अध्यायः ९
Chapter 9
॥
A chapter of the Natya Shastra.
49 verses·Sanskrit with transliteration
॥ श्रीरस्तु ॥ ।
भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम् ।
अथ षष्ठोऽध्यायः ।
अथ नवमोऽध्यायः ।
एवमेतच्छिरोनेत्रभ्रुनासोष्ठकपोलजम् ।
कर्म लक्षणसंयक्तमुपाङ्गानां मयोदितम् ॥ १ ॥
|| śrīrastu || |
bharatamunipraṇītaṃ nāṭyaśāstram |
atha ṣaṣṭho'dhyāyaḥ |
atha navamo'dhyāyaḥ |
evametacchironetrabhrunāsoṣṭhakapolajam |
karma lakṣaṇasaṃyaktamupāṅgānāṃ mayoditam || 1 ||
हस्तोरपार्श्वजठरकटीजङ्घोरुपादतः ।
लक्षणं सम्प्रवक्ष्यामि विनियोगं च तत्त्वतः ॥ २ ॥
hastorapārśvajaṭharakaṭījaṅghorupādataḥ |
lakṣaṇaṃ sampravakṣyāmi viniyogaṃ ca tattvataḥ || 2 ||
हस्तादीनां प्रवक्ष्यामि कर्म नाट्यप्रयोजकम् ।
यथा येनाभिनेयं च तन्मे निगदतः शृणु ॥ ३ ॥
hastādīnāṃ pravakṣyāmi karma nāṭyaprayojakam |
yathā yenābhineyaṃ ca tanme nigadataḥ śṛṇu || 3 ||
पताकस्त्रिपताकश्च तथा वै कर्तरीमुखः ।
अर्धचन्द्रो ह्यरालश्च शुकतुण्डस्तथैव च ॥ ४ ॥
patākastripatākaśca tathā vai kartarīmukhaḥ |
ardhacandro hyarālaśca śukatuṇḍastathaiva ca || 4 ||
मुष्टिश्च शिखराख्यश्च कपित्थः खटकामुखः ।
सूच्यास्यः पद्मकोशश्च तथा वै सर्पशीर्षकः ॥ ५ ॥
muṣṭiśca śikharākhyaśca kapitthaḥ khaṭakāmukhaḥ |
sūcyāsyaḥ padmakośaśca tathā vai sarpaśīrṣakaḥ || 5 ||
मृगशीर्षः परो ज्ञेयो हस्ताभिनययोक्तृभिः ।
काङ्गुलकोऽलपद्मश्च चतुरो भ्रमरस्तथ ॥ ६ ॥
mṛgaśīrṣaḥ paro jñeyo hastābhinayayoktṛbhiḥ |
kāṅgulako'lapadmaśca caturo bhramarastatha || 6 ||
हंसास्यो हंसपक्षश्च सन्दंशो मुकुलस्तथा ।
ऊर्णनाभस्ताम्रचूडचतुर्विंशतिरीरिताः ॥ ७ ॥
haṃsāsyo haṃsapakṣaśca sandaṃśo mukulastathā |
ūrṇanābhastāmracūḍacaturviṃśatirīritāḥ || 7 ||
असंयुताः संयुताश्च गदतो मे निबोधत ।
अञ्जलिश्च कपोतश्च कर्कटः स्वस्तिकस्तथा ॥ ८ ॥
asaṃyutāḥ saṃyutāśca gadato me nibodhata |
añjaliśca kapotaśca karkaṭaḥ svastikastathā || 8 ||
खटकावर्धमानश्च ह्युत्सङ्गो निषधस्तथा ।
दोलः पुष्पपुटश्चैव तथा मकर एव च ॥ ९ ॥
khaṭakāvardhamānaśca hyutsaṅgo niṣadhastathā |
dolaḥ puṣpapuṭaścaiva tathā makara eva ca || 9 ||
गजदन्तोऽवहित्थश्च वर्धमानस्तथैव च ।
एते तु संयुता हस्ता मया प्रोक्तास्त्रयोदश ॥ १० ॥
gajadanto'vahitthaśca vardhamānastathaiva ca |
ete tu saṃyutā hastā mayā proktāstrayodaśa || 10 ||
नृत्तहस्तानतश्चोर्ध्व गदतो मे निबोधत ।
चतुरस्रौ तथोद्वृत्तौ तथा तलमुखौ स्मृतौ ॥ ११ ॥
nṛttahastānataścordhva gadato me nibodhata |
caturasrau tathodvṛttau tathā talamukhau smṛtau || 11 ||
स्वस्तिकौ विप्रकीर्णौ चाप्यरालखटकामुखौ ।
आविद्धवक्रौ सूच्यास्यौ रेचितावर्धरेचितौ ॥ १२ ॥
svastikau viprakīrṇau cāpyarālakhaṭakāmukhau |
āviddhavakrau sūcyāsyau recitāvardharecitau || 12 ||
उत्तानावञ्चितौ वापि पल्लवौ च तथा करौ ।
नितम्बौ चापि विज्ञेयौ केशबन्धौ तथैव च ॥ १३ ॥
uttānāvañcitau vāpi pallavau ca tathā karau |
nitambau cāpi vijñeyau keśabandhau tathaiva ca || 13 ||
सम्प्रोक्तौ करिहस्तौ च लताख्यौ च तथैव च ।
पक्षवञ्चितकौ चैव पक्षप्रद्योतकौ तथा ॥ १४ ॥
samproktau karihastau ca latākhyau ca tathaiva ca |
pakṣavañcitakau caiva pakṣapradyotakau tathā || 14 ||
ज्ञेयो गरुडपक्षौ च हंसपक्षौ तथैव च ।
ऊर्ध्वमण्डलिनौ चैव पार्श्वमण्डलिनौ तथा ॥ १५ ॥
jñeyo garuḍapakṣau ca haṃsapakṣau tathaiva ca |
ūrdhvamaṇḍalinau caiva pārśvamaṇḍalinau tathā || 15 ||
उरोमण्डलिनौ चैव उरःपार्श्वार्धमण्डलौ ।
मुष्टिकस्वस्तिकौ चापि नलिनीपद्मकोशकौ ॥ १६ ॥
uromaṇḍalinau caiva uraḥpārśvārdhamaṇḍalau |
muṣṭikasvastikau cāpi nalinīpadmakośakau || 16 ||
अलपद्मावुल्बनौ च ललितौ वलितौ तथा ।
सप्तषष्टिकरा ह्येते नामतोऽभिहिता मया ॥ १७ ॥
alapadmāvulbanau ca lalitau valitau tathā |
saptaṣaṣṭikarā hyete nāmato'bhihitā mayā || 17 ||
यथा लक्षणमेतेषां कर्माणि च निबोधत ।
प्रसारिताः समाः सर्वा यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि ।
कुञ्चितश्च तथाङ्गुष्ठः स पताक इति स्मृतः ॥ १८ ॥
yathā lakṣaṇameteṣāṃ karmāṇi ca nibodhata |
prasāritāḥ samāḥ sarvā yasyāṅgulyo bhavanti hi |
kuñcitaśca tathāṅguṣṭhaḥ sa patāka iti smṛtaḥ || 18 ||
एष प्रहारपाते प्रतापन नोदने प्रहर्षे च ।
गर्वेऽप्यहमिति तज्ज्ञैललाटदेशोत्थितः कार्यः ॥ १९ ॥
eṣa prahārapāte pratāpana nodane praharṣe ca |
garve'pyahamiti tajjñailalāṭadeśotthitaḥ kāryaḥ || 19 ||
एषोऽग्निवर्षधारानिरूपणे पुष्पवृष्टिपतने च ।
संयुतकरणः कार्यः प्रविरलचलिताङ्गुलिर्हस्तः ॥ २० ॥
eṣo'gnivarṣadhārānirūpaṇe puṣpavṛṣṭipatane ca |
saṃyutakaraṇaḥ kāryaḥ praviralacalitāṅgulirhastaḥ || 20 ||
स्वस्तिकविच्युतिकरणात् पल्लवपुष्पोपहारशष्पाणि ।
विरचितमुर्वीसंस्थं यद् द्रव्य तच्च निर्द्देश्यम् ॥ २१ ॥
svastikavicyutikaraṇāt pallavapuṣpopahāraśaṣpāṇi |
viracitamurvīsaṃsthaṃ yad dravya tacca nirddeśyam || 21 ||
स्वस्तिकविच्युतिकरणात् पुनरेवाधोमुखेन कर्तव्यम् ।
संवृतविवृतं पाल्यं छन्नं निबिडं च गोप्यं च ॥ २२ ॥
svastikavicyutikaraṇāt punarevādhomukhena kartavyam |
saṃvṛtavivṛtaṃ pālyaṃ channaṃ nibiḍaṃ ca gopyaṃ ca || 22 ||
अस्यैव चाङ्गुलीभिरधोमुखप्रस्थितोत्थितचलाभिः ।
वायूर्मिवेगवेलाक्षोभश्चौघश्च कर्तव्यः ॥ २३ ॥
asyaiva cāṅgulībhiradhomukhaprasthitotthitacalābhiḥ |
vāyūrmivegavelākṣobhaścaughaśca kartavyaḥ || 23 ||
उत्साहनं बहु तथा महाजनप्रांशुपुष्करप्रहतम् ।
पक्षोत्क्षेपाभिनयं रेचककरणेन चाभिनयेत् ॥ २४ ॥
utsāhanaṃ bahu tathā mahājanaprāṃśupuṣkaraprahatam |
pakṣotkṣepābhinayaṃ recakakaraṇena cābhinayet || 24 ||
परिघृष्टतलस्थेन तु धौतं मृदितं प्रमृष्टपिष्टे च ।
पुनरेव शैलधारणमुद्घाटनमेव चाभिनयेत् ॥ २५ ॥
parighṛṣṭatalasthena tu dhautaṃ mṛditaṃ pramṛṣṭapiṣṭe ca |
punareva śailadhāraṇamudghāṭanameva cābhinayet || 25 ||
एवमेष प्रयोक्तव्यः स्त्रीपुंसाभिनये करः ।
पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यामभिनेयः प्रयोक्तृभिः ॥ २६ ॥
evameṣa prayoktavyaḥ strīpuṃsābhinaye karaḥ |
patākābhyāṃ tu hastābhyāmabhineyaḥ prayoktṛbhiḥ || 26 ||
दशाख्यश्च शताख्यश्च सहस्राख्यस्तथैव च ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि त्रिपताकस्य लक्षणम् ॥ २७ ॥
daśākhyaśca śatākhyaśca sahasrākhyastathaiva ca |
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tripatākasya lakṣaṇam || 27 ||
पताके तु यदा वक्राऽनामिका त्वङ्गुलिर्भवेत् ।
त्रिपताकः स विज्ञेयः कर्म चास्य निबोधत ॥ २८ ॥
patāke tu yadā vakrā'nāmikā tvaṅgulirbhavet |
tripatākaḥ sa vijñeyaḥ karma cāsya nibodhata || 28 ||
आवाहनमवतरणं विसर्जनं वारणं प्रवेशश्च ।
उन्नामनं प्रणामो निदर्शनं विविधवचनं च ॥ २९ ॥
āvāhanamavataraṇaṃ visarjanaṃ vāraṇaṃ praveśaśca |
unnāmanaṃ praṇāmo nidarśanaṃ vividhavacanaṃ ca || 29 ||
मङ्गल्यद्रव्याणां स्पर्शः शिरसोऽथ सन्निवेशश्च ।
उष्णीषमुकुटधारणं नासास्यश्रोत्रसंवरणम् ॥ ३० ॥
maṅgalyadravyāṇāṃ sparśaḥ śiraso'tha sanniveśaśca |
uṣṇīṣamukuṭadhāraṇaṃ nāsāsyaśrotrasaṃvaraṇam || 30 ||
अस्यैव चाङ्गुलीभ्यामधोमुखप्रस्थितोत्थितचलाभ्याम् ।
लघुपवनस्रोतोभुजगभ्रमरादिकान् कुर्यात् ॥ ३१ ॥
asyaiva cāṅgulībhyāmadhomukhaprasthitotthitacalābhyām |
laghupavanasrotobhujagabhramarādikān kuryāt || 31 ||
अश्रुप्रमार्जने तिलकविरचनं रोचनयालम्भकं च ।
त्रिपताकानामिकया स्पर्शनमलकस्य कार्यञ्च ॥ ३२ ॥
aśrupramārjane tilakaviracanaṃ rocanayālambhakaṃ ca |
tripatākānāmikayā sparśanamalakasya kāryañca || 32 ||
स्वस्तिकौ त्रिपताकौ तु गुरूणां पादवन्दने ।
विच्युतौ चलितावस्थौ कार्यावुद्वाहदर्शने ॥ ३३ ॥
svastikau tripatākau tu gurūṇāṃ pādavandane |
vicyutau calitāvasthau kāryāvudvāhadarśane || 33 ||
परस्पराग्रसंश्लिष्टौ कर्तव्यौ नृपदर्शने ।
तिर्यक् स्वस्तिकस्म्बद्धौ स्यातां तौ ग्रहदर्शने ॥ ३४ ॥
parasparāgrasaṃśliṣṭau kartavyau nṛpadarśane |
tiryak svastikasmbaddhau syātāṃ tau grahadarśane || 34 ||
तपस्विदर्शने कार्यावूर्ध्वौ चापि पराङ्मुखौ ।
परस्पराभिमुखौ च कर्तव्यौ वरदर्शने ॥ ३५ ॥
tapasvidarśane kāryāvūrdhvau cāpi parāṅmukhau |
parasparābhimukhau ca kartavyau varadarśane || 35 ||
उत्तानाधोमुखौ कार्यावग्रे वक्त्रस्य संस्थितौ ।
वडवानलसङ्ग्राममकराणां च दर्शने ॥ ३६ ॥
uttānādhomukhau kāryāvagre vaktrasya saṃsthitau |
vaḍavānalasaṅgrāmamakarāṇāṃ ca darśane || 36 ||
अभिनयास्त्वनेनैअव वानरप्लवनोर्मयः ।
पवनश्च स्त्रियश्चैव नाट्ये नाट्यविचक्षणैः ॥ ३७ ॥
abhinayāstvanenaiava vānaraplavanormayaḥ |
pavanaśca striyaścaiva nāṭye nāṭyavicakṣaṇaiḥ || 37 ||
सम्मुखप्रसृताङ्गुष्ठः कार्यो बालेन्दुदर्शने ।
पराङ्ग्मुखस्तु कर्तव्यो याने नृणां प्रयोक्तृभिः ॥ ३८ ॥
sammukhaprasṛtāṅguṣṭhaḥ kāryo bālendudarśane |
parāṅgmukhastu kartavyo yāne nṛṇāṃ prayoktṛbhiḥ || 38 ||
त्रिपताके यदा हस्ते भवेत् पृष्ठावलोकनी ।
तर्जनी मध्यमायाश्च तदासौ कर्तरीमुखः ॥ ३९ ॥
tripatāke yadā haste bhavet pṛṣṭhāvalokanī |
tarjanī madhyamāyāśca tadāsau kartarīmukhaḥ || 39 ||
पथि चरणरचनरञ्जनरङ्गणकरणान्यधोमुखेनैव ।
ऊर्ध्वमुखेन तु कुर्यात् दष्टं शृङ्गं च लेख्यं च ॥ ४० ॥
pathi caraṇaracanarañjanaraṅgaṇakaraṇānyadhomukhenaiva |
ūrdhvamukhena tu kuryāt daṣṭaṃ śṛṅgaṃ ca lekhyaṃ ca || 40 ||
पतनमरणव्यतिक्रमपरिवृत्तवितर्कित तथ न्यस्तम् ।
भिन्नवलितेन कुर्यात् कर्तर्यास्याङ्गुलिमुखेन ॥ ४१ ॥
patanamaraṇavyatikramaparivṛttavitarkita tatha nyastam |
bhinnavalitena kuryāt kartaryāsyāṅgulimukhena || 41 ||
संयुतकरणो व स्यादसंयुतो वा प्रयुज्यते तज्ज्ञैः ।
रुरुचमरमहिषसुरगजवृषगोपुरशैलशिखरेषु ॥ ४२ ॥
saṃyutakaraṇo va syādasaṃyuto vā prayujyate tajjñaiḥ |
rurucamaramahiṣasuragajavṛṣagopuraśailaśikhareṣu || 42 ||
यस्याङ्गुल्यस्तु विनताः सहाङ्गुष्ठेन चापवत् ।
सोऽर्धचन्द्रो हि विज्ञेयः करः कर्मास्य वक्ष्यते ॥ ४३ ॥
yasyāṅgulyastu vinatāḥ sahāṅguṣṭhena cāpavat |
so'rdhacandro hi vijñeyaḥ karaḥ karmāsya vakṣyate || 43 ||
एतेन बालतरवः शशिलेखाम्बुकलशवलयानि ।
निर्घाटनमायस्तं मध्यौपम्यं च पीनं च ॥ ४४ ॥
etena bālataravaḥ śaśilekhāmbukalaśavalayāni |
nirghāṭanamāyastaṃ madhyaupamyaṃ ca pīnaṃ ca || 44 ||
रशनाजघनकटीनामाननतलपत्रकुण्डलादीनाम् ।
कर्तव्यो नारीणामभिनययोगोऽर्धचन्द्रेण ॥ ४५ ॥
raśanājaghanakaṭīnāmānanatalapatrakuṇḍalādīnām |
kartavyo nārīṇāmabhinayayogo'rdhacandreṇa || 45 ||
आद्या धनुर्नता कार्या कुञ्चिताङ्गुष्ठकस्तथा ।
शेषा भिन्नोर्ध्ववलिता ह्यरालेऽङ्गुलयः करे ॥ ४६ ॥
ādyā dhanurnatā kāryā kuñcitāṅguṣṭhakastathā |
śeṣā bhinnordhvavalitā hyarāle'ṅgulayaḥ kare || 46 ||
एतेन सत्त्वशौण्डीर्यवीर्यधृतिकान्तिदिव्यगाम्भीय्रम् ।
आशीर्वादाश्च तथा भावा हितसन्ज्ञकाः कार्याः ॥ ४७ ॥
etena sattvaśauṇḍīryavīryadhṛtikāntidivyagāmbhīyram |
āśīrvādāśca tathā bhāvā hitasanjñakāḥ kāryāḥ || 47 ||
एतेन पुनः स्त्रीणां केशानां सङ्ग्रहोत्कर्षौ ।
सर्वाङ्गिकं तथैव च निर्वर्णनमात्मनः कार्यम् ॥ ४८ ॥
etena punaḥ strīṇāṃ keśānāṃ saṅgrahotkarṣau |
sarvāṅgikaṃ tathaiva ca nirvarṇanamātmanaḥ kāryam || 48 ||
कौतुकविवाहयोगं प्रदक्षिणेनैव सम्प्रयोगं च ।
अङ्गुल्यग्रस्वस्तिकयोगान् परिमण्डलेनैव ॥ ४९ ॥
kautukavivāhayogaṃ pradakṣiṇenaiva samprayogaṃ ca |
aṅgulyagrasvastikayogān parimaṇḍalenaiva || 49 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).