अध्यायः ३६
Bharatamunipraṇītaṃ nāṭyaśāstram
॥
A chapter of the Natya Shastra.
51 verses·Sanskrit with transliteration
भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम् ।
अथ षट्त्रिंशोऽध्यायः ।
अथात्रेयो वसिष्ठश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
अङ्गिरा गौतमोऽगस्त्यो मनुरायुस्तथात्मवान् ॥ १ ॥
bharatamunipraṇītaṃ nāṭyaśāstram |
atha ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ |
athātreyo vasiṣṭhaśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
aṅgirā gautamo'gastyo manurāyustathātmavān || 1 ||
विश्वामित्रः स्थूलशिराः संवर्तः प्रमतिर्दनुः ।
उशना बृहस्पतिर्व्यासश्च्यवनः काश्यपो ध्रुवः ॥ २ ॥
viśvāmitraḥ sthūlaśirāḥ saṃvartaḥ pramatirdanuḥ |
uśanā bṛhaspatirvyāsaścyavanaḥ kāśyapo dhruvaḥ || 2 ||
दुर्वासा जामदग्न्यश्च मार्कण्डेयोऽथ गालवः ।
भरद्वाजश्च रैभ्यश्च यवक्रीतस्तथैव च ॥ ३ ॥
durvāsā jāmadagnyaśca mārkaṇḍeyo'tha gālavaḥ |
bharadvājaśca raibhyaśca yavakrītastathaiva ca || 3 ||
स्थूलाक्षः शकलाक्षश्च काण्वो मेघातिथिः क्रतुः ।
नारदः पर्वतश्चैव सुवर्माथैकजो द्विजः ॥ ४ ॥
sthūlākṣaḥ śakalākṣaśca kāṇvo meghātithiḥ kratuḥ |
nāradaḥ parvataścaiva suvarmāthaikajo dvijaḥ || 4 ||
नितम्बुर्भुवनः सौम्यः शतानन्दः कृतव्रणः ।
जामदग्न्यस्तथा रामः कचश्चेत्येवमादयः ॥ ५ ॥
nitamburbhuvanaḥ saumyaḥ śatānandaḥ kṛtavraṇaḥ |
jāmadagnyastathā rāmaḥ kacaścetyevamādayaḥ || 5 ||
एवं ते मुनयः श्रुत्वा सर्वज्ञं भरतं ततः ।
पुनरूचुरिदं वाक्यं कुतूहलपुरोगमम् ॥ ६ ॥
evaṃ te munayaḥ śrutvā sarvajñaṃ bharataṃ tataḥ |
punarūcuridaṃ vākyaṃ kutūhalapurogamam || 6 ||
यस्त्वया गदितो ह्येष नाट्यवेदः पुरातनः ।
एकचित्तैः स चास्माभिः सम्यक् समुपधारितः ॥ ७ ॥
yastvayā gadito hyeṣa nāṭyavedaḥ purātanaḥ |
ekacittaiḥ sa cāsmābhiḥ samyak samupadhāritaḥ || 7 ||
एकश्च संशयोऽस्माकं तं नो व्याख्यातुमर्हसि ।
को वान्यो नाट्यवेदस्य निश्चयं वक्तुमर्हति ॥ ८ ॥
ekaśca saṃśayo'smākaṃ taṃ no vyākhyātumarhasi |
ko vānyo nāṭyavedasya niścayaṃ vaktumarhati || 8 ||
न वयं परिहासेन न विरोधेन न चेर्ष्यया ।
पृच्छामो भगवन् नाट्यमुपदेशार्थमेव तु ॥ ९ ॥
na vayaṃ parihāsena na virodhena na cerṣyayā |
pṛcchāmo bhagavan nāṭyamupadeśārthameva tu || 9 ||
अस्माभिश्च तदा नोक्तं कथाच्छेदो भवेदिति ।
इदानीं तूपशिक्षार्थं नाट्यगुह्यं निदर्शय ॥ १० ॥
asmābhiśca tadā noktaṃ kathācchedo bhavediti |
idānīṃ tūpaśikṣārthaṃ nāṭyaguhyaṃ nidarśaya || 10 ||
लोकस्य चरितं नाट्यमित्यवोचस्त्वमीदृशम् ।
तेषां तु लोकं गुह्यानां निश्चयं वक्तुमर्हसि ॥ ११ ॥
lokasya caritaṃ nāṭyamityavocastvamīdṛśam |
teṣāṃ tu lokaṃ guhyānāṃ niścayaṃ vaktumarhasi || 11 ||
देवस्य कस्य चरितं पूर्वरङ्गे द्विजर्षभ ।
किमर्थं भुज्यते ह्येष प्रयुक्तः किं करोति वा ॥ १२ ॥
devasya kasya caritaṃ pūrvaraṅge dvijarṣabha |
kimarthaṃ bhujyate hyeṣa prayuktaḥ kiṃ karoti vā || 12 ||
कस्माच्चैव पुनः शौचं सम्यक् चरति सूत्रदृक् ।
कथमुर्वीतले नाट्यं स्वर्गान्निपतितं विभो ॥ १३ ॥
kasmāccaiva punaḥ śaucaṃ samyak carati sūtradṛk |
kathamurvītale nāṭyaṃ svargānnipatitaṃ vibho || 13 ||
कथं तवायं वंशश्च नटसंज्ञः प्रतिष्ठितः ।
सर्वमेव यथातत्त्वं कथयस्व महामुने ॥ १४ ॥
kathaṃ tavāyaṃ vaṃśaśca naṭasaṃjñaḥ pratiṣṭhitaḥ |
sarvameva yathātattvaṃ kathayasva mahāmune || 14 ||
तेषं तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः ।
प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं गुह्यार्थाभिनयं प्रति ॥ १५ ॥
teṣaṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato muniḥ |
pratyuvāca punarvākyaṃ guhyārthābhinayaṃ prati || 15 ||
ब्रवीमि वः कथां गुह्यां यन्मां पृच्छन् सुव्रताः ।
पूर्वरङ्गविधानस्य तां च मे सन्निबोधत ॥ १६ ॥
bravīmi vaḥ kathāṃ guhyāṃ yanmāṃ pṛcchan suvratāḥ |
pūrvaraṅgavidhānasya tāṃ ca me sannibodhata || 16 ||
प्रोक्तवानस्मि यत्पूर्वं शुभं विघ्ननिबर्हणम् ।
तस्यानुबन्धेन मया पूर्वरङ्गः प्रकीर्तितः ॥ १७ ॥
proktavānasmi yatpūrvaṃ śubhaṃ vighnanibarhaṇam |
tasyānubandhena mayā pūrvaraṅgaḥ prakīrtitaḥ || 17 ||
शस्त्राणां प्रतिकारार्थं शरीरावरणं यथा ।
क्रियते हि तथा पापं हुतेनैव प्रशाम्यति ॥ १८ ॥
śastrāṇāṃ pratikārārthaṃ śarīrāvaraṇaṃ yathā |
kriyate hi tathā pāpaṃ hutenaiva praśāmyati || 18 ||
एवं जप्यैश्च होमैश्च देवताभ्यर्चनेन च ।
सर्वातोद्यविधानैश्च तथा गीतस्वनेन च ॥ १९ ॥
evaṃ japyaiśca homaiśca devatābhyarcanena ca |
sarvātodyavidhānaiśca tathā gītasvanena ca || 19 ||
स्तुत्याशीर्वचनैः शान्तैः कर्मभावानुकीर्तनैः ।
मया पापापहरणैः कृते विघ्ननिबर्हणे ॥ २० ॥
stutyāśīrvacanaiḥ śāntaiḥ karmabhāvānukīrtanaiḥ |
mayā pāpāpaharaṇaiḥ kṛte vighnanibarhaṇe || 20 ||
स्तुतिगीतादिसंसृष्टैर्देवैरभिहितोऽस्म्यहम् ।
नितरां परितुष्टाः स्मः प्रयोगेणामुना च ते ॥ २१ ॥
stutigītādisaṃsṛṣṭairdevairabhihito'smyaham |
nitarāṃ parituṣṭāḥ smaḥ prayogeṇāmunā ca te || 21 ||
देवतासुरमानन्द्य यस्माँल्लोकश्च नन्दति ।
तस्मादयं प्रयोगस्तु नान्दीनामा भविष्यति ॥ २२ ॥
devatāsuramānandya yasmā~llokaśca nandati |
tasmādayaṃ prayogastu nāndīnāmā bhaviṣyati || 22 ||
गीतवाद्यानुनादो हि यत्र काकुस्वनः शुभः ।
तस्मिन् देशे विपाप्मानो माङ्गल्यं च भविष्यति ॥ २३ ॥
gītavādyānunādo hi yatra kākusvanaḥ śubhaḥ |
tasmin deśe vipāpmāno māṅgalyaṃ ca bhaviṣyati || 23 ||
यावत्तं पूरयेद्देशं ध्वनिर्नाट्यसमाश्रयः ।
न स्थास्यन्ति हि रक्षांसि तं देशं न विनायकाः ॥ २४ ॥
yāvattaṃ pūrayeddeśaṃ dhvanirnāṭyasamāśrayaḥ |
na sthāsyanti hi rakṣāṃsi taṃ deśaṃ na vināyakāḥ || 24 ||
आवाहे च विवाहे च यज्ञे नृपतिमङ्गले ।
नान्दीशब्दमुपश्रुत्य हिंस्रा नश्यन्ति चैव हि ॥ २५ ॥
āvāhe ca vivāhe ca yajñe nṛpatimaṅgale |
nāndīśabdamupaśrutya hiṃsrā naśyanti caiva hi || 25 ||
पाठ्यं नाट्यं तथा गेयं चित्रवादित्रमेव च ।
वेदमन्त्रार्थवचनैः समं ह्येतद् भविष्यति ॥ २६ ॥
pāṭhyaṃ nāṭyaṃ tathā geyaṃ citravāditrameva ca |
vedamantrārthavacanaiḥ samaṃ hyetad bhaviṣyati || 26 ||
श्रुतं मया देवदेवात् तत्त्वतः शङ्कराद्धितम् ।
स्नानजप्यसहस्रेभ्यः पवित्रं गीतवादितम् ॥ २७ ॥
śrutaṃ mayā devadevāt tattvataḥ śaṅkarāddhitam |
snānajapyasahasrebhyaḥ pavitraṃ gītavāditam || 27 ||
यस्मिन्नातोद्यनाट्यस्य गीतपाठ्यध्वनिः शुभः ।
भविष्यत्यशुभं देशे नैव तस्मिन् कदाचन ॥ २८ ॥
yasminnātodyanāṭyasya gītapāṭhyadhvaniḥ śubhaḥ |
bhaviṣyatyaśubhaṃ deśe naiva tasmin kadācana || 28 ||
एवं पूजाधिकारार्थं पूर्वरङ्गः कृतो मया ।
नानास्तुतिकृतैर्वाक्यैर्देवताभ्यर्चनेन च ॥ २९ ॥
evaṃ pūjādhikārārthaṃ pūrvaraṅgaḥ kṛto mayā |
nānāstutikṛtairvākyairdevatābhyarcanena ca || 29 ||
यतोऽभिवादनं क्लिष्टं शिष्टं तद्रङ्गमण्डले ।
ततस्तस्य हि तच्छौचं विहितं तु द्विजोत्तमाः ॥ ३० ॥
yato'bhivādanaṃ kliṣṭaṃ śiṣṭaṃ tadraṅgamaṇḍale |
tatastasya hi tacchaucaṃ vihitaṃ tu dvijottamāḥ || 30 ||
शौचं कृत्वा यतो मन्त्रं पूजनं जर्जरस्य तु ।
उच्यते पूर्वरङ्गेऽस्मिन् तस्माच्छौचं प्रकीर्तितम् ॥ ३१ ॥
śaucaṃ kṛtvā yato mantraṃ pūjanaṃ jarjarasya tu |
ucyate pūrvaraṅge'smin tasmācchaucaṃ prakīrtitam || 31 ||
यथावतारितं चैव नाट्यमेतन्महीतले ।
वक्तव्यं सर्वमेतद्धि न शक्यं हि निगूहितुम् ॥ ३२ ॥
yathāvatāritaṃ caiva nāṭyametanmahītale |
vaktavyaṃ sarvametaddhi na śakyaṃ hi nigūhitum || 32 ||
ममैते तनयाः सर्वे नाट्यवेदसमन्विताः ।
सर्वलोकं प्रहसनैः बाधन्ते नाट्यसंश्रयैः ॥ ३३ ॥
mamaite tanayāḥ sarve nāṭyavedasamanvitāḥ |
sarvalokaṃ prahasanaiḥ bādhante nāṭyasaṃśrayaiḥ || 33 ||
कस्यचित्त्वथ कालस्य शिल्पकं ग्राम्यधर्मकम् ।
ऋषीणां व्यङ्ग्यकरणं कुर्वद्भिर्गुणसंश्रयम् ॥ ३४ ॥
kasyacittvatha kālasya śilpakaṃ grāmyadharmakam |
ṛṣīṇāṃ vyaṅgyakaraṇaṃ kurvadbhirguṇasaṃśrayam || 34 ||
अश्राव्यं तद्दुराचारं ग्राम्यधर्मप्रवर्तितम् ।
निष्ठुरं चाप्रस्तुतं च काव्यं संसदि योजितम् ॥ ३५ ॥
aśrāvyaṃ taddurācāraṃ grāmyadharmapravartitam |
niṣṭhuraṃ cāprastutaṃ ca kāvyaṃ saṃsadi yojitam || 35 ||
तच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे भीमरोषप्रकम्पिताः ।
ऊचुस्तान् भरतान् क्रुद्धा निर्दहन्त इवाग्नयः ॥ ३६ ॥
tacchrutvā munayaḥ sarve bhīmaroṣaprakampitāḥ |
ūcustān bharatān kruddhā nirdahanta ivāgnayaḥ || 36 ||
मा तावद्भो द्विजा युक्तमिदमस्मद्विडम्बनम् ।
को नामायं परिभवः किञ्च नास्मासु सम्मतम् ॥ ३७ ॥
mā tāvadbho dvijā yuktamidamasmadviḍambanam |
ko nāmāyaṃ paribhavaḥ kiñca nāsmāsu sammatam || 37 ||
यस्माज्ज्ञानमदोन्मत्ता न वेत्थाविनयाश्रिताः ।
तस्मादेतद्धि भवतां कुज्ञानं नाशमेष्यति ॥ ३८ ॥
yasmājjñānamadonmattā na vetthāvinayāśritāḥ |
tasmādetaddhi bhavatāṃ kujñānaṃ nāśameṣyati || 38 ||
ऋषीणां ब्राह्मणानां च समवायसमागताः ।
निराहुता विना होमैः शूद्राचारा भविष्यथ ॥ ३९ ॥
ṛṣīṇāṃ brāhmaṇānāṃ ca samavāyasamāgatāḥ |
nirāhutā vinā homaiḥ śūdrācārā bhaviṣyatha || 39 ||
अपाङ्क्तेयाः कुत्सिताश्चावमा एव भविष्यथ ।
यश्च वो भविता वंशः सर्वाशौचो भविष्यति ॥ ४० ॥
apāṅkteyāḥ kutsitāścāvamā eva bhaviṣyatha |
yaśca vo bhavitā vaṃśaḥ sarvāśauco bhaviṣyati || 40 ||
ये च वो वंशजास्तेऽपि भविष्यन्त्यथ नर्तकाः ।
परोपस्थानवन्तश्च शस्त्रपण्योपजीविनः ॥ ४१ ॥
ye ca vo vaṃśajāste'pi bhaviṣyantyatha nartakāḥ |
paropasthānavantaśca śastrapaṇyopajīvinaḥ || 41 ||
शापं दत्तं तथा ज्ञात्वा सुतेभ्यो मे तदा सुराः ।
सर्वे विमनसो भूत्वा तानृषीन् समुपस्थिताः ॥ ४२ ॥
śāpaṃ dattaṃ tathā jñātvā sutebhyo me tadā surāḥ |
sarve vimanaso bhūtvā tānṛṣīn samupasthitāḥ || 42 ||
याचमानैस्ततः प्रोक्तं देवैः शक्रपुरोगमैः ।
इदानीं दुःखमुत्पन्नं नाट्यमेतद् विनङ्क्षति ॥ ४३ ॥
yācamānaistataḥ proktaṃ devaiḥ śakrapurogamaiḥ |
idānīṃ duḥkhamutpannaṃ nāṭyametad vinaṅkṣati || 43 ||
ऋषिभिश्च ततः प्रोक्तं न चैतद्धि विनक्ष्यति ।
शेषमन्यत्र यद् प्रोक्तं सर्वमेतद् भविष्यति ॥ ४४ ॥
ṛṣibhiśca tataḥ proktaṃ na caitaddhi vinakṣyati |
śeṣamanyatra yad proktaṃ sarvametad bhaviṣyati || 44 ||
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं मुनीनामुग्रतेजसाम् ।
विष्ण्णास्ते ततः सर्वे श्रुत्वा मां समुपस्थिताः ॥ ४५ ॥
etacchrutvā tu vacanaṃ munīnāmugratejasām |
viṣṇṇāste tataḥ sarve śrutvā māṃ samupasthitāḥ || 45 ||
प्रोक्तवन्तश्च मां पुत्रास्त्वयाहो नाशिता वयम् ।
अनेन नाट्यदोषेण शूद्राचारा हि यत् कृताः ॥ ४६ ॥
proktavantaśca māṃ putrāstvayāho nāśitā vayam |
anena nāṭyadoṣeṇa śūdrācārā hi yat kṛtāḥ || 46 ||
मयापि सान्त्वयित्वोक्ता मा क्रोधं व्रजतानघाः ।
कृतान्तविहितोऽस्माकं नूनमेष विधिः सुताः ॥ ४७ ॥
mayāpi sāntvayitvoktā mā krodhaṃ vrajatānaghāḥ |
kṛtāntavihito'smākaṃ nūnameṣa vidhiḥ sutāḥ || 47 ||
मुनीनां हि मृषा वाक्यं भविष्यति कदाचन ।
निधने च मनो मा भूद् युष्माकमिति सान्त्विताः ॥ ४८ ॥
munīnāṃ hi mṛṣā vākyaṃ bhaviṣyati kadācana |
nidhane ca mano mā bhūd yuṣmākamiti sāntvitāḥ || 48 ||
जानीध्वं तत्तथा नाट्यं ब्रह्मणा सम्प्रवर्तितम् ।
शिष्येभ्यश्च तदन्येभ्यः प्रयच्छामः प्रयोगतः ॥ ४९ ॥
jānīdhvaṃ tattathā nāṭyaṃ brahmaṇā sampravartitam |
śiṣyebhyaśca tadanyebhyaḥ prayacchāmaḥ prayogataḥ || 49 ||
मा वै प्रणश्यतामेतन्नाट्यं दुःखप्रवर्तितम् ।
महाश्रयं महापुण्यं वेदाङ्गोपाङ्गसम्भवम् ॥ ५० ॥
mā vai praṇaśyatāmetannāṭyaṃ duḥkhapravartitam |
mahāśrayaṃ mahāpuṇyaṃ vedāṅgopāṅgasambhavam || 50 ||
अप्सरोभ्य इदं चैव यथातत्त्वं यथाश्रुतम् ।
नाट्यं दत्त्वा ततः सर्वे प्रायश्चित्तं चरिष्यथ ॥ ५१ ॥
apsarobhya idaṃ caiva yathātattvaṃ yathāśrutam |
nāṭyaṃ dattvā tataḥ sarve prāyaścittaṃ cariṣyatha || 51 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).