तृतीयस्तु ॥ ६६ ॥

kāryastathā dvitīyaḥ samāśrito nāḍikāścatasrastu | vastusamāpanavihito dvināḍikaḥ syāttṛtīyastu || 66 ||

Report an error

नाडीसंज्ञा ज्ञेया मानं कालस्य यन्मुहूर्तार्धम् । तन्नाडिकाप्रमाणं यथोक्तमङ्केषु संयोज्यम् ॥ ६७ ॥

nāḍīsaṃjñā jñeyā mānaṃ kālasya yanmuhūrtārdham | tannāḍikāpramāṇaṃ yathoktamaṅkeṣu saṃyojyam || 67 ||

Report an error

या नाडिकेति संज्ञा कालविभागे क्रियाभिसम्पन्ना । कार्या च सा प्रयत्नाद्यथा क्रमेणैव शास्त्रोक्ता ॥ ६८ ॥

yā nāḍiketi saṃjñā kālavibhāge kriyābhisampannā | kāryā ca sā prayatnādyathā krameṇaiva śāstroktā || 68 ||

Report an error

अङ्कोऽङ्कस्त्वन्यार्थः कर्तव्यः काव्यबन्धमासाद्य । अर्थं हि समवकारे ह्यप्रतिसम्बन्धमिच्छन्ति ॥ ६९ ॥

aṅko'ṅkastvanyārthaḥ kartavyaḥ kāvyabandhamāsādya | arthaṃ hi samavakāre hyapratisambandhamicchanti || 69 ||

Report an error

युद्धजलसम्भवो वा वाय्वग्निगजेन्द्रसम्भ्रमकृतो वा । नगरोपरोधजो वा विज्ञेयो विद्रवस्त्रिविधः ॥ ७० ॥

yuddhajalasambhavo vā vāyvagnigajendrasambhramakṛto vā | nagaroparodhajo vā vijñeyo vidravastrividhaḥ || 70 ||

Report an error

वस्तुगतक्रमविहितो देववशाद्वा परप्रयुक्तो वा । सुखदुःखोत्पत्तिकृतस्त्रिविधः कपटोऽत्र विज्ञेयः ॥ ७१ ॥

vastugatakramavihito devavaśādvā paraprayukto vā | sukhaduḥkhotpattikṛtastrividhaḥ kapaṭo'tra vijñeyaḥ || 71 ||

Report an error

त्रिविधश्चात्र विधिज्ञैः पृथक्पृथक्कार्यविहितार्थः । शृङ्गारः कर्तव्यो धर्मे चार्थे च कामे च ॥ ७२ ॥

trividhaścātra vidhijñaiḥ pṛthakpṛthakkāryavihitārthaḥ | śṛṅgāraḥ kartavyo dharme cārthe ca kāme ca || 72 ||

Report an error

यस्मिन् धर्मप्रापकमात्महितं भवति साधनं बहुधा । व्रतनियमतपोयुक्तो ज्ञेयोऽसौ धर्मशृङ्गारः ॥ ७३ ॥

yasmin dharmaprāpakamātmahitaṃ bhavati sādhanaṃ bahudhā | vrataniyamatapoyukto jñeyo'sau dharmaśṛṅgāraḥ || 73 ||

Report an error

अर्थस्येच्छायोगाद्बहुधा चैवार्थतोऽर्थशृङ्गारः । स्त्रीसम्प्रयोगविषयेष्वर्थार्था वा रतिर्यत्र ॥ ७४ ॥

arthasyecchāyogādbahudhā caivārthato'rthaśṛṅgāraḥ | strīsamprayogaviṣayeṣvarthārthā vā ratiryatra || 74 ||

Report an error

कन्याविलोभनकृतं प्राप्तौ स्त्रीपुंसयोस्तु रम्यं वा । निभृतं सावेगं वा यस्य भवेत्कामशृङ्गारः ॥ ७५ ॥

kanyāvilobhanakṛtaṃ prāptau strīpuṃsayostu ramyaṃ vā | nibhṛtaṃ sāvegaṃ vā yasya bhavetkāmaśṛṅgāraḥ || 75 ||

Report an error

उष्णिग्गायत्र्यादीन्यन्यानि च यानि बन्धकुटिलानि । वृत्तानि समवकारे कविभिस्तानि प्रयोज्यानि ॥ ७६ ॥

uṣṇiggāyatryādīnyanyāni ca yāni bandhakuṭilāni | vṛttāni samavakāre kavibhistāni prayojyāni || 76 ||

Report an error

एवं कार्यस्तज्ज्ञैर्नानारससंश्रयः समवकारः । वक्ष्याम्यतः परमहं लक्षणमीहामृगस्यापि ॥ ७७ ॥

evaṃ kāryastajjñairnānārasasaṃśrayaḥ samavakāraḥ | vakṣyāmyataḥ paramahaṃ lakṣaṇamīhāmṛgasyāpi || 77 ||

Report an error

दिव्यापुरुषाश्रयकृतो दिव्यस्त्रीकारणोपगतयुद्धः । सुविहितवस्तुनिबद्धो विप्रत्ययकारकश्चैव ॥ ७८ ॥

divyāpuruṣāśrayakṛto divyastrīkāraṇopagatayuddhaḥ | suvihitavastunibaddho vipratyayakārakaścaiva || 78 ||

Report an error

उद्धतपुरुषप्रायः स्त्रीरोषग्रथितकाव्यबन्धश्च । सङ्क्षोभविद्रवकृतः सम्फेटकृतस्तथा चैव ॥ ७९ ॥

uddhatapuruṣaprāyaḥ strīroṣagrathitakāvyabandhaśca | saṅkṣobhavidravakṛtaḥ sampheṭakṛtastathā caiva || 79 ||

Report an error

स्त्रीभेदनापहरणावमर्दनप्राप्तवस्तुशृङ्गारः । ईहामृगस्तु कार्यः सुसमाहितकाव्यबन्धश्च ॥ ८० ॥

strībhedanāpaharaṇāvamardanaprāptavastuśṛṅgāraḥ | īhāmṛgastu kāryaḥ susamāhitakāvyabandhaśca || 80 ||

Report an error

यद्व्यायोगे कार्यं ये पुरुषा वृत्तयो रसाश्चैव । ईहामृगेऽपि ते स्युः केवलममरस्त्रिया योगः ॥ ८१ ॥

yadvyāyoge kāryaṃ ye puruṣā vṛttayo rasāścaiva | īhāmṛge'pi te syuḥ kevalamamarastriyā yogaḥ || 81 ||

Report an error

यत्र तु वधेप्सितानां वधो ह्युदग्रो भवेद्धि पुरुषाणाम् । किञ्चिद्व्याजं कृत्वा तेषां युद्धं शमयितव्यम् ॥ ८२ ॥

yatra tu vadhepsitānāṃ vadho hyudagro bhaveddhi puruṣāṇām | kiñcidvyājaṃ kṛtvā teṣāṃ yuddhaṃ śamayitavyam || 82 ||

Report an error

ईहामृगस्य लक्षणमुक्तं विप्राः समासयोगेन । डिमलक्षणं तु भूयो लक्षणयुक्त्या प्रवक्ष्यामि ॥ ८३ ॥

īhāmṛgasya lakṣaṇamuktaṃ viprāḥ samāsayogena | ḍimalakṣaṇaṃ tu bhūyo lakṣaṇayuktyā pravakṣyāmi || 83 ||

Report an error

प्रख्यातवस्तुविषयः प्रख्यातोदात्तनायकश्चैव । षड्रसलक्षणयुक्तश्चतुरङ्को वै डिमः कार्यः ॥ ८४ ॥

prakhyātavastuviṣayaḥ prakhyātodāttanāyakaścaiva | ṣaḍrasalakṣaṇayuktaścaturaṅko vai ḍimaḥ kāryaḥ || 84 ||

Report an error

शृङ्गारहास्यवर्जं शेषैः सर्वै रसैः समायुक्तः । दीप्तरसकाव्ययोनिर्नानाभावोपसम्पन्नः ॥ ८५ ॥

śṛṅgārahāsyavarjaṃ śeṣaiḥ sarvai rasaiḥ samāyuktaḥ | dīptarasakāvyayonirnānābhāvopasampannaḥ || 85 ||

Report an error

निर्घातोल्कापातैरुपरागेणेन्दुसूर्ययोर्युक्तः । युद्धनियुद्धाधर्षणसम्फेटकृतश्च कर्तव्यः ॥ ८६ ॥

nirghātolkāpātairuparāgeṇendusūryayoryuktaḥ | yuddhaniyuddhādharṣaṇasampheṭakṛtaśca kartavyaḥ || 86 ||

Report an error

मायेन्द्रजालबहुलो बहुपुस्तोत्थानयोगयुक्तश्च । देवभुजगेन्द्रराक्षसयक्षपिशाचावकीर्णश्च ॥ ८७ ॥

māyendrajālabahulo bahupustotthānayogayuktaśca | devabhujagendrarākṣasayakṣapiśācāvakīrṇaśca || 87 ||

Report an error

षोडशनायकबहुलः सात्वत्त्यारभटीवृत्तिसम्पन्नः । कार्यो डिमः प्रयत्नान्नानाश्रयभावसम्पन्नः ॥ ८८ ॥

ṣoḍaśanāyakabahulaḥ sātvattyārabhaṭīvṛttisampannaḥ | kāryo ḍimaḥ prayatnānnānāśrayabhāvasampannaḥ || 88 ||

Report an error

डिमलक्षणमित्युक्तं मया समासेन लक्षणानुगतम् । व्यायोगस्य तु लक्षणमतः परं सम्प्रवक्ष्यामि ॥ ८९ ॥

ḍimalakṣaṇamityuktaṃ mayā samāsena lakṣaṇānugatam | vyāyogasya tu lakṣaṇamataḥ paraṃ sampravakṣyāmi || 89 ||

Report an error

व्यायोगस्तु विधिज्ञैः कार्यः प्रख्यातनायकशरीरः । अल्पस्त्रीजनयुक्तस्त्वेकाहकृतस्तथा चैव ॥ ९० ॥

vyāyogastu vidhijñaiḥ kāryaḥ prakhyātanāyakaśarīraḥ | alpastrījanayuktastvekāhakṛtastathā caiva || 90 ||

Report an error

बहवश्च तत्र पुरुषा व्यायच्छन्ते यथा समवकारे । न च दिव्यनायकयुक्तः कार्यस्त्वेकाङ्क एवायम् ॥ ९१ ॥

bahavaśca tatra puruṣā vyāyacchante yathā samavakāre | na ca divyanāyakayuktaḥ kāryastvekāṅka evāyam || 91 ||

Report an error

न च दिव्यनायककृतः कार्यो राजर्षिनायकनिबद्धः । युद्धनियुद्धाघर्षणसङ्घर्षकृतश्च कर्तव्यः ॥ ९२ ॥

na ca divyanāyakakṛtaḥ kāryo rājarṣināyakanibaddhaḥ | yuddhaniyuddhāgharṣaṇasaṅgharṣakṛtaśca kartavyaḥ || 92 ||

Report an error

एवंविधस्तु कार्यो व्यायोगो दीप्तकाव्यरसयोनिः । वक्ष्याम्यतः परमहं लक्षणमुत्सृष्टाङ्कस्य ॥ ९३ ॥

evaṃvidhastu kāryo vyāyogo dīptakāvyarasayoniḥ | vakṣyāmyataḥ paramahaṃ lakṣaṇamutsṛṣṭāṅkasya || 93 ||

Report an error

प्रख्यातवस्तुविषयस्त्वप्रख्यातः कदाचिदेव स्यात् । दिव्यपुरुषैर्वियुक्तः शेषैर्युक्तो भवेत्पुम्भिः ॥ ९४ ॥

prakhyātavastuviṣayastvaprakhyātaḥ kadācideva syāt | divyapuruṣairviyuktaḥ śeṣairyukto bhavetpumbhiḥ || 94 ||

Report an error

करुणरसप्रायकृतो निवृत्तयुद्धोद्यतप्रहारश्च । स्त्रीपरिदेवितबहुलो निर्वेदितभाषितश्चैव ॥ ९५ ॥

karuṇarasaprāyakṛto nivṛttayuddhodyataprahāraśca | strīparidevitabahulo nirveditabhāṣitaścaiva || 95 ||

Report an error

नानाव्याकुलचेष्टः सात्वत्त्यारभटिकैशिकीहीनः । कार्यः काव्यविधिज्ञैः सततं ह्युत्सृष्टिकाङ्कस्तु ॥ ९६ ॥

nānāvyākulaceṣṭaḥ sātvattyārabhaṭikaiśikīhīnaḥ | kāryaḥ kāvyavidhijñaiḥ satataṃ hyutsṛṣṭikāṅkastu || 96 ||

Report an error

यद्दिव्यनायककृतं काव्यं सङ्ग्रामबन्धवधयुक्तम् । तद्भारते तु वर्षे कर्तव्यं काव्यबन्धेषु ॥ ९७ ॥

yaddivyanāyakakṛtaṃ kāvyaṃ saṅgrāmabandhavadhayuktam | tadbhārate tu varṣe kartavyaṃ kāvyabandheṣu || 97 ||

Report an error

कस्माद्भारतमिष्टं वर्षेष्वन्येषु देवविहितेषु । हृद्या सर्वा भूमिः शुभगन्धा काञ्चनी यस्मात् ॥ ९८ ॥

kasmādbhāratamiṣṭaṃ varṣeṣvanyeṣu devavihiteṣu | hṛdyā sarvā bhūmiḥ śubhagandhā kāñcanī yasmāt || 98 ||

Report an error

उपवनगमनक्रीडा विहारनारीरतिप्रमोदाः स्युः । तेषु हि वर्षेषु सदा न तत्र दुःखं न वा शोकः ॥ ९९ ॥

upavanagamanakrīḍā vihāranārīratipramodāḥ syuḥ | teṣu hi varṣeṣu sadā na tatra duḥkhaṃ na vā śokaḥ || 99 ||

Report an error

ये तेषामधिवासाः पुराणवादेषु पर्वताः प्रोक्ताः । सम्भोगस्तेषु भवेत्कर्मारम्भो भवेदस्मिन् ॥ १०० ॥

ye teṣāmadhivāsāḥ purāṇavādeṣu parvatāḥ proktāḥ | sambhogasteṣu bhavetkarmārambho bhavedasmin || 100 ||

Report an error

प्रहसनमपि विज्ञेयं द्विविधं शुद्धं तथा सङ्कीर्णम् । अङ्कस्य लक्षणमिदं व्याख्यातमशेषयोगमात्रगतम् ॥ १०१ ॥

prahasanamapi vijñeyaṃ dvividhaṃ śuddhaṃ tathā saṅkīrṇam | aṅkasya lakṣaṇamidaṃ vyākhyātamaśeṣayogamātragatam || 101 ||

Report an error

प्रहसनमतः परं सलक्षणं सम्प्रवक्ष्यामि । वक्ष्यामि तयोर्युक्त्या पृथग्पृथग्लक्षणविशेषम् ॥ १०२ ॥

prahasanamataḥ paraṃ salakṣaṇaṃ sampravakṣyāmi | vakṣyāmi tayoryuktyā pṛthagpṛthaglakṣaṇaviśeṣam || 102 ||

Report an error

भगवत्तापसविप्रैरन्यैरपि हास्यवादसम्बद्धम् । कापुरुषसम्प्रयुक्तं परिहासाभाषणप्रायम् ॥ १०३ ॥

bhagavattāpasaviprairanyairapi hāsyavādasambaddham | kāpuruṣasamprayuktaṃ parihāsābhāṣaṇaprāyam || 103 ||

Report an error

अविकृतभाषाचारं विशेषभावोपपन्नचरितपदम् । नियतगतिवस्तुविषयं शुद्धं ज्ञेयं प्रहसनं तु ॥ १०४ ॥

avikṛtabhāṣācāraṃ viśeṣabhāvopapannacaritapadam | niyatagativastuviṣayaṃ śuddhaṃ jñeyaṃ prahasanaṃ tu || 104 ||

Report an error

वेश्याचेटनपुंसकविटधूर्ता बन्धकी च यत्र स्युः । अनिभृतवेषपरिच्छदचेष्टितकरणैस्तु सङ्कीर्णम् ॥ १०५ ॥

veśyāceṭanapuṃsakaviṭadhūrtā bandhakī ca yatra syuḥ | anibhṛtaveṣaparicchadaceṣṭitakaraṇaistu saṅkīrṇam || 105 ||

Report an error

लोकोपचारयुक्ता या वार्ता यश्च दम्भसंयोगः । स प्रहसने प्रयोज्यो धूर्तप्रविवादसम्पन्नः ॥ १०६ ॥

lokopacārayuktā yā vārtā yaśca dambhasaṃyogaḥ | sa prahasane prayojyo dhūrtapravivādasampannaḥ || 106 ||

Report an error

वीथ्यङ्गैः संयुक्तं कर्तव्यं प्रहसनं यथायोग्यम् । भाणस्यापि तु लक्षणमतः परं सम्प्रवक्ष्यामि ॥ १०७ ॥

vīthyaṅgaiḥ saṃyuktaṃ kartavyaṃ prahasanaṃ yathāyogyam | bhāṇasyāpi tu lakṣaṇamataḥ paraṃ sampravakṣyāmi || 107 ||

Report an error

आत्मानुभूतशंसी परसंश्रयवर्णनाविशेषस्तु । विविधाश्रयो हि भाणो विज्ञेयस्त्वेकहार्यश्च ॥ १०८ ॥

ātmānubhūtaśaṃsī parasaṃśrayavarṇanāviśeṣastu | vividhāśrayo hi bhāṇo vijñeyastvekahāryaśca || 108 ||

Report an error

परवचनमात्मसंस्थं प्रतिवचनैरुत्तमोत्तमग्रथितैः । आकाशपुरुषकथितैरङ्गविकारैरभिनयैश्चैव ॥ १०९ ॥

paravacanamātmasaṃsthaṃ prativacanairuttamottamagrathitaiḥ | ākāśapuruṣakathitairaṅgavikārairabhinayaiścaiva || 109 ||

Report an error

धूर्तविटसम्प्रयोज्यो नानावस्थान्तरात्मकश्चैव । एकाङ्को बहुचेष्टः सततं कार्यो बुधैर्भाणः ॥ ११० ॥

dhūrtaviṭasamprayojyo nānāvasthāntarātmakaścaiva | ekāṅko bahuceṣṭaḥ satataṃ kāryo budhairbhāṇaḥ || 110 ||

Report an error

भाणस्यापि हि निखिलं लक्षणमुक्तं तथागमानुगतम् । वीथ्याः सम्प्रति निखिलं कथयामि यथाक्रमं विप्राः ॥ १११ ॥

bhāṇasyāpi hi nikhilaṃ lakṣaṇamuktaṃ tathāgamānugatam | vīthyāḥ samprati nikhilaṃ kathayāmi yathākramaṃ viprāḥ || 111 ||

Report an error

सर्वरसलक्षणाढ्या युक्ता ह्यङ्गैस्त्रयोदशभिः । वीथी स्यादेकाङ्का तथैकहार्या द्विहार्या वा ॥ ११२ ॥

sarvarasalakṣaṇāḍhyā yuktā hyaṅgaistrayodaśabhiḥ | vīthī syādekāṅkā tathaikahāryā dvihāryā vā || 112 ||

Report an error

अधमोत्तममध्याभिर्युक्ता स्यात्प्रकृतिभिस्तिसृभिः । उद्धात्यकावलगितावस्पन्दितनाल्यसत्प्रलापाश्च ॥ ११३ ॥

adhamottamamadhyābhiryuktā syātprakṛtibhistisṛbhiḥ | uddhātyakāvalagitāvaspanditanālyasatpralāpāśca || 113 ||

Report an error

वाक्केल्यथ प्रपञ्चो मृदवाधिबले छलं त्रिगतम् । व्याहारो गण्डश्च त्रयोदशाङ्गान्युदाहृतान्यस्याः ॥ ११४ ॥

vākkelyatha prapañco mṛdavādhibale chalaṃ trigatam | vyāhāro gaṇḍaśca trayodaśāṅgānyudāhṛtānyasyāḥ || 114 ||

Report an error

अथ वीथी सम्प्रोक्ता लक्षणमेषां प्रवक्ष्यामि । पदानि त्वगतार्थानि ये नराः पुनरादरात् ॥ ११५ ॥

atha vīthī samproktā lakṣaṇameṣāṃ pravakṣyāmi | padāni tvagatārthāni ye narāḥ punarādarāt || 115 ||

Report an error

योजयन्ति पदैरन्यैस्तदुद्धात्यकमुच्यते । यत्रान्यस्मिन् समावेश्य कार्यमन्यत्प्रसाध्यते ॥ ११६ ॥

yojayanti padairanyaistaduddhātyakamucyate | yatrānyasmin samāveśya kāryamanyatprasādhyate || 116 ||

Report an error

तच्चावलगितं नाम विज्ञेयं नाट्ययोक्तृभिः । आक्षिप्तेऽर्थे तु कस्मिँश्चिच्छुभाशुभसमुत्थिते ॥ ११७ ॥

taccāvalagitaṃ nāma vijñeyaṃ nāṭyayoktṛbhiḥ | ākṣipte'rthe tu kasmi~ścicchubhāśubhasamutthite || 117 ||

Report an error

कौशलादुच्यतेऽन्योऽर्थस्तदवस्पन्दितं भवेत् । हास्येनोपगतार्थप्रहेलिका नालिकेति विज्ञेया ॥ ११८ ॥

kauśalāducyate'nyo'rthastadavaspanditaṃ bhavet | hāsyenopagatārthaprahelikā nāliketi vijñeyā || 118 ||

Report an error

मूर्खजनसन्निकर्षे हितमपि यत्र प्रभाषते विद्वान् । न च गृह्यतेऽस्य वचनं विज्ञेयोऽसत्प्रलापोऽसौ ॥ ११९ ॥

mūrkhajanasannikarṣe hitamapi yatra prabhāṣate vidvān | na ca gṛhyate'sya vacanaṃ vijñeyo'satpralāpo'sau || 119 ||

Report an error

एकद्विप्रतिवचना वाक्केली स्यात्प्रयोगेऽस्मिन् । यदसद्भूतं वचनं संस्तवयुक्तं द्वयोः परस्परं यत्तु ॥ १२० ॥

ekadviprativacanā vākkelī syātprayoge'smin | yadasadbhūtaṃ vacanaṃ saṃstavayuktaṃ dvayoḥ parasparaṃ yattu || 120 ||

Report an error

एकस्य चार्थहेतोः स हास्यजननः प्रपञ्चः स्यात् । यत्कारणाद् गुणानां दोषीकरणं भवेद्विवादकृतम् ॥ १२१ ॥

ekasya cārthahetoḥ sa hāsyajananaḥ prapañcaḥ syāt | yatkāraṇād guṇānāṃ doṣīkaraṇaṃ bhavedvivādakṛtam || 121 ||

Report an error

दोषगुणीकरणं वा तन्मृदवं नाम विज्ञेयम् । परवचनमात्मनश्चोत्तरोत्तरसमुद्भवं द्वयोर्यत्र ॥ १२२ ॥

doṣaguṇīkaraṇaṃ vā tanmṛdavaṃ nāma vijñeyam | paravacanamātmanaścottarottarasamudbhavaṃ dvayoryatra || 122 ||

Report an error

अन्योन्यार्थविशेषकमधिबलमिति तद् बुधैर्ज्ञेयम् । अन्यार्थमेव वाक्यं छलमभिसन्धानहास्यरोषकरम् ॥ १२३ ॥

anyonyārthaviśeṣakamadhibalamiti tad budhairjñeyam | anyārthameva vākyaṃ chalamabhisandhānahāsyaroṣakaram || 123 ||

Report an error

श्रुतिसारूप्याद्यस्मिन् बहवोऽर्था युक्तिभिर्नियुज्यन्ते । यद्धास्यमहास्यं वा तत्त्रिगतं नाम विज्ञेयम् ॥ १२४ ॥

śrutisārūpyādyasmin bahavo'rthā yuktibhirniyujyante | yaddhāsyamahāsyaṃ vā tattrigataṃ nāma vijñeyam || 124 ||

Report an error

प्रत्यक्षवृत्तिरुक्तो व्याहारो हास्यलेशार्थः । संरम्भसम्भ्रमयुतं विवादयुक्तं तथापवादकृतम् ॥ १२५ ॥

pratyakṣavṛttirukto vyāhāro hāsyaleśārthaḥ | saṃrambhasambhramayutaṃ vivādayuktaṃ tathāpavādakṛtam || 125 ||

Report an error

बहुवचनाक्षेपकृतं गण्डं प्रवदन्ति तत्त्वज्ञाः । इति दशरूपविधानं सर्वं प्रोक्तं मया हि लक्षणतः । पुनरस्य शरीरगतं सन्धिविधौ लक्षणं वक्ष्ये ॥ १२६ ॥

bahuvacanākṣepakṛtaṃ gaṇḍaṃ pravadanti tattvajñāḥ | iti daśarūpavidhānaṃ sarvaṃ proktaṃ mayā hi lakṣaṇataḥ | punarasya śarīragataṃ sandhividhau lakṣaṇaṃ vakṣye || 126 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).