Skip to content

अध्यायः २१

Chapter 21

A chapter of the Natya Shastra.

176 versesSanskrit with transliteration

A dancer in a temple hall, lamps burning.

॥ श्रीरस्तु ॥ । भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम् । अथ एकविंशोऽध्यायः । आहार्याभिनयं विप्रा व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः । य्स्मात् प्रयोगः सर्वोऽयमाहार्याभिनये स्थितः ॥ १ ॥

|| śrīrastu || | bharatamunipraṇītaṃ nāṭyaśāstram | atha ekaviṃśo'dhyāyaḥ | āhāryābhinayaṃ viprā vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ | ysmāt prayogaḥ sarvo'yamāhāryābhinaye sthitaḥ || 1 ||

Report an error

नानावस्था प्रकृतय पूर्वं नैपथ्यसाधिताः । अङ्गादिभिरभिव्यक्तिमुपगच्छन्त्ययत्नतः ॥ २ ॥

nānāvasthā prakṛtaya pūrvaṃ naipathyasādhitāḥ | aṅgādibhirabhivyaktimupagacchantyayatnataḥ || 2 ||

Report an error

आहार्याभिनयो नाम ज्ञेयो नेपथ्यजो विधिः । तत्र कार्यः प्रयत्नस्तु नाट्यस्य शुभमिच्छता ॥ ३ ॥

āhāryābhinayo nāma jñeyo nepathyajo vidhiḥ | tatra kāryaḥ prayatnastu nāṭyasya śubhamicchatā || 3 ||

Report an error

[तस्मिन्यत्नस्तु कर्तव्यो नैपथ्ये सिद्धिमिच्छता । नाट्यस्येह त्वलङ्कारो नैपथ्यं यत्प्रकीर्तितम् ॥] ॥ ४ ॥

[tasminyatnastu kartavyo naipathye siddhimicchatā | nāṭyasyeha tvalaṅkāro naipathyaṃ yatprakīrtitam ||] || 4 ||

Report an error

चतुर्विधं तु नेपथ्यं पुस्तोऽलङ्कार एव च । तथाङ्करचना चैव ज्ञेयं सज्जीवमेव च ॥ ५ ॥

caturvidhaṃ tu nepathyaṃ pusto'laṅkāra eva ca | tathāṅkaracanā caiva jñeyaṃ sajjīvameva ca || 5 ||

Report an error

पुस्तस्तु त्रिविधो ज्ञेयो नानारूपप्रमाणतः । सन्धिमो व्याजिमश्चैव वेष्टिमश्च प्रकीर्तितः ॥ ६ ॥

pustastu trividho jñeyo nānārūpapramāṇataḥ | sandhimo vyājimaścaiva veṣṭimaśca prakīrtitaḥ || 6 ||

Report an error

किलिञ्जचर्मवस्त्राद्यैर्यद्रूपं क्रियते बुधैः । सन्धिमो नाम विज्ञेयः पुस्तो नाटकसंस्श्रयः ॥ ७ ॥

kiliñjacarmavastrādyairyadrūpaṃ kriyate budhaiḥ | sandhimo nāma vijñeyaḥ pusto nāṭakasaṃsśrayaḥ || 7 ||

Report an error

व्याजिमो नाम विज्ञेअयो यन्त्रेण क्रियते तु यः । वेष्ट्यते चैव यद्रुपं वेष्टिमः स तु सन्ज्ञितः ॥ ८ ॥

vyājimo nāma vijñeayo yantreṇa kriyate tu yaḥ | veṣṭyate caiva yadrupaṃ veṣṭimaḥ sa tu sanjñitaḥ || 8 ||

Report an error

शैलयानविमानानि चर्मवर्मध्वजा नगाः । ये क्रियन्ते हि नाट्ये तु स पुस्त इति सन्ज्ञितः ॥ ९ ॥

śailayānavimānāni carmavarmadhvajā nagāḥ | ye kriyante hi nāṭye tu sa pusta iti sanjñitaḥ || 9 ||

Report an error

अलङ्कारस्तु विज्ञेयो माल्याभरणवाससाम् । नानाविधः समायोगोऽप्यङ्गोपाङ्गविधिः स्मृतः ॥ १० ॥

alaṅkārastu vijñeyo mālyābharaṇavāsasām | nānāvidhaḥ samāyogo'pyaṅgopāṅgavidhiḥ smṛtaḥ || 10 ||

Report an error

वेष्टिमं विततं चैव सङ्घात्यं ग्रन्थिमं तथा । प्रालम्बितं तथा चैव माल्यं पञ्चविधं स्मृतम् ॥ ११ ॥

veṣṭimaṃ vitataṃ caiva saṅghātyaṃ granthimaṃ tathā | prālambitaṃ tathā caiva mālyaṃ pañcavidhaṃ smṛtam || 11 ||

Report an error

चतुर्विधं तु विज्ञेयं नाट्ये ह्याभरणं बुधैः । आवेध्यं बन्धनीयं च क्षेप्यमारोप्यमेव च ॥ १२ ॥

caturvidhaṃ tu vijñeyaṃ nāṭye hyābharaṇaṃ budhaiḥ | āvedhyaṃ bandhanīyaṃ ca kṣepyamāropyameva ca || 12 ||

Report an error

आवेध्यं कुण्डलादीह यत्स्याच्छ्रवणभूषणम् । आरोप्यं हेमसूत्रादि हाराश्च विविधाश्रयाः ॥ १३ ॥

āvedhyaṃ kuṇḍalādīha yatsyācchravaṇabhūṣaṇam | āropyaṃ hemasūtrādi hārāśca vividhāśrayāḥ || 13 ||

Report an error

श्रोणीसूत्राङ्गदे मुक्ताबन्धनीयानि सर्वदा । प्रक्षेप्य नूपुरं विद्याद्वस्त्राभरणमेव च ॥ १४ ॥

śroṇīsūtrāṅgade muktābandhanīyāni sarvadā | prakṣepya nūpuraṃ vidyādvastrābharaṇameva ca || 14 ||

Report an error

भूषणानां विकल्पं हि पुरुषस्त्रीसमाश्रयम् । नाविधं प्रवक्ष्यामि देशजातिसमुद्भवम् ॥ १५ ॥

bhūṣaṇānāṃ vikalpaṃ hi puruṣastrīsamāśrayam | nāvidhaṃ pravakṣyāmi deśajātisamudbhavam || 15 ||

Report an error

चूडामणिः समुकुटः शिरसो भूषणं स्मृतम् । कुण्डलं मोचकं कीला कर्णाभरणमिष्यते ॥ १६ ॥

cūḍāmaṇiḥ samukuṭaḥ śiraso bhūṣaṇaṃ smṛtam | kuṇḍalaṃ mocakaṃ kīlā karṇābharaṇamiṣyate || 16 ||

Report an error

मुक्तावली हर्षकं च सूत्रकं कण्ठभूषणम् । वेतिकाङ्गुलिमुद्रा च स्यादङ्गुलिविभूषणम् ॥ १७ ॥

muktāvalī harṣakaṃ ca sūtrakaṃ kaṇṭhabhūṣaṇam | vetikāṅgulimudrā ca syādaṅgulivibhūṣaṇam || 17 ||

Report an error

हस्तली वलयं चैव बाहुनालीविभूषणम् । रुचकश्चूलिका कार्या मणिबन्धविभूषणम् ॥ १८ ॥

hastalī valayaṃ caiva bāhunālīvibhūṣaṇam | rucakaścūlikā kāryā maṇibandhavibhūṣaṇam || 18 ||

Report an error

केयूरे अङ्गदे चैव कूर्परोपरिभूषणे । त्रिसरश्चैव हारश्च तथा वक्षोविभूषणम् ॥ १९ ॥

keyūre aṅgade caiva kūrparoparibhūṣaṇe | trisaraścaiva hāraśca tathā vakṣovibhūṣaṇam || 19 ||

Report an error

व्यालम्बमौक्तिको हारो माला चैवाङ्गभूषणम् । तलकं सूत्रकं चैव भवेत्कटिविभूषणम् ॥ २० ॥

vyālambamauktiko hāro mālā caivāṅgabhūṣaṇam | talakaṃ sūtrakaṃ caiva bhavetkaṭivibhūṣaṇam || 20 ||

Report an error

अयं पुरुषनिर्योगः कार्यस्त्वाभरणाश्रयः । देवानां पार्थिवानां च पुनर्वक्ष्यामि योषिताम् ॥ २१ ॥

ayaṃ puruṣaniryogaḥ kāryastvābharaṇāśrayaḥ | devānāṃ pārthivānāṃ ca punarvakṣyāmi yoṣitām || 21 ||

Report an error

शिखापाशं शिखाव्यालं पिण्डीपत्रं तथैव च । चूडामणिर्मकरिका मुक्ताजालगवाक्षिकम् ॥ २२ ॥

śikhāpāśaṃ śikhāvyālaṃ piṇḍīpatraṃ tathaiva ca | cūḍāmaṇirmakarikā muktājālagavākṣikam || 22 ||

Report an error

शिरसो भूषणं चैव विचित्रं शीर्षजोलकम् । कण्डकं शिखिपत्रं च वेणीपुच्छः सदोरकः ॥ २३ ॥

śiraso bhūṣaṇaṃ caiva vicitraṃ śīrṣajolakam | kaṇḍakaṃ śikhipatraṃ ca veṇīpucchaḥ sadorakaḥ || 23 ||

Report an error

ललाटतिलकं चैव नानाशिल्पप्रयोजितम् । भ्रूगुच्छोपरिगुच्छश्च कुसुमानुकृतिस्तथा ॥ २४ ॥

lalāṭatilakaṃ caiva nānāśilpaprayojitam | bhrūgucchoparigucchaśca kusumānukṛtistathā || 24 ||

Report an error

कर्णिका कर्णवलयं तथा स्यात्पत्रकर्णिका । कुण्डलं कर्णमुद्रा च कर्णोत्कीलकमेव च ॥ २५ ॥

karṇikā karṇavalayaṃ tathā syātpatrakarṇikā | kuṇḍalaṃ karṇamudrā ca karṇotkīlakameva ca || 25 ||

Report an error

नानारत्नविचित्राणि दन्तपत्राणि चैव हि । कर्णयोर्भूषणं ह्येतत्कर्णपूरस्तथैव च ॥ २६ ॥

nānāratnavicitrāṇi dantapatrāṇi caiva hi | karṇayorbhūṣaṇaṃ hyetatkarṇapūrastathaiva ca || 26 ||

Report an error

तिलकाः पत्रलेखाश्च भवेद्गण्डविभूषणम् । त्रिवणी चैव विज्ञेयं भवेद्वक्षोविभूषणम् ॥ २७ ॥

tilakāḥ patralekhāśca bhavedgaṇḍavibhūṣaṇam | trivaṇī caiva vijñeyaṃ bhavedvakṣovibhūṣaṇam || 27 ||

Report an error

नेत्रयोरञ्जनं ज्ञेयमधरस्य च रञ्जनम् । दन्तानां विविधो रागश्चतुर्णां शुक्लतापि वा ॥ २८ ॥

netrayorañjanaṃ jñeyamadharasya ca rañjanam | dantānāṃ vividho rāgaścaturṇāṃ śuklatāpi vā || 28 ||

Report an error

रागान्तरविकल्पोऽथ शोभनेनाधिकोज्वलः । मुग्धानां सुन्दरीणां च मुक्ताभासितशोभनाः ॥ २९ ॥

rāgāntaravikalpo'tha śobhanenādhikojvalaḥ | mugdhānāṃ sundarīṇāṃ ca muktābhāsitaśobhanāḥ || 29 ||

Report an error

सुरक्ता वापि दन्ता स्युःः पद्मपल्लवरञ्जनाः । अश्मरागोद्द्योतितः स्यादधरः पल्लवप्रभः ॥ ३० ॥

suraktā vāpi dantā syuḥḥ padmapallavarañjanāḥ | aśmarāgoddyotitaḥ syādadharaḥ pallavaprabhaḥ || 30 ||

Report an error

विलासश्च भवेत्तासां सविभ्रान्तनिरीक्षितम् । मुक्तावली व्यालपङ्क्तिर्मञ्जरी रत्नमालिका ॥ ३१ ॥

vilāsaśca bhavettāsāṃ savibhrāntanirīkṣitam | muktāvalī vyālapaṅktirmañjarī ratnamālikā || 31 ||

Report an error

रत्नावली सूत्रकं च ज्ञेयं कण्ठविभूषणम् । द्विसरस्त्रिसरश्चैव चतुस्सरकमेव च ॥ ३२ ॥

ratnāvalī sūtrakaṃ ca jñeyaṃ kaṇṭhavibhūṣaṇam | dvisarastrisaraścaiva catussarakameva ca || 32 ||

Report an error

तथा शृङ्खलिका चैव भवेत्कण्ठविभूषणम् । अङ्गदं वलयं चैव बाहुमूलविभूषणम् ॥ ३३ ॥

tathā śṛṅkhalikā caiva bhavetkaṇṭhavibhūṣaṇam | aṅgadaṃ valayaṃ caiva bāhumūlavibhūṣaṇam || 33 ||

Report an error

नानाशिल्पकृताश्चैव हारा वक्षोविभूषणम् । मणिजालावनद्धं च भवेत् स्तनविभूषणम् ॥ ३४ ॥

nānāśilpakṛtāścaiva hārā vakṣovibhūṣaṇam | maṇijālāvanaddhaṃ ca bhavet stanavibhūṣaṇam || 34 ||

Report an error

खर्जूरकं सोच्छितिकं बाहुनालीविभूषणम् । कलापी कटकं शङ्खो हस्तपत्रं सपूरकम् ॥ ३५ ॥

kharjūrakaṃ socchitikaṃ bāhunālīvibhūṣaṇam | kalāpī kaṭakaṃ śaṅkho hastapatraṃ sapūrakam || 35 ||

Report an error

मुद्राङ्गुलीयकं चैव ह्यङ्गुलीनां विभूषणम् । मुक्ताजालाढ्यतलकं मेखला काञ्चिकापि वा ॥ ३६ ॥

mudrāṅgulīyakaṃ caiva hyaṅgulīnāṃ vibhūṣaṇam | muktājālāḍhyatalakaṃ mekhalā kāñcikāpi vā || 36 ||

Report an error

रशना च कलापश्च भवेच्छ्रोणीविभूषणम् । एकयष्टिर्भवेत्काञ्ची मेखला त्वष्टयष्टिका ॥ ३७ ॥

raśanā ca kalāpaśca bhavecchroṇīvibhūṣaṇam | ekayaṣṭirbhavetkāñcī mekhalā tvaṣṭayaṣṭikā || 37 ||

Report an error

द्विरष्टयष्टि रशना कलापः पञ्चविंशकः । द्वात्रिंशच्च चतुःषष्टिः शतमष्टोत्तरं तथा ॥ ३८ ॥

dviraṣṭayaṣṭi raśanā kalāpaḥ pañcaviṃśakaḥ | dvātriṃśacca catuḥṣaṣṭiḥ śatamaṣṭottaraṃ tathā || 38 ||

Report an error

मुक्ताहारा भवन्त्येते देवपार्थिवयोषिताम् । नूपुरः किङ्किणीकाश्च घण्टिका रत्नजालकम् ॥ ३९ ॥

muktāhārā bhavantyete devapārthivayoṣitām | nūpuraḥ kiṅkiṇīkāśca ghaṇṭikā ratnajālakam || 39 ||

Report an error

सघोषे कटके चैव गुल्फोपरिविभूषाणम् । जङ्घयोः पादपत्रं स्यादङ्गुलीष्वङ्गुलीयकम् ॥ ४० ॥

saghoṣe kaṭake caiva gulphoparivibhūṣāṇam | jaṅghayoḥ pādapatraṃ syādaṅgulīṣvaṅgulīyakam || 40 ||

Report an error

अङ्गुष्ठतिलकाश्चैव पादयोश्च विभूषणम् । तथालक्तकरागश्च नानाभक्तिनिवेशितः ॥ ४१ ॥

aṅguṣṭhatilakāścaiva pādayośca vibhūṣaṇam | tathālaktakarāgaśca nānābhaktiniveśitaḥ || 41 ||

Report an error

अशोकपलावच्छायः स्यात् स्वाभाविक एव च । एतद्विभूषणं नार्या आकेशादानखादपि ॥ ४२ ॥

aśokapalāvacchāyaḥ syāt svābhāvika eva ca | etadvibhūṣaṇaṃ nāryā ākeśādānakhādapi || 42 ||

Report an error

यथाभवरसावस्थं विज्ञेयं द्विजसत्तमाः । आगमश्च प्रमाणं च रूपनिर्वर्णनं तथा ॥ ४३ ॥

yathābhavarasāvasthaṃ vijñeyaṃ dvijasattamāḥ | āgamaśca pramāṇaṃ ca rūpanirvarṇanaṃ tathā || 43 ||

Report an error

विश्वकर्ममतात्कार्यं सुबुद्ध्यापि प्रयोक्तृभिः । न हि शक्यं सुवर्णेन मुक्ताभिर्मणिभिस्तथा ॥ ४४ ॥

viśvakarmamatātkāryaṃ subuddhyāpi prayoktṛbhiḥ | na hi śakyaṃ suvarṇena muktābhirmaṇibhistathā || 44 ||

Report an error

स्वाधीनमिति रुच्यैव कर्तुमङ्गस्य भूषणम् । विभागतोऽभिप्रयुक्तमङ्गशोभाकरं भवेत् ॥ ४५ ॥

svādhīnamiti rucyaiva kartumaṅgasya bhūṣaṇam | vibhāgato'bhiprayuktamaṅgaśobhākaraṃ bhavet || 45 ||

Report an error

यथा स्थानान्तरगतं भूषणं रत्नसंयुतम् । न तु नाट्यप्रयोगेषु कर्तव्यं भूषणं गुरु ॥ ४६ ॥

yathā sthānāntaragataṃ bhūṣaṇaṃ ratnasaṃyutam | na tu nāṭyaprayogeṣu kartavyaṃ bhūṣaṇaṃ guru || 46 ||

Report an error

खेदं जनयते तद्धि सव्यायतविचेष्टनात् । गुरुभावावसन्नस्य स्वेदो मूर्छा च जायते ॥ ४७ ॥

khedaṃ janayate taddhi savyāyataviceṣṭanāt | gurubhāvāvasannasya svedo mūrchā ca jāyate || 47 ||

Report an error

गुर्वाभरणसन्नो हि चेष्टां न कुरुते पुनः । तस्मात्तनुत्वचकृतं सौवर्णं भूषणं भवेत् ॥ ४८ ॥

gurvābharaṇasanno hi ceṣṭāṃ na kurute punaḥ | tasmāttanutvacakṛtaṃ sauvarṇaṃ bhūṣaṇaṃ bhavet || 48 ||

Report an error

रत्नवज्जतुबद्धं वा न खेदजननं भवेत् । स्वेच्छया भूषणविधिर्दिव्यानामुपदिश्यते ॥ ४९ ॥

ratnavajjatubaddhaṃ vā na khedajananaṃ bhavet | svecchayā bhūṣaṇavidhirdivyānāmupadiśyate || 49 ||

Report an error

यत्नभावविनिष्पन्नं मानुषाणां विभूषणम् । [वेष्टितं विततं चैव सङ्घात्यं ग्रथिमं तथ ॥ ५० ॥

yatnabhāvaviniṣpannaṃ mānuṣāṇāṃ vibhūṣaṇam | [veṣṭitaṃ vitataṃ caiva saṅghātyaṃ grathimaṃ tatha || 50 ||

Report an error

लम्बशोभि तथा चैव माल्यं पञ्चविधं स्मृतम् । आच्छादनं बहुविधं नानापत्तनसम्भवम् ॥ ५१ ॥

lambaśobhi tathā caiva mālyaṃ pañcavidhaṃ smṛtam | ācchādanaṃ bahuvidhaṃ nānāpattanasambhavam || 51 ||

Report an error

तज्ज्ञेयं त्रिप्रकारं तु शुद्धं रक्तं विचित्रितम्] । दिव्यानां भूषणविधिर्य एष परिकीर्तितः ॥ ५२ ॥

tajjñeyaṃ triprakāraṃ tu śuddhaṃ raktaṃ vicitritam] | divyānāṃ bhūṣaṇavidhirya eṣa parikīrtitaḥ || 52 ||

Report an error

मानुषाणां तु कर्तव्यो नानादेशसमाश्रयः । भूषणैश्चापि वेषैश्च नानावस्थासमाश्रयैः ॥ ५३ ॥

mānuṣāṇāṃ tu kartavyo nānādeśasamāśrayaḥ | bhūṣaṇaiścāpi veṣaiśca nānāvasthāsamāśrayaiḥ || 53 ||

Report an error

दिव्याङ्गनानां कर्तव्या विभक्तिः स्वस्वभूमिजा । विद्याधरीणां यक्षीणामप्सरोनागयोषिताम् ॥ ५४ ॥

divyāṅganānāṃ kartavyā vibhaktiḥ svasvabhūmijā | vidyādharīṇāṃ yakṣīṇāmapsaronāgayoṣitām || 54 ||

Report an error

ऋषिदैवतकन्यानां वेषैर्नानात्वमिष्यते । तथा च सिद्धगन्धर्वराक्षसासुरयोषिताम् ॥ ५५ ॥

ṛṣidaivatakanyānāṃ veṣairnānātvamiṣyate | tathā ca siddhagandharvarākṣasāsurayoṣitām || 55 ||

Report an error

दिव्यानां नरनारीणां तथैव च शिखण्डकम् । शिखापुटशिखण्डं तु मुक्ताभूयिष्ठभूषणम् ॥ ५६ ॥

divyānāṃ naranārīṇāṃ tathaiva ca śikhaṇḍakam | śikhāpuṭaśikhaṇḍaṃ tu muktābhūyiṣṭhabhūṣaṇam || 56 ||

Report an error

विद्याधरीणां कर्तव्यः शुद्धो वेषपरिच्छदः । यक्षिण्योऽप्सरश्चैव कर्या रत्नविभूषणाः ॥ ५७ ॥

vidyādharīṇāṃ kartavyaḥ śuddho veṣaparicchadaḥ | yakṣiṇyo'psaraścaiva karyā ratnavibhūṣaṇāḥ || 57 ||

Report an error

समस्तानां भवेद्वेषो यक्षीणा केवलं शिखा । दिव्यनामिव कर्तव्यं नागस्त्रीणां विभूषणम् ॥ ५८ ॥

samastānāṃ bhavedveṣo yakṣīṇā kevalaṃ śikhā | divyanāmiva kartavyaṃ nāgastrīṇāṃ vibhūṣaṇam || 58 ||

Report an error

मुक्तामणिलताप्रायाः फणास्तासां तु केवलाः । कार्यं तु मुनिकन्यानामेकवेणीधरं शिरः ॥ ५९ ॥

muktāmaṇilatāprāyāḥ phaṇāstāsāṃ tu kevalāḥ | kāryaṃ tu munikanyānāmekaveṇīdharaṃ śiraḥ || 59 ||

Report an error

न चापि विभूषणविधिस्तासां वेषो वनोचितः । मुक्तामरकतप्रायं मण्डनं सिद्धयोषिताम् ॥ ६० ॥

na cāpi vibhūṣaṇavidhistāsāṃ veṣo vanocitaḥ | muktāmarakataprāyaṃ maṇḍanaṃ siddhayoṣitām || 60 ||

Report an error

तासां तु चैव कर्तव्यं पीतवस्त्रपरिच्छदम् । पद्मरागमणिप्रायं गन्धर्वीणां विभूषणम् ॥ ६१ ॥

tāsāṃ tu caiva kartavyaṃ pītavastraparicchadam | padmarāgamaṇiprāyaṃ gandharvīṇāṃ vibhūṣaṇam || 61 ||

Report an error

वीणाहस्तश्च कर्तव्यः कौसुम्भवसनस्तथा । इन्द्रनीलैस्तु कर्तव्यं राक्षसीणां विभूषणम् ॥ ६२ ॥

vīṇāhastaśca kartavyaḥ kausumbhavasanastathā | indranīlaistu kartavyaṃ rākṣasīṇāṃ vibhūṣaṇam || 62 ||

Report an error

सितदंष्ट्रा च कर्तव्या कृष्णवस्त्रपरिच्छदम् । वैडूर्यमुक्ताभरणाः कर्तव्या सुरयोषिताम् ॥ ६३ ॥

sitadaṃṣṭrā ca kartavyā kṛṣṇavastraparicchadam | vaiḍūryamuktābharaṇāḥ kartavyā surayoṣitām || 63 ||

Report an error

शुकपिञ्छनिभैअर्वस्त्रैः कार्यस्तासां परिच्छदः । पुष्यरागैस्तु मणिभिः क्वचिद्वैडूर्यभूषितैः ॥ ६४ ॥

śukapiñchanibhaiarvastraiḥ kāryastāsāṃ paricchadaḥ | puṣyarāgaistu maṇibhiḥ kvacidvaiḍūryabhūṣitaiḥ || 64 ||

Report an error

दिव्यवानरनारीणां कार्यो नीलपरिच्छदः । एवं शृङ्गारिणः कार्या वेषा दिव्याङ्गनाश्रयाः ॥ ६५ ॥

divyavānaranārīṇāṃ kāryo nīlaparicchadaḥ | evaṃ śṛṅgāriṇaḥ kāryā veṣā divyāṅganāśrayāḥ || 65 ||

Report an error

अवस्थान्तमासाद्य शुद्धाः कार्याः पुनस्तथा । मानुषीणां तु कर्तव्या नानादेशसमुद्भवाः ॥ ६६ ॥

avasthāntamāsādya śuddhāḥ kāryāḥ punastathā | mānuṣīṇāṃ tu kartavyā nānādeśasamudbhavāḥ || 66 ||

Report an error

वेषाभरणसंयोगान् गदतस्तान्निबोधत । आवन्त्ययुवतीनां तु शिरस्सालककुन्तलम् ॥ ६७ ॥

veṣābharaṇasaṃyogān gadatastānnibodhata | āvantyayuvatīnāṃ tu śirassālakakuntalam || 67 ||

Report an error

गौडीयानामलकप्रायं सशिखापाशवेणिकम् । आभीरयुवतीनां तु द्विवेणीधर एव तु ॥ ६८ ॥

gauḍīyānāmalakaprāyaṃ saśikhāpāśaveṇikam | ābhīrayuvatīnāṃ tu dviveṇīdhara eva tu || 68 ||

Report an error

शिरः परिगमः कार्यो नीलप्रायमथाम्बरम् । तथा पूर्वोतरस्त्रीणां समुन्नद्धशिखण्डकम् ॥ ६९ ॥

śiraḥ parigamaḥ kāryo nīlaprāyamathāmbaram | tathā pūrvotarastrīṇāṃ samunnaddhaśikhaṇḍakam || 69 ||

Report an error

आकेशाच्छादनं तासां देशकर्मणि कीर्तितम् । तथैव दक्षिणस्त्रीणां कार्यमुल्लेख्यसंश्रयम् ॥ ७० ॥

ākeśācchādanaṃ tāsāṃ deśakarmaṇi kīrtitam | tathaiva dakṣiṇastrīṇāṃ kāryamullekhyasaṃśrayam || 70 ||

Report an error

कुम्भीबन्धकसंयुक्तं तथावर्तललाटिकम् । [गणिकानां तु कर्तव्यमिच्छाविच्छित्ति मण्डनम्] ॥ ७१ ॥

kumbhībandhakasaṃyuktaṃ tathāvartalalāṭikam | [gaṇikānāṃ tu kartavyamicchāvicchitti maṇḍanam] || 71 ||

Report an error

देशजातिविधानेन शेषाणामपि कारयेत् । वेषं तथा चाभरणं क्षुरकर्म परिच्छदम् ॥ ७२ ॥

deśajātividhānena śeṣāṇāmapi kārayet | veṣaṃ tathā cābharaṇaṃ kṣurakarma paricchadam || 72 ||

Report an error

[आगमं चापि नैपथ्ये नाट्यस्यैवं प्रयोजयेत्] । अदेशयुक्तो वेषो हि न शोभां जनयिष्यति ॥ ७३ ॥

[āgamaṃ cāpi naipathye nāṭyasyaivaṃ prayojayet] | adeśayukto veṣo hi na śobhāṃ janayiṣyati || 73 ||

Report an error

मेखलोरसि बद्धा तु हास्यं समुपपादयेत् । तथा प्रोषितकान्तासु व्यसनाभिहतासु च ॥ ७४ ॥

mekhalorasi baddhā tu hāsyaṃ samupapādayet | tathā proṣitakāntāsu vyasanābhihatāsu ca || 74 ||

Report an error

वेषो वै मलिनः कार्य एकवेणीधरं शिरः । विप्रलम्भे तु नार्यास्तु शुद्धो वेषो भवेदिह ॥ ७५ ॥

veṣo vai malinaḥ kārya ekaveṇīdharaṃ śiraḥ | vipralambhe tu nāryāstu śuddho veṣo bhavediha || 75 ||

Report an error

नात्याभरणसंयुक्तो न चापि मृजयान्वितः । एवं स्त्रीणां भवेद्वेषो देशावस्थासमुद्भवः ॥ ७६ ॥

nātyābharaṇasaṃyukto na cāpi mṛjayānvitaḥ | evaṃ strīṇāṃ bhavedveṣo deśāvasthāsamudbhavaḥ || 76 ||

Report an error

पुरुषाणां पुनश्चैव वेषान्वक्ष्यामि तत्त्वतः । तत्राङ्करचना पूर्वं कर्तव्या नाट्ययोक्तृभिः ॥ ७७ ॥

puruṣāṇāṃ punaścaiva veṣānvakṣyāmi tattvataḥ | tatrāṅkaracanā pūrvaṃ kartavyā nāṭyayoktṛbhiḥ || 77 ||

Report an error

ततः परं प्रयोक्तव्या वेषा देशसमुद्भवाः । सितो नीलश्च पीतश्च चतुर्थो रक्त एव च ॥ ७८ ॥

tataḥ paraṃ prayoktavyā veṣā deśasamudbhavāḥ | sito nīlaśca pītaśca caturtho rakta eva ca || 78 ||

Report an error

एते स्वभावजा वर्णा यैः कार्यं त्वङ्गवर्तनम् । संयोगजाः पुनश्चान्ये उपवर्णा भवन्ति हि ॥ ७९ ॥

ete svabhāvajā varṇā yaiḥ kāryaṃ tvaṅgavartanam | saṃyogajāḥ punaścānye upavarṇā bhavanti hi || 79 ||

Report an error

तानहं सम्प्रवक्ष्यामि यथाकार्यं प्रयोक्तृभिः । सितनीलसमायोगे कारण्डव इति स्मृतः ॥ ८० ॥

tānahaṃ sampravakṣyāmi yathākāryaṃ prayoktṛbhiḥ | sitanīlasamāyoge kāraṇḍava iti smṛtaḥ || 80 ||

Report an error

सितपीतसामायोगात्पाण्डुवर्णः प्रकीर्तितः । सितिअरक्तसमायोगे पद्मवर्णः प्रकीर्तितः ॥ ८१ ॥

sitapītasāmāyogātpāṇḍuvarṇaḥ prakīrtitaḥ | sitiaraktasamāyoge padmavarṇaḥ prakīrtitaḥ || 81 ||

Report an error

पीतनीलसमायोगाद्धरितो नाम जायते । नीलरक्तसमायोगात्कषायो नाम जायते ॥ ८२ ॥

pītanīlasamāyogāddharito nāma jāyate | nīlaraktasamāyogātkaṣāyo nāma jāyate || 82 ||

Report an error

रक्तपीतसमायोगाद्गौरवर्ण इति स्मृतः । एते संयोगजा वर्णा ह्युपवर्णास्तथापरे ॥ ८३ ॥

raktapītasamāyogādgauravarṇa iti smṛtaḥ | ete saṃyogajā varṇā hyupavarṇāstathāpare || 83 ||

Report an error

त्रिचतुर्वर्णसंयुक्ता बहवः सम्प्रकीर्तिताः । बलस्थो यो भवेद्वर्णस्तस्य भागो भवेत्ततः ॥ ८४ ॥

tricaturvarṇasaṃyuktā bahavaḥ samprakīrtitāḥ | balastho yo bhavedvarṇastasya bhāgo bhavettataḥ || 84 ||

Report an error

दुर्बलस्य च भागौ द्वौ नीलं मुक्त्वा प्रदापयेत् । नीलस्यैको भवेद्भागश्चत्वारोऽन्ये तु वर्णके ॥ ८५ ॥

durbalasya ca bhāgau dvau nīlaṃ muktvā pradāpayet | nīlasyaiko bhavedbhāgaścatvāro'nye tu varṇake || 85 ||

Report an error

बलवान्सर्ववर्णानां नील एव प्रकीर्तितः । एवं वर्णविधिं ज्ञात्वा नानासंयोगसंश्रयम् ॥ ८६ ॥

balavānsarvavarṇānāṃ nīla eva prakīrtitaḥ | evaṃ varṇavidhiṃ jñātvā nānāsaṃyogasaṃśrayam || 86 ||

Report an error

ततः कुर्याद्यथायोगमङ्गानां वर्तनं बुधः । वर्तनच्छादनं रूपं स्ववेषपरिवर्जितम् ॥ ८७ ॥

tataḥ kuryādyathāyogamaṅgānāṃ vartanaṃ budhaḥ | vartanacchādanaṃ rūpaṃ svaveṣaparivarjitam || 87 ||

Report an error

नाट्यधर्मप्रवृत्तं तु ज्ञेयं तत्प्रकृतिस्थितम् । स्ववर्णमात्मनश्छाद्यं वर्णकैर्वेषसंश्रयैः ॥ ८८ ॥

nāṭyadharmapravṛttaṃ tu jñeyaṃ tatprakṛtisthitam | svavarṇamātmanaśchādyaṃ varṇakairveṣasaṃśrayaiḥ || 88 ||

Report an error

आकृतिस्तस्य कर्तव्या यस्य प्रकृतिरास्थिता । यथा जन्तुः स्वभावं स्वं परित्यज्यान्यदैहिकम् ॥ ८९ ॥

ākṛtistasya kartavyā yasya prakṛtirāsthitā | yathā jantuḥ svabhāvaṃ svaṃ parityajyānyadaihikam || 89 ||

Report an error

तत्स्वभावं हि भजते देहान्तरमुपाश्रितः । वेषेण वर्णकैश्चैव च्छादितः पुरुषस्तथा ॥ ९० ॥

tatsvabhāvaṃ hi bhajate dehāntaramupāśritaḥ | veṣeṇa varṇakaiścaiva cchāditaḥ puruṣastathā || 90 ||

Report an error

परभावं प्रकुरुते यस्य वेषं समाश्रितः । देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः ॥ ९१ ॥

parabhāvaṃ prakurute yasya veṣaṃ samāśritaḥ | devadānavagandharvayakṣarākṣasapannagāḥ || 91 ||

Report an error

प्राणिसन्ज्ञाः स्मृता ह्येते जीवबन्धाश्च येऽपरे । [स्त्रीभावाः पर्वताः नद्यः समुद्रा वाहनानि च ॥ ९२ ॥

prāṇisanjñāḥ smṛtā hyete jīvabandhāśca ye'pare | [strībhāvāḥ parvatāḥ nadyaḥ samudrā vāhanāni ca || 92 ||

Report an error

नानाशस्त्राण्यपि तथा विज्ञेयाः प्राणिसन्ज्ञया] । शैलप्रासादयन्त्राणि चर्मवर्मध्वजास्तथा ॥ ९३ ॥

nānāśastrāṇyapi tathā vijñeyāḥ prāṇisanjñayā] | śailaprāsādayantrāṇi carmavarmadhvajāstathā || 93 ||

Report an error

नानाप्रहरणाद्याश्च तेऽप्राणिन इति स्मृताः । अथवा कारणोपेता भवन्त्येते शरीरिणः ॥ ९४ ॥

nānāpraharaṇādyāśca te'prāṇina iti smṛtāḥ | athavā kāraṇopetā bhavantyete śarīriṇaḥ || 94 ||

Report an error

वेषभाषाश्रयोपेता नाट्यधर्ममवेक्ष्य तु । वर्णानां तु विधिं ज्ञात्वा वयः प्रकृतिमेव च ॥ ९५ ॥

veṣabhāṣāśrayopetā nāṭyadharmamavekṣya tu | varṇānāṃ tu vidhiṃ jñātvā vayaḥ prakṛtimeva ca || 95 ||

Report an error

कुर्यादङ्गस्य रचनां देशजातिवयःश्रितताम् । देवा गौरास्तु विज्ञेया यक्षाश्चाप्सरस्तथा ॥ ९६ ॥

kuryādaṅgasya racanāṃ deśajātivayaḥśritatām | devā gaurāstu vijñeyā yakṣāścāpsarastathā || 96 ||

Report an error

रुद्रार्कद्रुहिणस्कन्दास्तपनीयप्रभाः स्मृताः । सोमो बृहस्पतिः शुक्रो वरुणस्तारकागणाः ॥ ९७ ॥

rudrārkadruhiṇaskandāstapanīyaprabhāḥ smṛtāḥ | somo bṛhaspatiḥ śukro varuṇastārakāgaṇāḥ || 97 ||

Report an error

समुद्रहिमवद्गङ्गाः श्वेता हि स्युर्बलस्तथा । रक्तमङ्गारकं विद्यात् पीतौ बुधहुताशनौ ॥ ९८ ॥

samudrahimavadgaṅgāḥ śvetā hi syurbalastathā | raktamaṅgārakaṃ vidyāt pītau budhahutāśanau || 98 ||

Report an error

नारायणो नरश्चैव श्यामो नागश्च वासुकिः । दैत्याश्च दानवाश्चैव राक्षसा गुह्यका नगाः ॥ ९९ ॥

nārāyaṇo naraścaiva śyāmo nāgaśca vāsukiḥ | daityāśca dānavāścaiva rākṣasā guhyakā nagāḥ || 99 ||

Report an error

पिशाचा जलमाकाशमसितानि तु वर्णतः । भवन्ति षट्सु द्वीपेषु पुरुषश्चैव वर्णतः ॥ १०० ॥

piśācā jalamākāśamasitāni tu varṇataḥ | bhavanti ṣaṭsu dvīpeṣu puruṣaścaiva varṇataḥ || 100 ||

Report an error

कर्तव्या नाट्ययोगेन निष्टप्तकनकप्रभाः । जाम्बूद्वीपस्य वर्षे तु नानावर्णाश्रया नराः ॥ १०१ ॥

kartavyā nāṭyayogena niṣṭaptakanakaprabhāḥ | jāmbūdvīpasya varṣe tu nānāvarṇāśrayā narāḥ || 101 ||

Report an error

उत्तरांस्तु कुरुस्त्यक्त्वा ते चापि कनकप्रभाः । भद्राश्वपुरुषाः श्वेताः कर्तव्या वर्णतस्तथा ॥ १०२ ॥

uttarāṃstu kurustyaktvā te cāpi kanakaprabhāḥ | bhadrāśvapuruṣāḥ śvetāḥ kartavyā varṇatastathā || 102 ||

Report an error

केतुमाले नरा नीला गौराः शेषेषु कीर्तिताः । नानावर्णाः स्मृता भूता गन्धर्वा यक्षपन्नगाः ॥ १०३ ॥

ketumāle narā nīlā gaurāḥ śeṣeṣu kīrtitāḥ | nānāvarṇāḥ smṛtā bhūtā gandharvā yakṣapannagāḥ || 103 ||

Report an error

विद्याधरास्तथा चैव पितरस्तु समा नराः । पुनश्च भारते वर्षे तांस्तान्वर्णान्निबोधत ॥ १०४ ॥

vidyādharāstathā caiva pitarastu samā narāḥ | punaśca bhārate varṣe tāṃstānvarṇānnibodhata || 104 ||

Report an error

राजानः पद्मवर्णास्तु गौराः श्यामास्तथैव च । ये चापि सुखिनो मर्त्या गौरा कार्यास्तु वैः बुधैः ॥ १०५ ॥

rājānaḥ padmavarṇāstu gaurāḥ śyāmāstathaiva ca | ye cāpi sukhino martyā gaurā kāryāstu vaiḥ budhaiḥ || 105 ||

Report an error

कुकर्मिणो ग्रहग्रस्ताः व्याधितास्तपसि स्थिताः । आयस्तकर्मिणश्चैव ह्यसिताश्च कुजातयः ॥ १०६ ॥

kukarmiṇo grahagrastāḥ vyādhitāstapasi sthitāḥ | āyastakarmiṇaścaiva hyasitāśca kujātayaḥ || 106 ||

Report an error

ऋष्ययश्चैव कर्तव्या नित्यं तु बदरप्रभाः । तपःस्थिताश्च ऋषयो नित्यामेवासिता बुधैः ॥ १०७ ॥

ṛṣyayaścaiva kartavyā nityaṃ tu badaraprabhāḥ | tapaḥsthitāśca ṛṣayo nityāmevāsitā budhaiḥ || 107 ||

Report an error

कारणव्यपदेशेन तथा चात्मेच्छया पुनः । वर्णस्तत्र प्रकर्तव्यो देशजतिवशानुगः ॥ १०८ ॥

kāraṇavyapadeśena tathā cātmecchayā punaḥ | varṇastatra prakartavyo deśajativaśānugaḥ || 108 ||

Report an error

देशं कर्म च जातिं च पृथिव्युद्देशसंश्रयम् । विज्ञाय वर्तना कार्या पुरुषाणां प्रयोगतः ॥ १०९ ॥

deśaṃ karma ca jātiṃ ca pṛthivyuddeśasaṃśrayam | vijñāya vartanā kāryā puruṣāṇāṃ prayogataḥ || 109 ||

Report an error

किरातबर्बरान्ध्राश्च द्रविडाः काशिकोसलाः । पुलिन्दा दाक्षिणात्याश्च प्रायेण त्वसिताः स्मृताः ॥ ११० ॥

kirātabarbarāndhrāśca draviḍāḥ kāśikosalāḥ | pulindā dākṣiṇātyāśca prāyeṇa tvasitāḥ smṛtāḥ || 110 ||

Report an error

शकाश्च यवनाश्चैव पह्लवा वाह्लिकाश्च ये । प्रायेण गौराः कर्तव्या उत्तरा ये श्रिता दिशम् ॥ १११ ॥

śakāśca yavanāścaiva pahlavā vāhlikāśca ye | prāyeṇa gaurāḥ kartavyā uttarā ye śritā diśam || 111 ||

Report an error

पाञ्चालाः शौरसेनाश्च माहिषाश्चौड्रमागधाः । अङ्गा वङ्गाः कलिङ्गाश्च श्यामाः कार्यास्तु वर्णतः ॥ ११२ ॥

pāñcālāḥ śaurasenāśca māhiṣāścauḍramāgadhāḥ | aṅgā vaṅgāḥ kaliṅgāśca śyāmāḥ kāryāstu varṇataḥ || 112 ||

Report an error

ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव गौराः कार्यास्तथैव हि । वैश्याः शूद्रास्तथा चैव श्यामाः कार्यास्तु वर्णतः ॥ ११३ ॥

brāhmaṇāḥ kṣatriyāścaiva gaurāḥ kāryāstathaiva hi | vaiśyāḥ śūdrāstathā caiva śyāmāḥ kāryāstu varṇataḥ || 113 ||

Report an error

एवं कृत्वा यथान्यायं मुखाङ्गोपाङ्गवर्तनाम् । श्मश्रुकर्म प्रयुञ्जीत देशकालवयोऽनुगम् ॥ ११४ ॥

evaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ mukhāṅgopāṅgavartanām | śmaśrukarma prayuñjīta deśakālavayo'nugam || 114 ||

Report an error

शुद्धं विचित्रं श्यामं च तथा रोमशमेव च । भवेच्चतुर्विधं श्मश्रु नानावस्थान्तरात्मकम् ॥ ११५ ॥

śuddhaṃ vicitraṃ śyāmaṃ ca tathā romaśameva ca | bhaveccaturvidhaṃ śmaśru nānāvasthāntarātmakam || 115 ||

Report an error

शुद्धं तु लिङ्गिनां कार्यं तथामात्यपुरोधसाम् । मध्यस्था ये च पुरुषा ये च दीक्षां समाश्रिताः ॥ ११६ ॥

śuddhaṃ tu liṅgināṃ kāryaṃ tathāmātyapurodhasām | madhyasthā ye ca puruṣā ye ca dīkṣāṃ samāśritāḥ || 116 ||

Report an error

दिव्या ये पुरुषाः केचित्सिद्धविद्याधरादयः । पार्थिवाश्च कुमाराश्च ये च राजोपजीविनः ॥ ११७ ॥

divyā ye puruṣāḥ kecitsiddhavidyādharādayaḥ | pārthivāśca kumārāśca ye ca rājopajīvinaḥ || 117 ||

Report an error

शृङ्गारिणश्च ये मर्त्या यौवनोन्मादिनश्च ये । तेषां विचित्रं कर्तव्यं श्मश्रु नाट्यप्रयोक्तृभिः ॥ ११८ ॥

śṛṅgāriṇaśca ye martyā yauvanonmādinaśca ye | teṣāṃ vicitraṃ kartavyaṃ śmaśru nāṭyaprayoktṛbhiḥ || 118 ||

Report an error

अनिस्तीर्णप्रतिज्ञानां दुःखितानां तपस्विनाम् । व्यसनाभिहतानां च श्यामं श्मश्रु प्रयोजयेत् ॥ ११९ ॥

anistīrṇapratijñānāṃ duḥkhitānāṃ tapasvinām | vyasanābhihatānāṃ ca śyāmaṃ śmaśru prayojayet || 119 ||

Report an error

ऋषीणां तापसानां च ये च दीर्घव्रता नराः । तथा च चीरबद्धानां रोमशं श्मश्रु कीर्तितम् ॥ १२० ॥

ṛṣīṇāṃ tāpasānāṃ ca ye ca dīrghavratā narāḥ | tathā ca cīrabaddhānāṃ romaśaṃ śmaśru kīrtitam || 120 ||

Report an error

एवं नानाप्रकारं तु श्मश्रु कार्यं प्रयोक्तृभिः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वेषान्नानाप्रयोगजान् ॥ १२१ ॥

evaṃ nānāprakāraṃ tu śmaśru kāryaṃ prayoktṛbhiḥ | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi veṣānnānāprayogajān || 121 ||

Report an error

शुद्धो विचित्रो मलिनस्त्रिविधो वेष उच्यते । तेषां नियोगं वक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ॥ १२२ ॥

śuddho vicitro malinastrividho veṣa ucyate | teṣāṃ niyogaṃ vakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ || 122 ||

Report an error

देवाभिगमने चैव मङ्गले नियमस्थिते । तिथिनक्षत्रयोगे च विवाहकरणे तथा ॥ १२३ ॥

devābhigamane caiva maṅgale niyamasthite | tithinakṣatrayoge ca vivāhakaraṇe tathā || 123 ||

Report an error

धर्मप्रवृत्तं यत्कर्म स्त्रियो वा पुरुषस्य वा । वेषस्तेषां भवेच्छुद्धो ये च प्रायत्निका नराः ॥ १२४ ॥

dharmapravṛttaṃ yatkarma striyo vā puruṣasya vā | veṣasteṣāṃ bhavecchuddho ye ca prāyatnikā narāḥ || 124 ||

Report an error

देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । नृपाणां कर्कशानां च चित्रो वेष उदाहृतः ॥ १२५ ॥

devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām | nṛpāṇāṃ karkaśānāṃ ca citro veṣa udāhṛtaḥ || 125 ||

Report an error

वृद्धानां ब्राह्मणानां च श्रेष्ठ्यमात्यपुरोधसाम् । वणिजां काञ्चुकीयानां तथा चैव तपस्विनाम् ॥ १२६ ॥

vṛddhānāṃ brāhmaṇānāṃ ca śreṣṭhyamātyapurodhasām | vaṇijāṃ kāñcukīyānāṃ tathā caiva tapasvinām || 126 ||

Report an error

विप्रक्षेत्रियवैश्यानां स्थानीया ये च मानवाः । शुद्धो वस्त्रविधिस्तेषां कर्तव्यो नाटकाश्रयः ॥ १२७ ॥

viprakṣetriyavaiśyānāṃ sthānīyā ye ca mānavāḥ | śuddho vastravidhisteṣāṃ kartavyo nāṭakāśrayaḥ || 127 ||

Report an error

उन्मत्तानां प्रमत्तानामध्वगानां तथैव च । व्यसनोपहतानां च मलिनो वेष उच्यते ॥ १२८ ॥

unmattānāṃ pramattānāmadhvagānāṃ tathaiva ca | vyasanopahatānāṃ ca malino veṣa ucyate || 128 ||

Report an error

शुद्धरक्तविचित्राणि वासांस्यूर्ध्वाम्बराणि च । योजयेन्नाट्यतत्त्वज्ञो वेषयोः शुद्धचित्रयोः ॥ १२९ ॥

śuddharaktavicitrāṇi vāsāṃsyūrdhvāmbarāṇi ca | yojayennāṭyatattvajño veṣayoḥ śuddhacitrayoḥ || 129 ||

Report an error

कुर्याद्वेषे तु मलिने मलिनं तु विचक्षणः । मुनिनिर्ग्रन्थशाक्येषु यतिपाशुपतेषु च ॥ १३० ॥

kuryādveṣe tu maline malinaṃ tu vicakṣaṇaḥ | muninirgranthaśākyeṣu yatipāśupateṣu ca || 130 ||

Report an error

व्रतानुगस्तु कर्तव्यो वेषो लोकस्वभावतः । चीरवल्कलचर्माणि तापसानां तु योजयेत् ॥ १३१ ॥

vratānugastu kartavyo veṣo lokasvabhāvataḥ | cīravalkalacarmāṇi tāpasānāṃ tu yojayet || 131 ||

Report an error

परिवाण्मुनिष्क्यानां वासः काषायमिष्यते । नानाचित्राणि वासांसि कुर्यात्पाशुपतेष्वथ ॥ १३२ ॥

parivāṇmuniṣkyānāṃ vāsaḥ kāṣāyamiṣyate | nānācitrāṇi vāsāṃsi kuryātpāśupateṣvatha || 132 ||

Report an error

कुजातयश्च ये प्रोक्तास्तेषां चैव यथार्हतः । अन्तःपुरप्रवेशे च विनियुक्ता हि ये नराः ॥ १३३ ॥

kujātayaśca ye proktāsteṣāṃ caiva yathārhataḥ | antaḥpurapraveśe ca viniyuktā hi ye narāḥ || 133 ||

Report an error

काषायकञ्चुकपटाः कार्यास्तेऽपि यथाविधि । अवस्थानतरतश्चैव नृणां वेषो भवेदथ ॥ १३४ ॥

kāṣāyakañcukapaṭāḥ kāryāste'pi yathāvidhi | avasthānatarataścaiva nṛṇāṃ veṣo bhavedatha || 134 ||

Report an error

वेषः साङ्ग्रामिकश्चैव शूराणां सम्प्रकीर्तितः । विचित्रशस्त्रकवचो बद्धतूणो धनुर्धरः ॥ १३५ ॥

veṣaḥ sāṅgrāmikaścaiva śūrāṇāṃ samprakīrtitaḥ | vicitraśastrakavaco baddhatūṇo dhanurdharaḥ || 135 ||

Report an error

चित्रो वेषस्तु कर्तव्यो नृपाणां नित्यमेव च । केवलस्तु भवेच्छुद्धो नक्षत्रोत्पातमङ्गले ॥ १३६ ॥

citro veṣastu kartavyo nṛpāṇāṃ nityameva ca | kevalastu bhavecchuddho nakṣatrotpātamaṅgale || 136 ||

Report an error

एवमेष भवेद्वेषो देशजातिवयोऽनुगः । उत्तमाधममध्यानां स्त्रीणां नृणामथापि च ॥ १३७ ॥

evameṣa bhavedveṣo deśajātivayo'nugaḥ | uttamādhamamadhyānāṃ strīṇāṃ nṛṇāmathāpi ca || 137 ||

Report an error

एवं वस्त्रविधिः कार्यः प्रयोगे नाटकाश्रये । नानावस्थां समासाद्य शुभाशुभकृतस्तथा ॥ १३८ ॥

evaṃ vastravidhiḥ kāryaḥ prayoge nāṭakāśraye | nānāvasthāṃ samāsādya śubhāśubhakṛtastathā || 138 ||

Report an error

तथा प्रतिशिरश्चापि कर्तव्यं नाटकाश्रयम् । दिव्यानां मानुषाणां च देशजातिवयःश्रितम् ॥ १३९ ॥

tathā pratiśiraścāpi kartavyaṃ nāṭakāśrayam | divyānāṃ mānuṣāṇāṃ ca deśajātivayaḥśritam || 139 ||

Report an error

पार्श्वागता मस्तकिनस्तथा चैव किरीटिनः । त्रिविधो मुकुटो ज्ञेयो दिव्यपार्थिवसंश्रितः ॥ १४० ॥

pārśvāgatā mastakinastathā caiva kirīṭinaḥ | trividho mukuṭo jñeyo divyapārthivasaṃśritaḥ || 140 ||

Report an error

देवगन्धर्वयक्षाणां पन्नगानां सरक्षसाम् । कर्तव्या नैकविहिअत मुकुटाः पार्श्वमौलयः ॥ १४१ ॥

devagandharvayakṣāṇāṃ pannagānāṃ sarakṣasām | kartavyā naikavihiata mukuṭāḥ pārśvamaulayaḥ || 141 ||

Report an error

उत्तमा ये च दिव्यानां ते च कार्याः किरीटिनः । मध्यमा मौलिनश्चैव कनिष्ठाः षिर्षमौलिनः ॥ १४२ ॥

uttamā ye ca divyānāṃ te ca kāryāḥ kirīṭinaḥ | madhyamā maulinaścaiva kaniṣṭhāḥ ṣirṣamaulinaḥ || 142 ||

Report an error

नराधिपानां कर्तव्या मस्तके मुकुटा बुधैः । विद्याधराणां च सिद्धानां चारणानां तथैव च ॥ १४३ ॥

narādhipānāṃ kartavyā mastake mukuṭā budhaiḥ | vidyādharāṇāṃ ca siddhānāṃ cāraṇānāṃ tathaiva ca || 143 ||

Report an error

ग्रन्थिमत्केशमुकुटाः कर्तव्यास्तु प्रयोक्तृभिः । राक्षोदानवदैत्यानां पिङ्गकेशेक्षणानि हि ॥ १४४ ॥

granthimatkeśamukuṭāḥ kartavyāstu prayoktṛbhiḥ | rākṣodānavadaityānāṃ piṅgakeśekṣaṇāni hi || 144 ||

Report an error

हरिच्छ्श्मश्रूणि च तथा मुकुटास्यानि कारयेत् । उत्तमश्चापि ये तत्र ते कार्याः पार्श्वमौलिनः ॥ १४५ ॥

haricchśmaśrūṇi ca tathā mukuṭāsyāni kārayet | uttamaścāpi ye tatra te kāryāḥ pārśvamaulinaḥ || 145 ||

Report an error

कस्मात्तु मुकुटाः सृष्टाः प्रयोगे दिव्य्पार्थिवे । केशानां छेदनं दृष्टं वेदवादे यथाश्रुति ॥ १४६ ॥

kasmāttu mukuṭāḥ sṛṣṭāḥ prayoge divypārthive | keśānāṃ chedanaṃ dṛṣṭaṃ vedavāde yathāśruti || 146 ||

Report an error

भद्रीकृतस्य वा यज्ञे शिरसश्छादनेच्छया । केशानामप्यदीर्घत्वात्स्मृतं मुकुटधारणम् ॥ १४७ ॥

bhadrīkṛtasya vā yajñe śirasaśchādanecchayā | keśānāmapyadīrghatvātsmṛtaṃ mukuṭadhāraṇam || 147 ||

Report an error

सेनापतेः पुनश्चापि युवराजस्य चैव हि । योजयेदर्धमुकुटं महामात्राश्च ये नराः ॥ १४८ ॥

senāpateḥ punaścāpi yuvarājasya caiva hi | yojayedardhamukuṭaṃ mahāmātrāśca ye narāḥ || 148 ||

Report an error

अमात्यानां कञ्चुकिनां तथा श्रेष्ठिपुरोधसाम् । वेष्टनाबद्धपट्टानि प्रतिशीर्षाणि कारयेत् ॥ १४९ ॥

amātyānāṃ kañcukināṃ tathā śreṣṭhipurodhasām | veṣṭanābaddhapaṭṭāni pratiśīrṣāṇi kārayet || 149 ||

Report an error

पिशाचोन्मत्तभूतानां साधकानां तपस्विनाम् । अनिस्तीर्णप्रतिज्ञानां लम्बकेशं भवेच्छिरः ॥ १५० ॥

piśāconmattabhūtānāṃ sādhakānāṃ tapasvinām | anistīrṇapratijñānāṃ lambakeśaṃ bhavecchiraḥ || 150 ||

Report an error

शाक्यश्रोत्रियनिर्ग्रन्थपरिव्राड्दीक्षितेषु च । शिरोमुण्डं तु कर्तव्यं यज्ञदीक्षान्वितेषु च ॥ १५१ ॥

śākyaśrotriyanirgranthaparivrāḍdīkṣiteṣu ca | śiromuṇḍaṃ tu kartavyaṃ yajñadīkṣānviteṣu ca || 151 ||

Report an error

तथा व्रतानुगं चैव शेषानां लिङ्गिनां शिरः । मुण्डं वा कुञ्चितं वापि लम्बकेशमथापि वा ॥ १५२ ॥

tathā vratānugaṃ caiva śeṣānāṃ liṅgināṃ śiraḥ | muṇḍaṃ vā kuñcitaṃ vāpi lambakeśamathāpi vā || 152 ||

Report an error

धूर्तानां चैव कर्तव्यं ये च रात्र्युपजीविनः । शृङ्गारचित्ताः पुरुषास्तेषां कुञ्चितमूर्धजाः ॥ १५३ ॥

dhūrtānāṃ caiva kartavyaṃ ye ca rātryupajīvinaḥ | śṛṅgāracittāḥ puruṣāsteṣāṃ kuñcitamūrdhajāḥ || 153 ||

Report an error

बालानामपि कर्तव्यं त्रिशिखण्डविभूषितम् । जटामकुटबद्धं च मुनीनां तु भवेच्छिरः ॥ १५४ ॥

bālānāmapi kartavyaṃ triśikhaṇḍavibhūṣitam | jaṭāmakuṭabaddhaṃ ca munīnāṃ tu bhavecchiraḥ || 154 ||

Report an error

चेटानामपि कर्तव्यं त्रिशिखं मुण्डमेव वा । विदूषकस्य खलतिः स्यात्काकपदमेव वा ॥ १५५ ॥

ceṭānāmapi kartavyaṃ triśikhaṃ muṇḍameva vā | vidūṣakasya khalatiḥ syātkākapadameva vā || 155 ||

Report an error

शीषाणामर्थयोगेन देशजातिसमाश्रयम् । शिरः प्रयोक्तृभिः कार्यं नानावस्थान्तराश्रयम् ॥ १५६ ॥

śīṣāṇāmarthayogena deśajātisamāśrayam | śiraḥ prayoktṛbhiḥ kāryaṃ nānāvasthāntarāśrayam || 156 ||

Report an error

भूषणैर्वर्णकैर्वस्त्रैर्माल्यैश्चैव यथाविधि । एवं नानाप्रकारैस्तु बुद्ध्या वेषान्प्रकल्पयेत् ॥ १५७ ॥

bhūṣaṇairvarṇakairvastrairmālyaiścaiva yathāvidhi | evaṃ nānāprakāraistu buddhyā veṣānprakalpayet || 157 ||

Report an error

पूर्वं तु प्रकृतिं स्थाप्य प्रयोगगुणसम्भवाम् । स्त्रीणां वा पुरुषाणां वाप्यवस्थां प्राप्य तादृशीम् ॥ १५८ ॥

pūrvaṃ tu prakṛtiṃ sthāpya prayogaguṇasambhavām | strīṇāṃ vā puruṣāṇāṃ vāpyavasthāṃ prāpya tādṛśīm || 158 ||

Report an error

सर्वे भावाश्च दिव्यानां कार्या मानुषसंश्रयाः । तेषां चानिमिषत्वादि नैव कार्यं प्रयोक्तृभिः ॥ १५९ ॥

sarve bhāvāśca divyānāṃ kāryā mānuṣasaṃśrayāḥ | teṣāṃ cānimiṣatvādi naiva kāryaṃ prayoktṛbhiḥ || 159 ||

Report an error

इह भावरसाश्चैव दृष्टिभिः सम्प्रतिष्ठिताः । दृष्ट्यैव स्थापितो ह्यर्थः पश्चादङ्गैर्विभाव्यते ॥ १६० ॥

iha bhāvarasāścaiva dṛṣṭibhiḥ sampratiṣṭhitāḥ | dṛṣṭyaiva sthāpito hyarthaḥ paścādaṅgairvibhāvyate || 160 ||

Report an error

एवं ज्ञीयाङ्गरचना नानाप्रकृतिसम्भवा । सजीव इति यः प्रोक्तस्तस्य वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ १६१ ॥

evaṃ jñīyāṅgaracanā nānāprakṛtisambhavā | sajīva iti yaḥ proktastasya vakṣyāmi lakṣaṇam || 161 ||

Report an error

यः प्राणिनां प्रवेशो वै सजीव इति सन्ज्ञितः । चतुष्पदोऽथ द्विपदस्तथा चैवापदः स्मृतः ॥ १६२ ॥

yaḥ prāṇināṃ praveśo vai sajīva iti sanjñitaḥ | catuṣpado'tha dvipadastathā caivāpadaḥ smṛtaḥ || 162 ||

Report an error

उरगानपदान् विद्याद् द्विपदान्खगमानुषान् । ग्राम्या आरण्याः पशवो विज्ञेयाः स्युश्चतुष्पदाः ॥ १६३ ॥

uragānapadān vidyād dvipadānkhagamānuṣān | grāmyā āraṇyāḥ paśavo vijñeyāḥ syuścatuṣpadāḥ || 163 ||

Report an error

ये ते तु यद्धसम्फेटैरुपरोधैस्तथैव च । नानाप्रहरणोपेताः प्रयोज्या नाटके बुधैः ॥ १६४ ॥

ye te tu yaddhasampheṭairuparodhaistathaiva ca | nānāpraharaṇopetāḥ prayojyā nāṭake budhaiḥ || 164 ||

Report an error

आयुधानि च कार्याणि पुरुषाणां प्रमाणतः । तान्यहं वर्तयिष्यामि यथापुस्तप्रमाणतः ॥ १६५ ॥

āyudhāni ca kāryāṇi puruṣāṇāṃ pramāṇataḥ | tānyahaṃ vartayiṣyāmi yathāpustapramāṇataḥ || 165 ||

Report an error

भिण्डिर्द्वादशतालः स्याद्दश कुन्तो भवेदथ । अष्टौ शतघ्नी शूलं च तोमरः शक्तिरेव वा ॥ १६६ ॥

bhiṇḍirdvādaśatālaḥ syāddaśa kunto bhavedatha | aṣṭau śataghnī śūlaṃ ca tomaraḥ śaktireva vā || 166 ||

Report an error

अष्टौ ताला धनुर्ज्ञेयमायामोऽस्य द्विहस्तकः । शरो गदा च वज्रा च चतुस्तालं विधीयते ॥ १६७ ॥

aṣṭau tālā dhanurjñeyamāyāmo'sya dvihastakaḥ | śaro gadā ca vajrā ca catustālaṃ vidhīyate || 167 ||

Report an error

अङ्गुलानि त्वसिः कार्यश्चत्वारिंशत्प्रमाणतः । द्वादशाङ्गुलकं चक्रं ततोऽर्धं प्रास इष्यते ॥ १६८ ॥

aṅgulāni tvasiḥ kāryaścatvāriṃśatpramāṇataḥ | dvādaśāṅgulakaṃ cakraṃ tato'rdhaṃ prāsa iṣyate || 168 ||

Report an error

प्रासवत्पट्टसं विद्याद्दण्डश्चैव तु विंशतिः । विंशतिः कणयश्चैव ह्यङ्गुलानि प्रमाणतः ॥ १६९ ॥

prāsavatpaṭṭasaṃ vidyāddaṇḍaścaiva tu viṃśatiḥ | viṃśatiḥ kaṇayaścaiva hyaṅgulāni pramāṇataḥ || 169 ||

Report an error

शोडषाङ्गुलविस्तीर्णं सबलं सम्प्रघण्टिकम् । त्रिंशदङ्गुलिमानेन कर्तव्यं खेटकं बुधैः ॥ १७० ॥

śoḍaṣāṅgulavistīrṇaṃ sabalaṃ sampraghaṇṭikam | triṃśadaṅgulimānena kartavyaṃ kheṭakaṃ budhaiḥ || 170 ||

Report an error

जर्जरो दण्डकाष्ठं च तथैव प्रतिशीर्षकम् । छत्रं चामरं चैव ध्वजो शृङ्गार एव च ॥ १७१ ॥

jarjaro daṇḍakāṣṭhaṃ ca tathaiva pratiśīrṣakam | chatraṃ cāmaraṃ caiva dhvajo śṛṅgāra eva ca || 171 ||

Report an error

यत्किञ्चिन्मानुषे लोके द्रव्यं पुंसां प्रयोजकम् । यच्चोपकरणं सर्वे नाट्ये तत्सम्प्रकीर्तितम् ॥ १७२ ॥

yatkiñcinmānuṣe loke dravyaṃ puṃsāṃ prayojakam | yaccopakaraṇaṃ sarve nāṭye tatsamprakīrtitam || 172 ||

Report an error

यद्यस्य विषयप्राप्तं तेनोह्यं तस्य लक्षणम् । जर्जरे दण्डकाष्ठे च सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् ॥ १७३ ॥

yadyasya viṣayaprāptaṃ tenohyaṃ tasya lakṣaṇam | jarjare daṇḍakāṣṭhe ca sampravakṣyāmi lakṣaṇam || 173 ||

Report an error

माहेन्द्रा वै ध्वजाज़् प्रोक्ता लक्षणैर्विश्वकर्मणा । एषान्यतमं कुर्याज्जर्जरं दारुकर्मतः ॥ १७४ ॥

māhendrā vai dhvajāja़ proktā lakṣaṇairviśvakarmaṇā | eṣānyatamaṃ kuryājjarjaraṃ dārukarmataḥ || 174 ||

Report an error

अथवा वृक्षयोनिः स्यात्प्ररोहो वापि जर्जरः । वेणुरेव भवेच्छ्रेष्ठस्तस्य वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ १७५ ॥

athavā vṛkṣayoniḥ syātpraroho vāpi jarjaraḥ | veṇureva bhavecchreṣṭhastasya vakṣyāmi lakṣaṇam || 175 ||

Report an error

श्वेतभूम्यां तु यो जातः पुष्यनक्षत्रजस्तथा । सङ्ग्राह्यो वै भवेद्वेणुर्जर्जरार्थे प्रयत्नतः ॥ १७६ ॥

śvetabhūmyāṃ tu yo jātaḥ puṣyanakṣatrajastathā | saṅgrāhyo vai bhavedveṇurjarjarārthe prayatnataḥ || 176 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).