अध्यायः २१
Chapter 21
॥
A chapter of the Natya Shastra.
176 verses·Sanskrit with transliteration
॥ श्रीरस्तु ॥ ।
भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम् ।
अथ एकविंशोऽध्यायः ।
आहार्याभिनयं विप्रा व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः ।
य्स्मात् प्रयोगः सर्वोऽयमाहार्याभिनये स्थितः ॥ १ ॥
|| śrīrastu || |
bharatamunipraṇītaṃ nāṭyaśāstram |
atha ekaviṃśo'dhyāyaḥ |
āhāryābhinayaṃ viprā vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ |
ysmāt prayogaḥ sarvo'yamāhāryābhinaye sthitaḥ || 1 ||
नानावस्था प्रकृतय पूर्वं नैपथ्यसाधिताः ।
अङ्गादिभिरभिव्यक्तिमुपगच्छन्त्ययत्नतः ॥ २ ॥
nānāvasthā prakṛtaya pūrvaṃ naipathyasādhitāḥ |
aṅgādibhirabhivyaktimupagacchantyayatnataḥ || 2 ||
आहार्याभिनयो नाम ज्ञेयो नेपथ्यजो विधिः ।
तत्र कार्यः प्रयत्नस्तु नाट्यस्य शुभमिच्छता ॥ ३ ॥
āhāryābhinayo nāma jñeyo nepathyajo vidhiḥ |
tatra kāryaḥ prayatnastu nāṭyasya śubhamicchatā || 3 ||
[तस्मिन्यत्नस्तु कर्तव्यो नैपथ्ये सिद्धिमिच्छता ।
नाट्यस्येह त्वलङ्कारो नैपथ्यं यत्प्रकीर्तितम् ॥] ॥ ४ ॥
[tasminyatnastu kartavyo naipathye siddhimicchatā |
nāṭyasyeha tvalaṅkāro naipathyaṃ yatprakīrtitam ||] || 4 ||
चतुर्विधं तु नेपथ्यं पुस्तोऽलङ्कार एव च ।
तथाङ्करचना चैव ज्ञेयं सज्जीवमेव च ॥ ५ ॥
caturvidhaṃ tu nepathyaṃ pusto'laṅkāra eva ca |
tathāṅkaracanā caiva jñeyaṃ sajjīvameva ca || 5 ||
पुस्तस्तु त्रिविधो ज्ञेयो नानारूपप्रमाणतः ।
सन्धिमो व्याजिमश्चैव वेष्टिमश्च प्रकीर्तितः ॥ ६ ॥
pustastu trividho jñeyo nānārūpapramāṇataḥ |
sandhimo vyājimaścaiva veṣṭimaśca prakīrtitaḥ || 6 ||
किलिञ्जचर्मवस्त्राद्यैर्यद्रूपं क्रियते बुधैः ।
सन्धिमो नाम विज्ञेयः पुस्तो नाटकसंस्श्रयः ॥ ७ ॥
kiliñjacarmavastrādyairyadrūpaṃ kriyate budhaiḥ |
sandhimo nāma vijñeyaḥ pusto nāṭakasaṃsśrayaḥ || 7 ||
व्याजिमो नाम विज्ञेअयो यन्त्रेण क्रियते तु यः ।
वेष्ट्यते चैव यद्रुपं वेष्टिमः स तु सन्ज्ञितः ॥ ८ ॥
vyājimo nāma vijñeayo yantreṇa kriyate tu yaḥ |
veṣṭyate caiva yadrupaṃ veṣṭimaḥ sa tu sanjñitaḥ || 8 ||
शैलयानविमानानि चर्मवर्मध्वजा नगाः ।
ये क्रियन्ते हि नाट्ये तु स पुस्त इति सन्ज्ञितः ॥ ९ ॥
śailayānavimānāni carmavarmadhvajā nagāḥ |
ye kriyante hi nāṭye tu sa pusta iti sanjñitaḥ || 9 ||
अलङ्कारस्तु विज्ञेयो माल्याभरणवाससाम् ।
नानाविधः समायोगोऽप्यङ्गोपाङ्गविधिः स्मृतः ॥ १० ॥
alaṅkārastu vijñeyo mālyābharaṇavāsasām |
nānāvidhaḥ samāyogo'pyaṅgopāṅgavidhiḥ smṛtaḥ || 10 ||
वेष्टिमं विततं चैव सङ्घात्यं ग्रन्थिमं तथा ।
प्रालम्बितं तथा चैव माल्यं पञ्चविधं स्मृतम् ॥ ११ ॥
veṣṭimaṃ vitataṃ caiva saṅghātyaṃ granthimaṃ tathā |
prālambitaṃ tathā caiva mālyaṃ pañcavidhaṃ smṛtam || 11 ||
चतुर्विधं तु विज्ञेयं नाट्ये ह्याभरणं बुधैः ।
आवेध्यं बन्धनीयं च क्षेप्यमारोप्यमेव च ॥ १२ ॥
caturvidhaṃ tu vijñeyaṃ nāṭye hyābharaṇaṃ budhaiḥ |
āvedhyaṃ bandhanīyaṃ ca kṣepyamāropyameva ca || 12 ||
आवेध्यं कुण्डलादीह यत्स्याच्छ्रवणभूषणम् ।
आरोप्यं हेमसूत्रादि हाराश्च विविधाश्रयाः ॥ १३ ॥
āvedhyaṃ kuṇḍalādīha yatsyācchravaṇabhūṣaṇam |
āropyaṃ hemasūtrādi hārāśca vividhāśrayāḥ || 13 ||
श्रोणीसूत्राङ्गदे मुक्ताबन्धनीयानि सर्वदा ।
प्रक्षेप्य नूपुरं विद्याद्वस्त्राभरणमेव च ॥ १४ ॥
śroṇīsūtrāṅgade muktābandhanīyāni sarvadā |
prakṣepya nūpuraṃ vidyādvastrābharaṇameva ca || 14 ||
भूषणानां विकल्पं हि पुरुषस्त्रीसमाश्रयम् ।
नाविधं प्रवक्ष्यामि देशजातिसमुद्भवम् ॥ १५ ॥
bhūṣaṇānāṃ vikalpaṃ hi puruṣastrīsamāśrayam |
nāvidhaṃ pravakṣyāmi deśajātisamudbhavam || 15 ||
चूडामणिः समुकुटः शिरसो भूषणं स्मृतम् ।
कुण्डलं मोचकं कीला कर्णाभरणमिष्यते ॥ १६ ॥
cūḍāmaṇiḥ samukuṭaḥ śiraso bhūṣaṇaṃ smṛtam |
kuṇḍalaṃ mocakaṃ kīlā karṇābharaṇamiṣyate || 16 ||
मुक्तावली हर्षकं च सूत्रकं कण्ठभूषणम् ।
वेतिकाङ्गुलिमुद्रा च स्यादङ्गुलिविभूषणम् ॥ १७ ॥
muktāvalī harṣakaṃ ca sūtrakaṃ kaṇṭhabhūṣaṇam |
vetikāṅgulimudrā ca syādaṅgulivibhūṣaṇam || 17 ||
हस्तली वलयं चैव बाहुनालीविभूषणम् ।
रुचकश्चूलिका कार्या मणिबन्धविभूषणम् ॥ १८ ॥
hastalī valayaṃ caiva bāhunālīvibhūṣaṇam |
rucakaścūlikā kāryā maṇibandhavibhūṣaṇam || 18 ||
केयूरे अङ्गदे चैव कूर्परोपरिभूषणे ।
त्रिसरश्चैव हारश्च तथा वक्षोविभूषणम् ॥ १९ ॥
keyūre aṅgade caiva kūrparoparibhūṣaṇe |
trisaraścaiva hāraśca tathā vakṣovibhūṣaṇam || 19 ||
व्यालम्बमौक्तिको हारो माला चैवाङ्गभूषणम् ।
तलकं सूत्रकं चैव भवेत्कटिविभूषणम् ॥ २० ॥
vyālambamauktiko hāro mālā caivāṅgabhūṣaṇam |
talakaṃ sūtrakaṃ caiva bhavetkaṭivibhūṣaṇam || 20 ||
अयं पुरुषनिर्योगः कार्यस्त्वाभरणाश्रयः ।
देवानां पार्थिवानां च पुनर्वक्ष्यामि योषिताम् ॥ २१ ॥
ayaṃ puruṣaniryogaḥ kāryastvābharaṇāśrayaḥ |
devānāṃ pārthivānāṃ ca punarvakṣyāmi yoṣitām || 21 ||
शिखापाशं शिखाव्यालं पिण्डीपत्रं तथैव च ।
चूडामणिर्मकरिका मुक्ताजालगवाक्षिकम् ॥ २२ ॥
śikhāpāśaṃ śikhāvyālaṃ piṇḍīpatraṃ tathaiva ca |
cūḍāmaṇirmakarikā muktājālagavākṣikam || 22 ||
शिरसो भूषणं चैव विचित्रं शीर्षजोलकम् ।
कण्डकं शिखिपत्रं च वेणीपुच्छः सदोरकः ॥ २३ ॥
śiraso bhūṣaṇaṃ caiva vicitraṃ śīrṣajolakam |
kaṇḍakaṃ śikhipatraṃ ca veṇīpucchaḥ sadorakaḥ || 23 ||
ललाटतिलकं चैव नानाशिल्पप्रयोजितम् ।
भ्रूगुच्छोपरिगुच्छश्च कुसुमानुकृतिस्तथा ॥ २४ ॥
lalāṭatilakaṃ caiva nānāśilpaprayojitam |
bhrūgucchoparigucchaśca kusumānukṛtistathā || 24 ||
कर्णिका कर्णवलयं तथा स्यात्पत्रकर्णिका ।
कुण्डलं कर्णमुद्रा च कर्णोत्कीलकमेव च ॥ २५ ॥
karṇikā karṇavalayaṃ tathā syātpatrakarṇikā |
kuṇḍalaṃ karṇamudrā ca karṇotkīlakameva ca || 25 ||
नानारत्नविचित्राणि दन्तपत्राणि चैव हि ।
कर्णयोर्भूषणं ह्येतत्कर्णपूरस्तथैव च ॥ २६ ॥
nānāratnavicitrāṇi dantapatrāṇi caiva hi |
karṇayorbhūṣaṇaṃ hyetatkarṇapūrastathaiva ca || 26 ||
तिलकाः पत्रलेखाश्च भवेद्गण्डविभूषणम् ।
त्रिवणी चैव विज्ञेयं भवेद्वक्षोविभूषणम् ॥ २७ ॥
tilakāḥ patralekhāśca bhavedgaṇḍavibhūṣaṇam |
trivaṇī caiva vijñeyaṃ bhavedvakṣovibhūṣaṇam || 27 ||
नेत्रयोरञ्जनं ज्ञेयमधरस्य च रञ्जनम् ।
दन्तानां विविधो रागश्चतुर्णां शुक्लतापि वा ॥ २८ ॥
netrayorañjanaṃ jñeyamadharasya ca rañjanam |
dantānāṃ vividho rāgaścaturṇāṃ śuklatāpi vā || 28 ||
रागान्तरविकल्पोऽथ शोभनेनाधिकोज्वलः ।
मुग्धानां सुन्दरीणां च मुक्ताभासितशोभनाः ॥ २९ ॥
rāgāntaravikalpo'tha śobhanenādhikojvalaḥ |
mugdhānāṃ sundarīṇāṃ ca muktābhāsitaśobhanāḥ || 29 ||
सुरक्ता वापि दन्ता स्युःः पद्मपल्लवरञ्जनाः ।
अश्मरागोद्द्योतितः स्यादधरः पल्लवप्रभः ॥ ३० ॥
suraktā vāpi dantā syuḥḥ padmapallavarañjanāḥ |
aśmarāgoddyotitaḥ syādadharaḥ pallavaprabhaḥ || 30 ||
विलासश्च भवेत्तासां सविभ्रान्तनिरीक्षितम् ।
मुक्तावली व्यालपङ्क्तिर्मञ्जरी रत्नमालिका ॥ ३१ ॥
vilāsaśca bhavettāsāṃ savibhrāntanirīkṣitam |
muktāvalī vyālapaṅktirmañjarī ratnamālikā || 31 ||
रत्नावली सूत्रकं च ज्ञेयं कण्ठविभूषणम् ।
द्विसरस्त्रिसरश्चैव चतुस्सरकमेव च ॥ ३२ ॥
ratnāvalī sūtrakaṃ ca jñeyaṃ kaṇṭhavibhūṣaṇam |
dvisarastrisaraścaiva catussarakameva ca || 32 ||
तथा शृङ्खलिका चैव भवेत्कण्ठविभूषणम् ।
अङ्गदं वलयं चैव बाहुमूलविभूषणम् ॥ ३३ ॥
tathā śṛṅkhalikā caiva bhavetkaṇṭhavibhūṣaṇam |
aṅgadaṃ valayaṃ caiva bāhumūlavibhūṣaṇam || 33 ||
नानाशिल्पकृताश्चैव हारा वक्षोविभूषणम् ।
मणिजालावनद्धं च भवेत् स्तनविभूषणम् ॥ ३४ ॥
nānāśilpakṛtāścaiva hārā vakṣovibhūṣaṇam |
maṇijālāvanaddhaṃ ca bhavet stanavibhūṣaṇam || 34 ||
खर्जूरकं सोच्छितिकं बाहुनालीविभूषणम् ।
कलापी कटकं शङ्खो हस्तपत्रं सपूरकम् ॥ ३५ ॥
kharjūrakaṃ socchitikaṃ bāhunālīvibhūṣaṇam |
kalāpī kaṭakaṃ śaṅkho hastapatraṃ sapūrakam || 35 ||
मुद्राङ्गुलीयकं चैव ह्यङ्गुलीनां विभूषणम् ।
मुक्ताजालाढ्यतलकं मेखला काञ्चिकापि वा ॥ ३६ ॥
mudrāṅgulīyakaṃ caiva hyaṅgulīnāṃ vibhūṣaṇam |
muktājālāḍhyatalakaṃ mekhalā kāñcikāpi vā || 36 ||
रशना च कलापश्च भवेच्छ्रोणीविभूषणम् ।
एकयष्टिर्भवेत्काञ्ची मेखला त्वष्टयष्टिका ॥ ३७ ॥
raśanā ca kalāpaśca bhavecchroṇīvibhūṣaṇam |
ekayaṣṭirbhavetkāñcī mekhalā tvaṣṭayaṣṭikā || 37 ||
द्विरष्टयष्टि रशना कलापः पञ्चविंशकः ।
द्वात्रिंशच्च चतुःषष्टिः शतमष्टोत्तरं तथा ॥ ३८ ॥
dviraṣṭayaṣṭi raśanā kalāpaḥ pañcaviṃśakaḥ |
dvātriṃśacca catuḥṣaṣṭiḥ śatamaṣṭottaraṃ tathā || 38 ||
मुक्ताहारा भवन्त्येते देवपार्थिवयोषिताम् ।
नूपुरः किङ्किणीकाश्च घण्टिका रत्नजालकम् ॥ ३९ ॥
muktāhārā bhavantyete devapārthivayoṣitām |
nūpuraḥ kiṅkiṇīkāśca ghaṇṭikā ratnajālakam || 39 ||
सघोषे कटके चैव गुल्फोपरिविभूषाणम् ।
जङ्घयोः पादपत्रं स्यादङ्गुलीष्वङ्गुलीयकम् ॥ ४० ॥
saghoṣe kaṭake caiva gulphoparivibhūṣāṇam |
jaṅghayoḥ pādapatraṃ syādaṅgulīṣvaṅgulīyakam || 40 ||
अङ्गुष्ठतिलकाश्चैव पादयोश्च विभूषणम् ।
तथालक्तकरागश्च नानाभक्तिनिवेशितः ॥ ४१ ॥
aṅguṣṭhatilakāścaiva pādayośca vibhūṣaṇam |
tathālaktakarāgaśca nānābhaktiniveśitaḥ || 41 ||
अशोकपलावच्छायः स्यात् स्वाभाविक एव च ।
एतद्विभूषणं नार्या आकेशादानखादपि ॥ ४२ ॥
aśokapalāvacchāyaḥ syāt svābhāvika eva ca |
etadvibhūṣaṇaṃ nāryā ākeśādānakhādapi || 42 ||
यथाभवरसावस्थं विज्ञेयं द्विजसत्तमाः ।
आगमश्च प्रमाणं च रूपनिर्वर्णनं तथा ॥ ४३ ॥
yathābhavarasāvasthaṃ vijñeyaṃ dvijasattamāḥ |
āgamaśca pramāṇaṃ ca rūpanirvarṇanaṃ tathā || 43 ||
विश्वकर्ममतात्कार्यं सुबुद्ध्यापि प्रयोक्तृभिः ।
न हि शक्यं सुवर्णेन मुक्ताभिर्मणिभिस्तथा ॥ ४४ ॥
viśvakarmamatātkāryaṃ subuddhyāpi prayoktṛbhiḥ |
na hi śakyaṃ suvarṇena muktābhirmaṇibhistathā || 44 ||
स्वाधीनमिति रुच्यैव कर्तुमङ्गस्य भूषणम् ।
विभागतोऽभिप्रयुक्तमङ्गशोभाकरं भवेत् ॥ ४५ ॥
svādhīnamiti rucyaiva kartumaṅgasya bhūṣaṇam |
vibhāgato'bhiprayuktamaṅgaśobhākaraṃ bhavet || 45 ||
यथा स्थानान्तरगतं भूषणं रत्नसंयुतम् ।
न तु नाट्यप्रयोगेषु कर्तव्यं भूषणं गुरु ॥ ४६ ॥
yathā sthānāntaragataṃ bhūṣaṇaṃ ratnasaṃyutam |
na tu nāṭyaprayogeṣu kartavyaṃ bhūṣaṇaṃ guru || 46 ||
खेदं जनयते तद्धि सव्यायतविचेष्टनात् ।
गुरुभावावसन्नस्य स्वेदो मूर्छा च जायते ॥ ४७ ॥
khedaṃ janayate taddhi savyāyataviceṣṭanāt |
gurubhāvāvasannasya svedo mūrchā ca jāyate || 47 ||
गुर्वाभरणसन्नो हि चेष्टां न कुरुते पुनः ।
तस्मात्तनुत्वचकृतं सौवर्णं भूषणं भवेत् ॥ ४८ ॥
gurvābharaṇasanno hi ceṣṭāṃ na kurute punaḥ |
tasmāttanutvacakṛtaṃ sauvarṇaṃ bhūṣaṇaṃ bhavet || 48 ||
रत्नवज्जतुबद्धं वा न खेदजननं भवेत् ।
स्वेच्छया भूषणविधिर्दिव्यानामुपदिश्यते ॥ ४९ ॥
ratnavajjatubaddhaṃ vā na khedajananaṃ bhavet |
svecchayā bhūṣaṇavidhirdivyānāmupadiśyate || 49 ||
यत्नभावविनिष्पन्नं मानुषाणां विभूषणम् ।
[वेष्टितं विततं चैव सङ्घात्यं ग्रथिमं तथ ॥ ५० ॥
yatnabhāvaviniṣpannaṃ mānuṣāṇāṃ vibhūṣaṇam |
[veṣṭitaṃ vitataṃ caiva saṅghātyaṃ grathimaṃ tatha || 50 ||
लम्बशोभि तथा चैव माल्यं पञ्चविधं स्मृतम् ।
आच्छादनं बहुविधं नानापत्तनसम्भवम् ॥ ५१ ॥
lambaśobhi tathā caiva mālyaṃ pañcavidhaṃ smṛtam |
ācchādanaṃ bahuvidhaṃ nānāpattanasambhavam || 51 ||
तज्ज्ञेयं त्रिप्रकारं तु शुद्धं रक्तं विचित्रितम्] ।
दिव्यानां भूषणविधिर्य एष परिकीर्तितः ॥ ५२ ॥
tajjñeyaṃ triprakāraṃ tu śuddhaṃ raktaṃ vicitritam] |
divyānāṃ bhūṣaṇavidhirya eṣa parikīrtitaḥ || 52 ||
मानुषाणां तु कर्तव्यो नानादेशसमाश्रयः ।
भूषणैश्चापि वेषैश्च नानावस्थासमाश्रयैः ॥ ५३ ॥
mānuṣāṇāṃ tu kartavyo nānādeśasamāśrayaḥ |
bhūṣaṇaiścāpi veṣaiśca nānāvasthāsamāśrayaiḥ || 53 ||
दिव्याङ्गनानां कर्तव्या विभक्तिः स्वस्वभूमिजा ।
विद्याधरीणां यक्षीणामप्सरोनागयोषिताम् ॥ ५४ ॥
divyāṅganānāṃ kartavyā vibhaktiḥ svasvabhūmijā |
vidyādharīṇāṃ yakṣīṇāmapsaronāgayoṣitām || 54 ||
ऋषिदैवतकन्यानां वेषैर्नानात्वमिष्यते ।
तथा च सिद्धगन्धर्वराक्षसासुरयोषिताम् ॥ ५५ ॥
ṛṣidaivatakanyānāṃ veṣairnānātvamiṣyate |
tathā ca siddhagandharvarākṣasāsurayoṣitām || 55 ||
दिव्यानां नरनारीणां तथैव च शिखण्डकम् ।
शिखापुटशिखण्डं तु मुक्ताभूयिष्ठभूषणम् ॥ ५६ ॥
divyānāṃ naranārīṇāṃ tathaiva ca śikhaṇḍakam |
śikhāpuṭaśikhaṇḍaṃ tu muktābhūyiṣṭhabhūṣaṇam || 56 ||
विद्याधरीणां कर्तव्यः शुद्धो वेषपरिच्छदः ।
यक्षिण्योऽप्सरश्चैव कर्या रत्नविभूषणाः ॥ ५७ ॥
vidyādharīṇāṃ kartavyaḥ śuddho veṣaparicchadaḥ |
yakṣiṇyo'psaraścaiva karyā ratnavibhūṣaṇāḥ || 57 ||
समस्तानां भवेद्वेषो यक्षीणा केवलं शिखा ।
दिव्यनामिव कर्तव्यं नागस्त्रीणां विभूषणम् ॥ ५८ ॥
samastānāṃ bhavedveṣo yakṣīṇā kevalaṃ śikhā |
divyanāmiva kartavyaṃ nāgastrīṇāṃ vibhūṣaṇam || 58 ||
मुक्तामणिलताप्रायाः फणास्तासां तु केवलाः ।
कार्यं तु मुनिकन्यानामेकवेणीधरं शिरः ॥ ५९ ॥
muktāmaṇilatāprāyāḥ phaṇāstāsāṃ tu kevalāḥ |
kāryaṃ tu munikanyānāmekaveṇīdharaṃ śiraḥ || 59 ||
न चापि विभूषणविधिस्तासां वेषो वनोचितः ।
मुक्तामरकतप्रायं मण्डनं सिद्धयोषिताम् ॥ ६० ॥
na cāpi vibhūṣaṇavidhistāsāṃ veṣo vanocitaḥ |
muktāmarakataprāyaṃ maṇḍanaṃ siddhayoṣitām || 60 ||
तासां तु चैव कर्तव्यं पीतवस्त्रपरिच्छदम् ।
पद्मरागमणिप्रायं गन्धर्वीणां विभूषणम् ॥ ६१ ॥
tāsāṃ tu caiva kartavyaṃ pītavastraparicchadam |
padmarāgamaṇiprāyaṃ gandharvīṇāṃ vibhūṣaṇam || 61 ||
वीणाहस्तश्च कर्तव्यः कौसुम्भवसनस्तथा ।
इन्द्रनीलैस्तु कर्तव्यं राक्षसीणां विभूषणम् ॥ ६२ ॥
vīṇāhastaśca kartavyaḥ kausumbhavasanastathā |
indranīlaistu kartavyaṃ rākṣasīṇāṃ vibhūṣaṇam || 62 ||
सितदंष्ट्रा च कर्तव्या कृष्णवस्त्रपरिच्छदम् ।
वैडूर्यमुक्ताभरणाः कर्तव्या सुरयोषिताम् ॥ ६३ ॥
sitadaṃṣṭrā ca kartavyā kṛṣṇavastraparicchadam |
vaiḍūryamuktābharaṇāḥ kartavyā surayoṣitām || 63 ||
शुकपिञ्छनिभैअर्वस्त्रैः कार्यस्तासां परिच्छदः ।
पुष्यरागैस्तु मणिभिः क्वचिद्वैडूर्यभूषितैः ॥ ६४ ॥
śukapiñchanibhaiarvastraiḥ kāryastāsāṃ paricchadaḥ |
puṣyarāgaistu maṇibhiḥ kvacidvaiḍūryabhūṣitaiḥ || 64 ||
दिव्यवानरनारीणां कार्यो नीलपरिच्छदः ।
एवं शृङ्गारिणः कार्या वेषा दिव्याङ्गनाश्रयाः ॥ ६५ ॥
divyavānaranārīṇāṃ kāryo nīlaparicchadaḥ |
evaṃ śṛṅgāriṇaḥ kāryā veṣā divyāṅganāśrayāḥ || 65 ||
अवस्थान्तमासाद्य शुद्धाः कार्याः पुनस्तथा ।
मानुषीणां तु कर्तव्या नानादेशसमुद्भवाः ॥ ६६ ॥
avasthāntamāsādya śuddhāḥ kāryāḥ punastathā |
mānuṣīṇāṃ tu kartavyā nānādeśasamudbhavāḥ || 66 ||
वेषाभरणसंयोगान् गदतस्तान्निबोधत ।
आवन्त्ययुवतीनां तु शिरस्सालककुन्तलम् ॥ ६७ ॥
veṣābharaṇasaṃyogān gadatastānnibodhata |
āvantyayuvatīnāṃ tu śirassālakakuntalam || 67 ||
गौडीयानामलकप्रायं सशिखापाशवेणिकम् ।
आभीरयुवतीनां तु द्विवेणीधर एव तु ॥ ६८ ॥
gauḍīyānāmalakaprāyaṃ saśikhāpāśaveṇikam |
ābhīrayuvatīnāṃ tu dviveṇīdhara eva tu || 68 ||
शिरः परिगमः कार्यो नीलप्रायमथाम्बरम् ।
तथा पूर्वोतरस्त्रीणां समुन्नद्धशिखण्डकम् ॥ ६९ ॥
śiraḥ parigamaḥ kāryo nīlaprāyamathāmbaram |
tathā pūrvotarastrīṇāṃ samunnaddhaśikhaṇḍakam || 69 ||
आकेशाच्छादनं तासां देशकर्मणि कीर्तितम् ।
तथैव दक्षिणस्त्रीणां कार्यमुल्लेख्यसंश्रयम् ॥ ७० ॥
ākeśācchādanaṃ tāsāṃ deśakarmaṇi kīrtitam |
tathaiva dakṣiṇastrīṇāṃ kāryamullekhyasaṃśrayam || 70 ||
कुम्भीबन्धकसंयुक्तं तथावर्तललाटिकम् ।
[गणिकानां तु कर्तव्यमिच्छाविच्छित्ति मण्डनम्] ॥ ७१ ॥
kumbhībandhakasaṃyuktaṃ tathāvartalalāṭikam |
[gaṇikānāṃ tu kartavyamicchāvicchitti maṇḍanam] || 71 ||
देशजातिविधानेन शेषाणामपि कारयेत् ।
वेषं तथा चाभरणं क्षुरकर्म परिच्छदम् ॥ ७२ ॥
deśajātividhānena śeṣāṇāmapi kārayet |
veṣaṃ tathā cābharaṇaṃ kṣurakarma paricchadam || 72 ||
[आगमं चापि नैपथ्ये नाट्यस्यैवं प्रयोजयेत्] ।
अदेशयुक्तो वेषो हि न शोभां जनयिष्यति ॥ ७३ ॥
[āgamaṃ cāpi naipathye nāṭyasyaivaṃ prayojayet] |
adeśayukto veṣo hi na śobhāṃ janayiṣyati || 73 ||
मेखलोरसि बद्धा तु हास्यं समुपपादयेत् ।
तथा प्रोषितकान्तासु व्यसनाभिहतासु च ॥ ७४ ॥
mekhalorasi baddhā tu hāsyaṃ samupapādayet |
tathā proṣitakāntāsu vyasanābhihatāsu ca || 74 ||
वेषो वै मलिनः कार्य एकवेणीधरं शिरः ।
विप्रलम्भे तु नार्यास्तु शुद्धो वेषो भवेदिह ॥ ७५ ॥
veṣo vai malinaḥ kārya ekaveṇīdharaṃ śiraḥ |
vipralambhe tu nāryāstu śuddho veṣo bhavediha || 75 ||
नात्याभरणसंयुक्तो न चापि मृजयान्वितः ।
एवं स्त्रीणां भवेद्वेषो देशावस्थासमुद्भवः ॥ ७६ ॥
nātyābharaṇasaṃyukto na cāpi mṛjayānvitaḥ |
evaṃ strīṇāṃ bhavedveṣo deśāvasthāsamudbhavaḥ || 76 ||
पुरुषाणां पुनश्चैव वेषान्वक्ष्यामि तत्त्वतः ।
तत्राङ्करचना पूर्वं कर्तव्या नाट्ययोक्तृभिः ॥ ७७ ॥
puruṣāṇāṃ punaścaiva veṣānvakṣyāmi tattvataḥ |
tatrāṅkaracanā pūrvaṃ kartavyā nāṭyayoktṛbhiḥ || 77 ||
ततः परं प्रयोक्तव्या वेषा देशसमुद्भवाः ।
सितो नीलश्च पीतश्च चतुर्थो रक्त एव च ॥ ७८ ॥
tataḥ paraṃ prayoktavyā veṣā deśasamudbhavāḥ |
sito nīlaśca pītaśca caturtho rakta eva ca || 78 ||
एते स्वभावजा वर्णा यैः कार्यं त्वङ्गवर्तनम् ।
संयोगजाः पुनश्चान्ये उपवर्णा भवन्ति हि ॥ ७९ ॥
ete svabhāvajā varṇā yaiḥ kāryaṃ tvaṅgavartanam |
saṃyogajāḥ punaścānye upavarṇā bhavanti hi || 79 ||
तानहं सम्प्रवक्ष्यामि यथाकार्यं प्रयोक्तृभिः ।
सितनीलसमायोगे कारण्डव इति स्मृतः ॥ ८० ॥
tānahaṃ sampravakṣyāmi yathākāryaṃ prayoktṛbhiḥ |
sitanīlasamāyoge kāraṇḍava iti smṛtaḥ || 80 ||
सितपीतसामायोगात्पाण्डुवर्णः प्रकीर्तितः ।
सितिअरक्तसमायोगे पद्मवर्णः प्रकीर्तितः ॥ ८१ ॥
sitapītasāmāyogātpāṇḍuvarṇaḥ prakīrtitaḥ |
sitiaraktasamāyoge padmavarṇaḥ prakīrtitaḥ || 81 ||
पीतनीलसमायोगाद्धरितो नाम जायते ।
नीलरक्तसमायोगात्कषायो नाम जायते ॥ ८२ ॥
pītanīlasamāyogāddharito nāma jāyate |
nīlaraktasamāyogātkaṣāyo nāma jāyate || 82 ||
रक्तपीतसमायोगाद्गौरवर्ण इति स्मृतः ।
एते संयोगजा वर्णा ह्युपवर्णास्तथापरे ॥ ८३ ॥
raktapītasamāyogādgauravarṇa iti smṛtaḥ |
ete saṃyogajā varṇā hyupavarṇāstathāpare || 83 ||
त्रिचतुर्वर्णसंयुक्ता बहवः सम्प्रकीर्तिताः ।
बलस्थो यो भवेद्वर्णस्तस्य भागो भवेत्ततः ॥ ८४ ॥
tricaturvarṇasaṃyuktā bahavaḥ samprakīrtitāḥ |
balastho yo bhavedvarṇastasya bhāgo bhavettataḥ || 84 ||
दुर्बलस्य च भागौ द्वौ नीलं मुक्त्वा प्रदापयेत् ।
नीलस्यैको भवेद्भागश्चत्वारोऽन्ये तु वर्णके ॥ ८५ ॥
durbalasya ca bhāgau dvau nīlaṃ muktvā pradāpayet |
nīlasyaiko bhavedbhāgaścatvāro'nye tu varṇake || 85 ||
बलवान्सर्ववर्णानां नील एव प्रकीर्तितः ।
एवं वर्णविधिं ज्ञात्वा नानासंयोगसंश्रयम् ॥ ८६ ॥
balavānsarvavarṇānāṃ nīla eva prakīrtitaḥ |
evaṃ varṇavidhiṃ jñātvā nānāsaṃyogasaṃśrayam || 86 ||
ततः कुर्याद्यथायोगमङ्गानां वर्तनं बुधः ।
वर्तनच्छादनं रूपं स्ववेषपरिवर्जितम् ॥ ८७ ॥
tataḥ kuryādyathāyogamaṅgānāṃ vartanaṃ budhaḥ |
vartanacchādanaṃ rūpaṃ svaveṣaparivarjitam || 87 ||
नाट्यधर्मप्रवृत्तं तु ज्ञेयं तत्प्रकृतिस्थितम् ।
स्ववर्णमात्मनश्छाद्यं वर्णकैर्वेषसंश्रयैः ॥ ८८ ॥
nāṭyadharmapravṛttaṃ tu jñeyaṃ tatprakṛtisthitam |
svavarṇamātmanaśchādyaṃ varṇakairveṣasaṃśrayaiḥ || 88 ||
आकृतिस्तस्य कर्तव्या यस्य प्रकृतिरास्थिता ।
यथा जन्तुः स्वभावं स्वं परित्यज्यान्यदैहिकम् ॥ ८९ ॥
ākṛtistasya kartavyā yasya prakṛtirāsthitā |
yathā jantuḥ svabhāvaṃ svaṃ parityajyānyadaihikam || 89 ||
तत्स्वभावं हि भजते देहान्तरमुपाश्रितः ।
वेषेण वर्णकैश्चैव च्छादितः पुरुषस्तथा ॥ ९० ॥
tatsvabhāvaṃ hi bhajate dehāntaramupāśritaḥ |
veṣeṇa varṇakaiścaiva cchāditaḥ puruṣastathā || 90 ||
परभावं प्रकुरुते यस्य वेषं समाश्रितः ।
देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः ॥ ९१ ॥
parabhāvaṃ prakurute yasya veṣaṃ samāśritaḥ |
devadānavagandharvayakṣarākṣasapannagāḥ || 91 ||
प्राणिसन्ज्ञाः स्मृता ह्येते जीवबन्धाश्च येऽपरे ।
[स्त्रीभावाः पर्वताः नद्यः समुद्रा वाहनानि च ॥ ९२ ॥
prāṇisanjñāḥ smṛtā hyete jīvabandhāśca ye'pare |
[strībhāvāḥ parvatāḥ nadyaḥ samudrā vāhanāni ca || 92 ||
नानाशस्त्राण्यपि तथा विज्ञेयाः प्राणिसन्ज्ञया] ।
शैलप्रासादयन्त्राणि चर्मवर्मध्वजास्तथा ॥ ९३ ॥
nānāśastrāṇyapi tathā vijñeyāḥ prāṇisanjñayā] |
śailaprāsādayantrāṇi carmavarmadhvajāstathā || 93 ||
नानाप्रहरणाद्याश्च तेऽप्राणिन इति स्मृताः ।
अथवा कारणोपेता भवन्त्येते शरीरिणः ॥ ९४ ॥
nānāpraharaṇādyāśca te'prāṇina iti smṛtāḥ |
athavā kāraṇopetā bhavantyete śarīriṇaḥ || 94 ||
वेषभाषाश्रयोपेता नाट्यधर्ममवेक्ष्य तु ।
वर्णानां तु विधिं ज्ञात्वा वयः प्रकृतिमेव च ॥ ९५ ॥
veṣabhāṣāśrayopetā nāṭyadharmamavekṣya tu |
varṇānāṃ tu vidhiṃ jñātvā vayaḥ prakṛtimeva ca || 95 ||
कुर्यादङ्गस्य रचनां देशजातिवयःश्रितताम् ।
देवा गौरास्तु विज्ञेया यक्षाश्चाप्सरस्तथा ॥ ९६ ॥
kuryādaṅgasya racanāṃ deśajātivayaḥśritatām |
devā gaurāstu vijñeyā yakṣāścāpsarastathā || 96 ||
रुद्रार्कद्रुहिणस्कन्दास्तपनीयप्रभाः स्मृताः ।
सोमो बृहस्पतिः शुक्रो वरुणस्तारकागणाः ॥ ९७ ॥
rudrārkadruhiṇaskandāstapanīyaprabhāḥ smṛtāḥ |
somo bṛhaspatiḥ śukro varuṇastārakāgaṇāḥ || 97 ||
समुद्रहिमवद्गङ्गाः श्वेता हि स्युर्बलस्तथा ।
रक्तमङ्गारकं विद्यात् पीतौ बुधहुताशनौ ॥ ९८ ॥
samudrahimavadgaṅgāḥ śvetā hi syurbalastathā |
raktamaṅgārakaṃ vidyāt pītau budhahutāśanau || 98 ||
नारायणो नरश्चैव श्यामो नागश्च वासुकिः ।
दैत्याश्च दानवाश्चैव राक्षसा गुह्यका नगाः ॥ ९९ ॥
nārāyaṇo naraścaiva śyāmo nāgaśca vāsukiḥ |
daityāśca dānavāścaiva rākṣasā guhyakā nagāḥ || 99 ||
पिशाचा जलमाकाशमसितानि तु वर्णतः ।
भवन्ति षट्सु द्वीपेषु पुरुषश्चैव वर्णतः ॥ १०० ॥
piśācā jalamākāśamasitāni tu varṇataḥ |
bhavanti ṣaṭsu dvīpeṣu puruṣaścaiva varṇataḥ || 100 ||
कर्तव्या नाट्ययोगेन निष्टप्तकनकप्रभाः ।
जाम्बूद्वीपस्य वर्षे तु नानावर्णाश्रया नराः ॥ १०१ ॥
kartavyā nāṭyayogena niṣṭaptakanakaprabhāḥ |
jāmbūdvīpasya varṣe tu nānāvarṇāśrayā narāḥ || 101 ||
उत्तरांस्तु कुरुस्त्यक्त्वा ते चापि कनकप्रभाः ।
भद्राश्वपुरुषाः श्वेताः कर्तव्या वर्णतस्तथा ॥ १०२ ॥
uttarāṃstu kurustyaktvā te cāpi kanakaprabhāḥ |
bhadrāśvapuruṣāḥ śvetāḥ kartavyā varṇatastathā || 102 ||
केतुमाले नरा नीला गौराः शेषेषु कीर्तिताः ।
नानावर्णाः स्मृता भूता गन्धर्वा यक्षपन्नगाः ॥ १०३ ॥
ketumāle narā nīlā gaurāḥ śeṣeṣu kīrtitāḥ |
nānāvarṇāḥ smṛtā bhūtā gandharvā yakṣapannagāḥ || 103 ||
विद्याधरास्तथा चैव पितरस्तु समा नराः ।
पुनश्च भारते वर्षे तांस्तान्वर्णान्निबोधत ॥ १०४ ॥
vidyādharāstathā caiva pitarastu samā narāḥ |
punaśca bhārate varṣe tāṃstānvarṇānnibodhata || 104 ||
राजानः पद्मवर्णास्तु गौराः श्यामास्तथैव च ।
ये चापि सुखिनो मर्त्या गौरा कार्यास्तु वैः बुधैः ॥ १०५ ॥
rājānaḥ padmavarṇāstu gaurāḥ śyāmāstathaiva ca |
ye cāpi sukhino martyā gaurā kāryāstu vaiḥ budhaiḥ || 105 ||
कुकर्मिणो ग्रहग्रस्ताः व्याधितास्तपसि स्थिताः ।
आयस्तकर्मिणश्चैव ह्यसिताश्च कुजातयः ॥ १०६ ॥
kukarmiṇo grahagrastāḥ vyādhitāstapasi sthitāḥ |
āyastakarmiṇaścaiva hyasitāśca kujātayaḥ || 106 ||
ऋष्ययश्चैव कर्तव्या नित्यं तु बदरप्रभाः ।
तपःस्थिताश्च ऋषयो नित्यामेवासिता बुधैः ॥ १०७ ॥
ṛṣyayaścaiva kartavyā nityaṃ tu badaraprabhāḥ |
tapaḥsthitāśca ṛṣayo nityāmevāsitā budhaiḥ || 107 ||
कारणव्यपदेशेन तथा चात्मेच्छया पुनः ।
वर्णस्तत्र प्रकर्तव्यो देशजतिवशानुगः ॥ १०८ ॥
kāraṇavyapadeśena tathā cātmecchayā punaḥ |
varṇastatra prakartavyo deśajativaśānugaḥ || 108 ||
देशं कर्म च जातिं च पृथिव्युद्देशसंश्रयम् ।
विज्ञाय वर्तना कार्या पुरुषाणां प्रयोगतः ॥ १०९ ॥
deśaṃ karma ca jātiṃ ca pṛthivyuddeśasaṃśrayam |
vijñāya vartanā kāryā puruṣāṇāṃ prayogataḥ || 109 ||
किरातबर्बरान्ध्राश्च द्रविडाः काशिकोसलाः ।
पुलिन्दा दाक्षिणात्याश्च प्रायेण त्वसिताः स्मृताः ॥ ११० ॥
kirātabarbarāndhrāśca draviḍāḥ kāśikosalāḥ |
pulindā dākṣiṇātyāśca prāyeṇa tvasitāḥ smṛtāḥ || 110 ||
शकाश्च यवनाश्चैव पह्लवा वाह्लिकाश्च ये ।
प्रायेण गौराः कर्तव्या उत्तरा ये श्रिता दिशम् ॥ १११ ॥
śakāśca yavanāścaiva pahlavā vāhlikāśca ye |
prāyeṇa gaurāḥ kartavyā uttarā ye śritā diśam || 111 ||
पाञ्चालाः शौरसेनाश्च माहिषाश्चौड्रमागधाः ।
अङ्गा वङ्गाः कलिङ्गाश्च श्यामाः कार्यास्तु वर्णतः ॥ ११२ ॥
pāñcālāḥ śaurasenāśca māhiṣāścauḍramāgadhāḥ |
aṅgā vaṅgāḥ kaliṅgāśca śyāmāḥ kāryāstu varṇataḥ || 112 ||
ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव गौराः कार्यास्तथैव हि ।
वैश्याः शूद्रास्तथा चैव श्यामाः कार्यास्तु वर्णतः ॥ ११३ ॥
brāhmaṇāḥ kṣatriyāścaiva gaurāḥ kāryāstathaiva hi |
vaiśyāḥ śūdrāstathā caiva śyāmāḥ kāryāstu varṇataḥ || 113 ||
एवं कृत्वा यथान्यायं मुखाङ्गोपाङ्गवर्तनाम् ।
श्मश्रुकर्म प्रयुञ्जीत देशकालवयोऽनुगम् ॥ ११४ ॥
evaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ mukhāṅgopāṅgavartanām |
śmaśrukarma prayuñjīta deśakālavayo'nugam || 114 ||
शुद्धं विचित्रं श्यामं च तथा रोमशमेव च ।
भवेच्चतुर्विधं श्मश्रु नानावस्थान्तरात्मकम् ॥ ११५ ॥
śuddhaṃ vicitraṃ śyāmaṃ ca tathā romaśameva ca |
bhaveccaturvidhaṃ śmaśru nānāvasthāntarātmakam || 115 ||
शुद्धं तु लिङ्गिनां कार्यं तथामात्यपुरोधसाम् ।
मध्यस्था ये च पुरुषा ये च दीक्षां समाश्रिताः ॥ ११६ ॥
śuddhaṃ tu liṅgināṃ kāryaṃ tathāmātyapurodhasām |
madhyasthā ye ca puruṣā ye ca dīkṣāṃ samāśritāḥ || 116 ||
दिव्या ये पुरुषाः केचित्सिद्धविद्याधरादयः ।
पार्थिवाश्च कुमाराश्च ये च राजोपजीविनः ॥ ११७ ॥
divyā ye puruṣāḥ kecitsiddhavidyādharādayaḥ |
pārthivāśca kumārāśca ye ca rājopajīvinaḥ || 117 ||
शृङ्गारिणश्च ये मर्त्या यौवनोन्मादिनश्च ये ।
तेषां विचित्रं कर्तव्यं श्मश्रु नाट्यप्रयोक्तृभिः ॥ ११८ ॥
śṛṅgāriṇaśca ye martyā yauvanonmādinaśca ye |
teṣāṃ vicitraṃ kartavyaṃ śmaśru nāṭyaprayoktṛbhiḥ || 118 ||
अनिस्तीर्णप्रतिज्ञानां दुःखितानां तपस्विनाम् ।
व्यसनाभिहतानां च श्यामं श्मश्रु प्रयोजयेत् ॥ ११९ ॥
anistīrṇapratijñānāṃ duḥkhitānāṃ tapasvinām |
vyasanābhihatānāṃ ca śyāmaṃ śmaśru prayojayet || 119 ||
ऋषीणां तापसानां च ये च दीर्घव्रता नराः ।
तथा च चीरबद्धानां रोमशं श्मश्रु कीर्तितम् ॥ १२० ॥
ṛṣīṇāṃ tāpasānāṃ ca ye ca dīrghavratā narāḥ |
tathā ca cīrabaddhānāṃ romaśaṃ śmaśru kīrtitam || 120 ||
एवं नानाप्रकारं तु श्मश्रु कार्यं प्रयोक्तृभिः ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वेषान्नानाप्रयोगजान् ॥ १२१ ॥
evaṃ nānāprakāraṃ tu śmaśru kāryaṃ prayoktṛbhiḥ |
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi veṣānnānāprayogajān || 121 ||
शुद्धो विचित्रो मलिनस्त्रिविधो वेष उच्यते ।
तेषां नियोगं वक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ॥ १२२ ॥
śuddho vicitro malinastrividho veṣa ucyate |
teṣāṃ niyogaṃ vakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ || 122 ||
देवाभिगमने चैव मङ्गले नियमस्थिते ।
तिथिनक्षत्रयोगे च विवाहकरणे तथा ॥ १२३ ॥
devābhigamane caiva maṅgale niyamasthite |
tithinakṣatrayoge ca vivāhakaraṇe tathā || 123 ||
धर्मप्रवृत्तं यत्कर्म स्त्रियो वा पुरुषस्य वा ।
वेषस्तेषां भवेच्छुद्धो ये च प्रायत्निका नराः ॥ १२४ ॥
dharmapravṛttaṃ yatkarma striyo vā puruṣasya vā |
veṣasteṣāṃ bhavecchuddho ye ca prāyatnikā narāḥ || 124 ||
देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
नृपाणां कर्कशानां च चित्रो वेष उदाहृतः ॥ १२५ ॥
devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām |
nṛpāṇāṃ karkaśānāṃ ca citro veṣa udāhṛtaḥ || 125 ||
वृद्धानां ब्राह्मणानां च श्रेष्ठ्यमात्यपुरोधसाम् ।
वणिजां काञ्चुकीयानां तथा चैव तपस्विनाम् ॥ १२६ ॥
vṛddhānāṃ brāhmaṇānāṃ ca śreṣṭhyamātyapurodhasām |
vaṇijāṃ kāñcukīyānāṃ tathā caiva tapasvinām || 126 ||
विप्रक्षेत्रियवैश्यानां स्थानीया ये च मानवाः ।
शुद्धो वस्त्रविधिस्तेषां कर्तव्यो नाटकाश्रयः ॥ १२७ ॥
viprakṣetriyavaiśyānāṃ sthānīyā ye ca mānavāḥ |
śuddho vastravidhisteṣāṃ kartavyo nāṭakāśrayaḥ || 127 ||
उन्मत्तानां प्रमत्तानामध्वगानां तथैव च ।
व्यसनोपहतानां च मलिनो वेष उच्यते ॥ १२८ ॥
unmattānāṃ pramattānāmadhvagānāṃ tathaiva ca |
vyasanopahatānāṃ ca malino veṣa ucyate || 128 ||
शुद्धरक्तविचित्राणि वासांस्यूर्ध्वाम्बराणि च ।
योजयेन्नाट्यतत्त्वज्ञो वेषयोः शुद्धचित्रयोः ॥ १२९ ॥
śuddharaktavicitrāṇi vāsāṃsyūrdhvāmbarāṇi ca |
yojayennāṭyatattvajño veṣayoḥ śuddhacitrayoḥ || 129 ||
कुर्याद्वेषे तु मलिने मलिनं तु विचक्षणः ।
मुनिनिर्ग्रन्थशाक्येषु यतिपाशुपतेषु च ॥ १३० ॥
kuryādveṣe tu maline malinaṃ tu vicakṣaṇaḥ |
muninirgranthaśākyeṣu yatipāśupateṣu ca || 130 ||
व्रतानुगस्तु कर्तव्यो वेषो लोकस्वभावतः ।
चीरवल्कलचर्माणि तापसानां तु योजयेत् ॥ १३१ ॥
vratānugastu kartavyo veṣo lokasvabhāvataḥ |
cīravalkalacarmāṇi tāpasānāṃ tu yojayet || 131 ||
परिवाण्मुनिष्क्यानां वासः काषायमिष्यते ।
नानाचित्राणि वासांसि कुर्यात्पाशुपतेष्वथ ॥ १३२ ॥
parivāṇmuniṣkyānāṃ vāsaḥ kāṣāyamiṣyate |
nānācitrāṇi vāsāṃsi kuryātpāśupateṣvatha || 132 ||
कुजातयश्च ये प्रोक्तास्तेषां चैव यथार्हतः ।
अन्तःपुरप्रवेशे च विनियुक्ता हि ये नराः ॥ १३३ ॥
kujātayaśca ye proktāsteṣāṃ caiva yathārhataḥ |
antaḥpurapraveśe ca viniyuktā hi ye narāḥ || 133 ||
काषायकञ्चुकपटाः कार्यास्तेऽपि यथाविधि ।
अवस्थानतरतश्चैव नृणां वेषो भवेदथ ॥ १३४ ॥
kāṣāyakañcukapaṭāḥ kāryāste'pi yathāvidhi |
avasthānatarataścaiva nṛṇāṃ veṣo bhavedatha || 134 ||
वेषः साङ्ग्रामिकश्चैव शूराणां सम्प्रकीर्तितः ।
विचित्रशस्त्रकवचो बद्धतूणो धनुर्धरः ॥ १३५ ॥
veṣaḥ sāṅgrāmikaścaiva śūrāṇāṃ samprakīrtitaḥ |
vicitraśastrakavaco baddhatūṇo dhanurdharaḥ || 135 ||
चित्रो वेषस्तु कर्तव्यो नृपाणां नित्यमेव च ।
केवलस्तु भवेच्छुद्धो नक्षत्रोत्पातमङ्गले ॥ १३६ ॥
citro veṣastu kartavyo nṛpāṇāṃ nityameva ca |
kevalastu bhavecchuddho nakṣatrotpātamaṅgale || 136 ||
एवमेष भवेद्वेषो देशजातिवयोऽनुगः ।
उत्तमाधममध्यानां स्त्रीणां नृणामथापि च ॥ १३७ ॥
evameṣa bhavedveṣo deśajātivayo'nugaḥ |
uttamādhamamadhyānāṃ strīṇāṃ nṛṇāmathāpi ca || 137 ||
एवं वस्त्रविधिः कार्यः प्रयोगे नाटकाश्रये ।
नानावस्थां समासाद्य शुभाशुभकृतस्तथा ॥ १३८ ॥
evaṃ vastravidhiḥ kāryaḥ prayoge nāṭakāśraye |
nānāvasthāṃ samāsādya śubhāśubhakṛtastathā || 138 ||
तथा प्रतिशिरश्चापि कर्तव्यं नाटकाश्रयम् ।
दिव्यानां मानुषाणां च देशजातिवयःश्रितम् ॥ १३९ ॥
tathā pratiśiraścāpi kartavyaṃ nāṭakāśrayam |
divyānāṃ mānuṣāṇāṃ ca deśajātivayaḥśritam || 139 ||
पार्श्वागता मस्तकिनस्तथा चैव किरीटिनः ।
त्रिविधो मुकुटो ज्ञेयो दिव्यपार्थिवसंश्रितः ॥ १४० ॥
pārśvāgatā mastakinastathā caiva kirīṭinaḥ |
trividho mukuṭo jñeyo divyapārthivasaṃśritaḥ || 140 ||
देवगन्धर्वयक्षाणां पन्नगानां सरक्षसाम् ।
कर्तव्या नैकविहिअत मुकुटाः पार्श्वमौलयः ॥ १४१ ॥
devagandharvayakṣāṇāṃ pannagānāṃ sarakṣasām |
kartavyā naikavihiata mukuṭāḥ pārśvamaulayaḥ || 141 ||
उत्तमा ये च दिव्यानां ते च कार्याः किरीटिनः ।
मध्यमा मौलिनश्चैव कनिष्ठाः षिर्षमौलिनः ॥ १४२ ॥
uttamā ye ca divyānāṃ te ca kāryāḥ kirīṭinaḥ |
madhyamā maulinaścaiva kaniṣṭhāḥ ṣirṣamaulinaḥ || 142 ||
नराधिपानां कर्तव्या मस्तके मुकुटा बुधैः ।
विद्याधराणां च सिद्धानां चारणानां तथैव च ॥ १४३ ॥
narādhipānāṃ kartavyā mastake mukuṭā budhaiḥ |
vidyādharāṇāṃ ca siddhānāṃ cāraṇānāṃ tathaiva ca || 143 ||
ग्रन्थिमत्केशमुकुटाः कर्तव्यास्तु प्रयोक्तृभिः ।
राक्षोदानवदैत्यानां पिङ्गकेशेक्षणानि हि ॥ १४४ ॥
granthimatkeśamukuṭāḥ kartavyāstu prayoktṛbhiḥ |
rākṣodānavadaityānāṃ piṅgakeśekṣaṇāni hi || 144 ||
हरिच्छ्श्मश्रूणि च तथा मुकुटास्यानि कारयेत् ।
उत्तमश्चापि ये तत्र ते कार्याः पार्श्वमौलिनः ॥ १४५ ॥
haricchśmaśrūṇi ca tathā mukuṭāsyāni kārayet |
uttamaścāpi ye tatra te kāryāḥ pārśvamaulinaḥ || 145 ||
कस्मात्तु मुकुटाः सृष्टाः प्रयोगे दिव्य्पार्थिवे ।
केशानां छेदनं दृष्टं वेदवादे यथाश्रुति ॥ १४६ ॥
kasmāttu mukuṭāḥ sṛṣṭāḥ prayoge divypārthive |
keśānāṃ chedanaṃ dṛṣṭaṃ vedavāde yathāśruti || 146 ||
भद्रीकृतस्य वा यज्ञे शिरसश्छादनेच्छया ।
केशानामप्यदीर्घत्वात्स्मृतं मुकुटधारणम् ॥ १४७ ॥
bhadrīkṛtasya vā yajñe śirasaśchādanecchayā |
keśānāmapyadīrghatvātsmṛtaṃ mukuṭadhāraṇam || 147 ||
सेनापतेः पुनश्चापि युवराजस्य चैव हि ।
योजयेदर्धमुकुटं महामात्राश्च ये नराः ॥ १४८ ॥
senāpateḥ punaścāpi yuvarājasya caiva hi |
yojayedardhamukuṭaṃ mahāmātrāśca ye narāḥ || 148 ||
अमात्यानां कञ्चुकिनां तथा श्रेष्ठिपुरोधसाम् ।
वेष्टनाबद्धपट्टानि प्रतिशीर्षाणि कारयेत् ॥ १४९ ॥
amātyānāṃ kañcukināṃ tathā śreṣṭhipurodhasām |
veṣṭanābaddhapaṭṭāni pratiśīrṣāṇi kārayet || 149 ||
पिशाचोन्मत्तभूतानां साधकानां तपस्विनाम् ।
अनिस्तीर्णप्रतिज्ञानां लम्बकेशं भवेच्छिरः ॥ १५० ॥
piśāconmattabhūtānāṃ sādhakānāṃ tapasvinām |
anistīrṇapratijñānāṃ lambakeśaṃ bhavecchiraḥ || 150 ||
शाक्यश्रोत्रियनिर्ग्रन्थपरिव्राड्दीक्षितेषु च ।
शिरोमुण्डं तु कर्तव्यं यज्ञदीक्षान्वितेषु च ॥ १५१ ॥
śākyaśrotriyanirgranthaparivrāḍdīkṣiteṣu ca |
śiromuṇḍaṃ tu kartavyaṃ yajñadīkṣānviteṣu ca || 151 ||
तथा व्रतानुगं चैव शेषानां लिङ्गिनां शिरः ।
मुण्डं वा कुञ्चितं वापि लम्बकेशमथापि वा ॥ १५२ ॥
tathā vratānugaṃ caiva śeṣānāṃ liṅgināṃ śiraḥ |
muṇḍaṃ vā kuñcitaṃ vāpi lambakeśamathāpi vā || 152 ||
धूर्तानां चैव कर्तव्यं ये च रात्र्युपजीविनः ।
शृङ्गारचित्ताः पुरुषास्तेषां कुञ्चितमूर्धजाः ॥ १५३ ॥
dhūrtānāṃ caiva kartavyaṃ ye ca rātryupajīvinaḥ |
śṛṅgāracittāḥ puruṣāsteṣāṃ kuñcitamūrdhajāḥ || 153 ||
बालानामपि कर्तव्यं त्रिशिखण्डविभूषितम् ।
जटामकुटबद्धं च मुनीनां तु भवेच्छिरः ॥ १५४ ॥
bālānāmapi kartavyaṃ triśikhaṇḍavibhūṣitam |
jaṭāmakuṭabaddhaṃ ca munīnāṃ tu bhavecchiraḥ || 154 ||
चेटानामपि कर्तव्यं त्रिशिखं मुण्डमेव वा ।
विदूषकस्य खलतिः स्यात्काकपदमेव वा ॥ १५५ ॥
ceṭānāmapi kartavyaṃ triśikhaṃ muṇḍameva vā |
vidūṣakasya khalatiḥ syātkākapadameva vā || 155 ||
शीषाणामर्थयोगेन देशजातिसमाश्रयम् ।
शिरः प्रयोक्तृभिः कार्यं नानावस्थान्तराश्रयम् ॥ १५६ ॥
śīṣāṇāmarthayogena deśajātisamāśrayam |
śiraḥ prayoktṛbhiḥ kāryaṃ nānāvasthāntarāśrayam || 156 ||
भूषणैर्वर्णकैर्वस्त्रैर्माल्यैश्चैव यथाविधि ।
एवं नानाप्रकारैस्तु बुद्ध्या वेषान्प्रकल्पयेत् ॥ १५७ ॥
bhūṣaṇairvarṇakairvastrairmālyaiścaiva yathāvidhi |
evaṃ nānāprakāraistu buddhyā veṣānprakalpayet || 157 ||
पूर्वं तु प्रकृतिं स्थाप्य प्रयोगगुणसम्भवाम् ।
स्त्रीणां वा पुरुषाणां वाप्यवस्थां प्राप्य तादृशीम् ॥ १५८ ॥
pūrvaṃ tu prakṛtiṃ sthāpya prayogaguṇasambhavām |
strīṇāṃ vā puruṣāṇāṃ vāpyavasthāṃ prāpya tādṛśīm || 158 ||
सर्वे भावाश्च दिव्यानां कार्या मानुषसंश्रयाः ।
तेषां चानिमिषत्वादि नैव कार्यं प्रयोक्तृभिः ॥ १५९ ॥
sarve bhāvāśca divyānāṃ kāryā mānuṣasaṃśrayāḥ |
teṣāṃ cānimiṣatvādi naiva kāryaṃ prayoktṛbhiḥ || 159 ||
इह भावरसाश्चैव दृष्टिभिः सम्प्रतिष्ठिताः ।
दृष्ट्यैव स्थापितो ह्यर्थः पश्चादङ्गैर्विभाव्यते ॥ १६० ॥
iha bhāvarasāścaiva dṛṣṭibhiḥ sampratiṣṭhitāḥ |
dṛṣṭyaiva sthāpito hyarthaḥ paścādaṅgairvibhāvyate || 160 ||
एवं ज्ञीयाङ्गरचना नानाप्रकृतिसम्भवा ।
सजीव इति यः प्रोक्तस्तस्य वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ १६१ ॥
evaṃ jñīyāṅgaracanā nānāprakṛtisambhavā |
sajīva iti yaḥ proktastasya vakṣyāmi lakṣaṇam || 161 ||
यः प्राणिनां प्रवेशो वै सजीव इति सन्ज्ञितः ।
चतुष्पदोऽथ द्विपदस्तथा चैवापदः स्मृतः ॥ १६२ ॥
yaḥ prāṇināṃ praveśo vai sajīva iti sanjñitaḥ |
catuṣpado'tha dvipadastathā caivāpadaḥ smṛtaḥ || 162 ||
उरगानपदान् विद्याद् द्विपदान्खगमानुषान् ।
ग्राम्या आरण्याः पशवो विज्ञेयाः स्युश्चतुष्पदाः ॥ १६३ ॥
uragānapadān vidyād dvipadānkhagamānuṣān |
grāmyā āraṇyāḥ paśavo vijñeyāḥ syuścatuṣpadāḥ || 163 ||
ये ते तु यद्धसम्फेटैरुपरोधैस्तथैव च ।
नानाप्रहरणोपेताः प्रयोज्या नाटके बुधैः ॥ १६४ ॥
ye te tu yaddhasampheṭairuparodhaistathaiva ca |
nānāpraharaṇopetāḥ prayojyā nāṭake budhaiḥ || 164 ||
आयुधानि च कार्याणि पुरुषाणां प्रमाणतः ।
तान्यहं वर्तयिष्यामि यथापुस्तप्रमाणतः ॥ १६५ ॥
āyudhāni ca kāryāṇi puruṣāṇāṃ pramāṇataḥ |
tānyahaṃ vartayiṣyāmi yathāpustapramāṇataḥ || 165 ||
भिण्डिर्द्वादशतालः स्याद्दश कुन्तो भवेदथ ।
अष्टौ शतघ्नी शूलं च तोमरः शक्तिरेव वा ॥ १६६ ॥
bhiṇḍirdvādaśatālaḥ syāddaśa kunto bhavedatha |
aṣṭau śataghnī śūlaṃ ca tomaraḥ śaktireva vā || 166 ||
अष्टौ ताला धनुर्ज्ञेयमायामोऽस्य द्विहस्तकः ।
शरो गदा च वज्रा च चतुस्तालं विधीयते ॥ १६७ ॥
aṣṭau tālā dhanurjñeyamāyāmo'sya dvihastakaḥ |
śaro gadā ca vajrā ca catustālaṃ vidhīyate || 167 ||
अङ्गुलानि त्वसिः कार्यश्चत्वारिंशत्प्रमाणतः ।
द्वादशाङ्गुलकं चक्रं ततोऽर्धं प्रास इष्यते ॥ १६८ ॥
aṅgulāni tvasiḥ kāryaścatvāriṃśatpramāṇataḥ |
dvādaśāṅgulakaṃ cakraṃ tato'rdhaṃ prāsa iṣyate || 168 ||
प्रासवत्पट्टसं विद्याद्दण्डश्चैव तु विंशतिः ।
विंशतिः कणयश्चैव ह्यङ्गुलानि प्रमाणतः ॥ १६९ ॥
prāsavatpaṭṭasaṃ vidyāddaṇḍaścaiva tu viṃśatiḥ |
viṃśatiḥ kaṇayaścaiva hyaṅgulāni pramāṇataḥ || 169 ||
शोडषाङ्गुलविस्तीर्णं सबलं सम्प्रघण्टिकम् ।
त्रिंशदङ्गुलिमानेन कर्तव्यं खेटकं बुधैः ॥ १७० ॥
śoḍaṣāṅgulavistīrṇaṃ sabalaṃ sampraghaṇṭikam |
triṃśadaṅgulimānena kartavyaṃ kheṭakaṃ budhaiḥ || 170 ||
जर्जरो दण्डकाष्ठं च तथैव प्रतिशीर्षकम् ।
छत्रं चामरं चैव ध्वजो शृङ्गार एव च ॥ १७१ ॥
jarjaro daṇḍakāṣṭhaṃ ca tathaiva pratiśīrṣakam |
chatraṃ cāmaraṃ caiva dhvajo śṛṅgāra eva ca || 171 ||
यत्किञ्चिन्मानुषे लोके द्रव्यं पुंसां प्रयोजकम् ।
यच्चोपकरणं सर्वे नाट्ये तत्सम्प्रकीर्तितम् ॥ १७२ ॥
yatkiñcinmānuṣe loke dravyaṃ puṃsāṃ prayojakam |
yaccopakaraṇaṃ sarve nāṭye tatsamprakīrtitam || 172 ||
यद्यस्य विषयप्राप्तं तेनोह्यं तस्य लक्षणम् ।
जर्जरे दण्डकाष्ठे च सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् ॥ १७३ ॥
yadyasya viṣayaprāptaṃ tenohyaṃ tasya lakṣaṇam |
jarjare daṇḍakāṣṭhe ca sampravakṣyāmi lakṣaṇam || 173 ||
माहेन्द्रा वै ध्वजाज़् प्रोक्ता लक्षणैर्विश्वकर्मणा ।
एषान्यतमं कुर्याज्जर्जरं दारुकर्मतः ॥ १७४ ॥
māhendrā vai dhvajāja़ proktā lakṣaṇairviśvakarmaṇā |
eṣānyatamaṃ kuryājjarjaraṃ dārukarmataḥ || 174 ||
अथवा वृक्षयोनिः स्यात्प्ररोहो वापि जर्जरः ।
वेणुरेव भवेच्छ्रेष्ठस्तस्य वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ १७५ ॥
athavā vṛkṣayoniḥ syātpraroho vāpi jarjaraḥ |
veṇureva bhavecchreṣṭhastasya vakṣyāmi lakṣaṇam || 175 ||
श्वेतभूम्यां तु यो जातः पुष्यनक्षत्रजस्तथा ।
सङ्ग्राह्यो वै भवेद्वेणुर्जर्जरार्थे प्रयत्नतः ॥ १७६ ॥
śvetabhūmyāṃ tu yo jātaḥ puṣyanakṣatrajastathā |
saṅgrāhyo vai bhavedveṇurjarjarārthe prayatnataḥ || 176 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).