Skip to content

अध्यायः ९

Chapter 9

A chapter of the Natya Shastra.

49 versesSanskrit with transliteration

A dancer in a temple hall, lamps burning.

॥ श्रीरस्तु ॥ । भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम् । अथ षष्ठोऽध्यायः । अथ नवमोऽध्यायः । एवमेतच्छिरोनेत्रभ्रुनासोष्ठकपोलजम् । कर्म लक्षणसंयक्तमुपाङ्गानां मयोदितम् ॥ १ ॥

|| śrīrastu || | bharatamunipraṇītaṃ nāṭyaśāstram | atha ṣaṣṭho'dhyāyaḥ | atha navamo'dhyāyaḥ | evametacchironetrabhrunāsoṣṭhakapolajam | karma lakṣaṇasaṃyaktamupāṅgānāṃ mayoditam || 1 ||

Report an error

हस्तोरपार्श्वजठरकटीजङ्घोरुपादतः । लक्षणं सम्प्रवक्ष्यामि विनियोगं च तत्त्वतः ॥ २ ॥

hastorapārśvajaṭharakaṭījaṅghorupādataḥ | lakṣaṇaṃ sampravakṣyāmi viniyogaṃ ca tattvataḥ || 2 ||

Report an error

हस्तादीनां प्रवक्ष्यामि कर्म नाट्यप्रयोजकम् । यथा येनाभिनेयं च तन्मे निगदतः शृणु ॥ ३ ॥

hastādīnāṃ pravakṣyāmi karma nāṭyaprayojakam | yathā yenābhineyaṃ ca tanme nigadataḥ śṛṇu || 3 ||

Report an error

पताकस्त्रिपताकश्च तथा वै कर्तरीमुखः । अर्धचन्द्रो ह्यरालश्च शुकतुण्डस्तथैव च ॥ ४ ॥

patākastripatākaśca tathā vai kartarīmukhaḥ | ardhacandro hyarālaśca śukatuṇḍastathaiva ca || 4 ||

Report an error

मुष्टिश्च शिखराख्यश्च कपित्थः खटकामुखः । सूच्यास्यः पद्मकोशश्च तथा वै सर्पशीर्षकः ॥ ५ ॥

muṣṭiśca śikharākhyaśca kapitthaḥ khaṭakāmukhaḥ | sūcyāsyaḥ padmakośaśca tathā vai sarpaśīrṣakaḥ || 5 ||

Report an error

मृगशीर्षः परो ज्ञेयो हस्ताभिनययोक्तृभिः । काङ्गुलकोऽलपद्मश्च चतुरो भ्रमरस्तथ ॥ ६ ॥

mṛgaśīrṣaḥ paro jñeyo hastābhinayayoktṛbhiḥ | kāṅgulako'lapadmaśca caturo bhramarastatha || 6 ||

Report an error

हंसास्यो हंसपक्षश्च सन्दंशो मुकुलस्तथा । ऊर्णनाभस्ताम्रचूडचतुर्विंशतिरीरिताः ॥ ७ ॥

haṃsāsyo haṃsapakṣaśca sandaṃśo mukulastathā | ūrṇanābhastāmracūḍacaturviṃśatirīritāḥ || 7 ||

Report an error

असंयुताः संयुताश्च गदतो मे निबोधत । अञ्जलिश्च कपोतश्च कर्कटः स्वस्तिकस्तथा ॥ ८ ॥

asaṃyutāḥ saṃyutāśca gadato me nibodhata | añjaliśca kapotaśca karkaṭaḥ svastikastathā || 8 ||

Report an error

खटकावर्धमानश्च ह्युत्सङ्गो निषधस्तथा । दोलः पुष्पपुटश्चैव तथा मकर एव च ॥ ९ ॥

khaṭakāvardhamānaśca hyutsaṅgo niṣadhastathā | dolaḥ puṣpapuṭaścaiva tathā makara eva ca || 9 ||

Report an error

गजदन्तोऽवहित्थश्च वर्धमानस्तथैव च । एते तु संयुता हस्ता मया प्रोक्तास्त्रयोदश ॥ १० ॥

gajadanto'vahitthaśca vardhamānastathaiva ca | ete tu saṃyutā hastā mayā proktāstrayodaśa || 10 ||

Report an error

नृत्तहस्तानतश्चोर्ध्व गदतो मे निबोधत । चतुरस्रौ तथोद्वृत्तौ तथा तलमुखौ स्मृतौ ॥ ११ ॥

nṛttahastānataścordhva gadato me nibodhata | caturasrau tathodvṛttau tathā talamukhau smṛtau || 11 ||

Report an error

स्वस्तिकौ विप्रकीर्णौ चाप्यरालखटकामुखौ । आविद्धवक्रौ सूच्यास्यौ रेचितावर्धरेचितौ ॥ १२ ॥

svastikau viprakīrṇau cāpyarālakhaṭakāmukhau | āviddhavakrau sūcyāsyau recitāvardharecitau || 12 ||

Report an error

उत्तानावञ्चितौ वापि पल्लवौ च तथा करौ । नितम्बौ चापि विज्ञेयौ केशबन्धौ तथैव च ॥ १३ ॥

uttānāvañcitau vāpi pallavau ca tathā karau | nitambau cāpi vijñeyau keśabandhau tathaiva ca || 13 ||

Report an error

सम्प्रोक्तौ करिहस्तौ च लताख्यौ च तथैव च । पक्षवञ्चितकौ चैव पक्षप्रद्योतकौ तथा ॥ १४ ॥

samproktau karihastau ca latākhyau ca tathaiva ca | pakṣavañcitakau caiva pakṣapradyotakau tathā || 14 ||

Report an error

ज्ञेयो गरुडपक्षौ च हंसपक्षौ तथैव च । ऊर्ध्वमण्डलिनौ चैव पार्श्वमण्डलिनौ तथा ॥ १५ ॥

jñeyo garuḍapakṣau ca haṃsapakṣau tathaiva ca | ūrdhvamaṇḍalinau caiva pārśvamaṇḍalinau tathā || 15 ||

Report an error

उरोमण्डलिनौ चैव उरःपार्श्वार्धमण्डलौ । मुष्टिकस्वस्तिकौ चापि नलिनीपद्मकोशकौ ॥ १६ ॥

uromaṇḍalinau caiva uraḥpārśvārdhamaṇḍalau | muṣṭikasvastikau cāpi nalinīpadmakośakau || 16 ||

Report an error

अलपद्मावुल्बनौ च ललितौ वलितौ तथा । सप्तषष्टिकरा ह्येते नामतोऽभिहिता मया ॥ १७ ॥

alapadmāvulbanau ca lalitau valitau tathā | saptaṣaṣṭikarā hyete nāmato'bhihitā mayā || 17 ||

Report an error

यथा लक्षणमेतेषां कर्माणि च निबोधत । प्रसारिताः समाः सर्वा यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि । कुञ्चितश्च तथाङ्गुष्ठः स पताक इति स्मृतः ॥ १८ ॥

yathā lakṣaṇameteṣāṃ karmāṇi ca nibodhata | prasāritāḥ samāḥ sarvā yasyāṅgulyo bhavanti hi | kuñcitaśca tathāṅguṣṭhaḥ sa patāka iti smṛtaḥ || 18 ||

Report an error

एष प्रहारपाते प्रतापन नोदने प्रहर्षे च । गर्वेऽप्यहमिति तज्ज्ञैललाटदेशोत्थितः कार्यः ॥ १९ ॥

eṣa prahārapāte pratāpana nodane praharṣe ca | garve'pyahamiti tajjñailalāṭadeśotthitaḥ kāryaḥ || 19 ||

Report an error

एषोऽग्निवर्षधारानिरूपणे पुष्पवृष्टिपतने च । संयुतकरणः कार्यः प्रविरलचलिताङ्गुलिर्हस्तः ॥ २० ॥

eṣo'gnivarṣadhārānirūpaṇe puṣpavṛṣṭipatane ca | saṃyutakaraṇaḥ kāryaḥ praviralacalitāṅgulirhastaḥ || 20 ||

Report an error

स्वस्तिकविच्युतिकरणात् पल्लवपुष्पोपहारशष्पाणि । विरचितमुर्वीसंस्थं यद् द्रव्य तच्च निर्द्देश्यम् ॥ २१ ॥

svastikavicyutikaraṇāt pallavapuṣpopahāraśaṣpāṇi | viracitamurvīsaṃsthaṃ yad dravya tacca nirddeśyam || 21 ||

Report an error

स्वस्तिकविच्युतिकरणात् पुनरेवाधोमुखेन कर्तव्यम् । संवृतविवृतं पाल्यं छन्नं निबिडं च गोप्यं च ॥ २२ ॥

svastikavicyutikaraṇāt punarevādhomukhena kartavyam | saṃvṛtavivṛtaṃ pālyaṃ channaṃ nibiḍaṃ ca gopyaṃ ca || 22 ||

Report an error

अस्यैव चाङ्गुलीभिरधोमुखप्रस्थितोत्थितचलाभिः । वायूर्मिवेगवेलाक्षोभश्चौघश्च कर्तव्यः ॥ २३ ॥

asyaiva cāṅgulībhiradhomukhaprasthitotthitacalābhiḥ | vāyūrmivegavelākṣobhaścaughaśca kartavyaḥ || 23 ||

Report an error

उत्साहनं बहु तथा महाजनप्रांशुपुष्करप्रहतम् । पक्षोत्क्षेपाभिनयं रेचककरणेन चाभिनयेत् ॥ २४ ॥

utsāhanaṃ bahu tathā mahājanaprāṃśupuṣkaraprahatam | pakṣotkṣepābhinayaṃ recakakaraṇena cābhinayet || 24 ||

Report an error

परिघृष्टतलस्थेन तु धौतं मृदितं प्रमृष्टपिष्टे च । पुनरेव शैलधारणमुद्घाटनमेव चाभिनयेत् ॥ २५ ॥

parighṛṣṭatalasthena tu dhautaṃ mṛditaṃ pramṛṣṭapiṣṭe ca | punareva śailadhāraṇamudghāṭanameva cābhinayet || 25 ||

Report an error

एवमेष प्रयोक्तव्यः स्त्रीपुंसाभिनये करः । पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यामभिनेयः प्रयोक्तृभिः ॥ २६ ॥

evameṣa prayoktavyaḥ strīpuṃsābhinaye karaḥ | patākābhyāṃ tu hastābhyāmabhineyaḥ prayoktṛbhiḥ || 26 ||

Report an error

दशाख्यश्च शताख्यश्च सहस्राख्यस्तथैव च । अतः परं प्रवक्ष्यामि त्रिपताकस्य लक्षणम् ॥ २७ ॥

daśākhyaśca śatākhyaśca sahasrākhyastathaiva ca | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tripatākasya lakṣaṇam || 27 ||

Report an error

पताके तु यदा वक्राऽनामिका त्वङ्गुलिर्भवेत् । त्रिपताकः स विज्ञेयः कर्म चास्य निबोधत ॥ २८ ॥

patāke tu yadā vakrā'nāmikā tvaṅgulirbhavet | tripatākaḥ sa vijñeyaḥ karma cāsya nibodhata || 28 ||

Report an error

आवाहनमवतरणं विसर्जनं वारणं प्रवेशश्च । उन्नामनं प्रणामो निदर्शनं विविधवचनं च ॥ २९ ॥

āvāhanamavataraṇaṃ visarjanaṃ vāraṇaṃ praveśaśca | unnāmanaṃ praṇāmo nidarśanaṃ vividhavacanaṃ ca || 29 ||

Report an error

मङ्गल्यद्रव्याणां स्पर्शः शिरसोऽथ सन्निवेशश्च । उष्णीषमुकुटधारणं नासास्यश्रोत्रसंवरणम् ॥ ३० ॥

maṅgalyadravyāṇāṃ sparśaḥ śiraso'tha sanniveśaśca | uṣṇīṣamukuṭadhāraṇaṃ nāsāsyaśrotrasaṃvaraṇam || 30 ||

Report an error

अस्यैव चाङ्गुलीभ्यामधोमुखप्रस्थितोत्थितचलाभ्याम् । लघुपवनस्रोतोभुजगभ्रमरादिकान् कुर्यात् ॥ ३१ ॥

asyaiva cāṅgulībhyāmadhomukhaprasthitotthitacalābhyām | laghupavanasrotobhujagabhramarādikān kuryāt || 31 ||

Report an error

अश्रुप्रमार्जने तिलकविरचनं रोचनयालम्भकं च । त्रिपताकानामिकया स्पर्शनमलकस्य कार्यञ्च ॥ ३२ ॥

aśrupramārjane tilakaviracanaṃ rocanayālambhakaṃ ca | tripatākānāmikayā sparśanamalakasya kāryañca || 32 ||

Report an error

स्वस्तिकौ त्रिपताकौ तु गुरूणां पादवन्दने । विच्युतौ चलितावस्थौ कार्यावुद्वाहदर्शने ॥ ३३ ॥

svastikau tripatākau tu gurūṇāṃ pādavandane | vicyutau calitāvasthau kāryāvudvāhadarśane || 33 ||

Report an error

परस्पराग्रसंश्लिष्टौ कर्तव्यौ नृपदर्शने । तिर्यक् स्वस्तिकस्म्बद्धौ स्यातां तौ ग्रहदर्शने ॥ ३४ ॥

parasparāgrasaṃśliṣṭau kartavyau nṛpadarśane | tiryak svastikasmbaddhau syātāṃ tau grahadarśane || 34 ||

Report an error

तपस्विदर्शने कार्यावूर्ध्वौ चापि पराङ्मुखौ । परस्पराभिमुखौ च कर्तव्यौ वरदर्शने ॥ ३५ ॥

tapasvidarśane kāryāvūrdhvau cāpi parāṅmukhau | parasparābhimukhau ca kartavyau varadarśane || 35 ||

Report an error

उत्तानाधोमुखौ कार्यावग्रे वक्त्रस्य संस्थितौ । वडवानलसङ्ग्राममकराणां च दर्शने ॥ ३६ ॥

uttānādhomukhau kāryāvagre vaktrasya saṃsthitau | vaḍavānalasaṅgrāmamakarāṇāṃ ca darśane || 36 ||

Report an error

अभिनयास्त्वनेनैअव वानरप्लवनोर्मयः । पवनश्च स्त्रियश्चैव नाट्ये नाट्यविचक्षणैः ॥ ३७ ॥

abhinayāstvanenaiava vānaraplavanormayaḥ | pavanaśca striyaścaiva nāṭye nāṭyavicakṣaṇaiḥ || 37 ||

Report an error

सम्मुखप्रसृताङ्गुष्ठः कार्यो बालेन्दुदर्शने । पराङ्ग्मुखस्तु कर्तव्यो याने नृणां प्रयोक्तृभिः ॥ ३८ ॥

sammukhaprasṛtāṅguṣṭhaḥ kāryo bālendudarśane | parāṅgmukhastu kartavyo yāne nṛṇāṃ prayoktṛbhiḥ || 38 ||

Report an error

त्रिपताके यदा हस्ते भवेत् पृष्ठावलोकनी । तर्जनी मध्यमायाश्च तदासौ कर्तरीमुखः ॥ ३९ ॥

tripatāke yadā haste bhavet pṛṣṭhāvalokanī | tarjanī madhyamāyāśca tadāsau kartarīmukhaḥ || 39 ||

Report an error

पथि चरणरचनरञ्जनरङ्गणकरणान्यधोमुखेनैव । ऊर्ध्वमुखेन तु कुर्यात् दष्टं शृङ्गं च लेख्यं च ॥ ४० ॥

pathi caraṇaracanarañjanaraṅgaṇakaraṇānyadhomukhenaiva | ūrdhvamukhena tu kuryāt daṣṭaṃ śṛṅgaṃ ca lekhyaṃ ca || 40 ||

Report an error

पतनमरणव्यतिक्रमपरिवृत्तवितर्कित तथ न्यस्तम् । भिन्नवलितेन कुर्यात् कर्तर्यास्याङ्गुलिमुखेन ॥ ४१ ॥

patanamaraṇavyatikramaparivṛttavitarkita tatha nyastam | bhinnavalitena kuryāt kartaryāsyāṅgulimukhena || 41 ||

Report an error

संयुतकरणो व स्यादसंयुतो वा प्रयुज्यते तज्ज्ञैः । रुरुचमरमहिषसुरगजवृषगोपुरशैलशिखरेषु ॥ ४२ ॥

saṃyutakaraṇo va syādasaṃyuto vā prayujyate tajjñaiḥ | rurucamaramahiṣasuragajavṛṣagopuraśailaśikhareṣu || 42 ||

Report an error

यस्याङ्गुल्यस्तु विनताः सहाङ्गुष्ठेन चापवत् । सोऽर्धचन्द्रो हि विज्ञेयः करः कर्मास्य वक्ष्यते ॥ ४३ ॥

yasyāṅgulyastu vinatāḥ sahāṅguṣṭhena cāpavat | so'rdhacandro hi vijñeyaḥ karaḥ karmāsya vakṣyate || 43 ||

Report an error

एतेन बालतरवः शशिलेखाम्बुकलशवलयानि । निर्घाटनमायस्तं मध्यौपम्यं च पीनं च ॥ ४४ ॥

etena bālataravaḥ śaśilekhāmbukalaśavalayāni | nirghāṭanamāyastaṃ madhyaupamyaṃ ca pīnaṃ ca || 44 ||

Report an error

रशनाजघनकटीनामाननतलपत्रकुण्डलादीनाम् । कर्तव्यो नारीणामभिनययोगोऽर्धचन्द्रेण ॥ ४५ ॥

raśanājaghanakaṭīnāmānanatalapatrakuṇḍalādīnām | kartavyo nārīṇāmabhinayayogo'rdhacandreṇa || 45 ||

Report an error

आद्या धनुर्नता कार्या कुञ्चिताङ्गुष्ठकस्तथा । शेषा भिन्नोर्ध्ववलिता ह्यरालेऽङ्गुलयः करे ॥ ४६ ॥

ādyā dhanurnatā kāryā kuñcitāṅguṣṭhakastathā | śeṣā bhinnordhvavalitā hyarāle'ṅgulayaḥ kare || 46 ||

Report an error

एतेन सत्त्वशौण्डीर्यवीर्यधृतिकान्तिदिव्यगाम्भीय्रम् । आशीर्वादाश्च तथा भावा हितसन्ज्ञकाः कार्याः ॥ ४७ ॥

etena sattvaśauṇḍīryavīryadhṛtikāntidivyagāmbhīyram | āśīrvādāśca tathā bhāvā hitasanjñakāḥ kāryāḥ || 47 ||

Report an error

एतेन पुनः स्त्रीणां केशानां सङ्ग्रहोत्कर्षौ । सर्वाङ्गिकं तथैव च निर्वर्णनमात्मनः कार्यम् ॥ ४८ ॥

etena punaḥ strīṇāṃ keśānāṃ saṅgrahotkarṣau | sarvāṅgikaṃ tathaiva ca nirvarṇanamātmanaḥ kāryam || 48 ||

Report an error

कौतुकविवाहयोगं प्रदक्षिणेनैव सम्प्रयोगं च । अङ्गुल्यग्रस्वस्तिकयोगान् परिमण्डलेनैव ॥ ४९ ॥

kautukavivāhayogaṃ pradakṣiṇenaiva samprayogaṃ ca | aṅgulyagrasvastikayogān parimaṇḍalenaiva || 49 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).