Skip to content

प्रकरणम् ३ · पञ्चकोशविवेकः

Discerning the Five Sheaths

pañcakośavivekaḥ

A chapter of the Panchadashi.

43 versesSanskrit with transliteration

A lamp lighting a stage, the dancer, the audience and the empty hall alike.

पञ्चकोषविवेकोनाम - तृतीयः परिच्छेदः । गुहाहितं ब्रह्म यत्तत्पञ्चकोष विवेकतः । बोद्धुं शक्यं ततः कोषपञ्चकं प्रविविच्यते ॥ १ ॥

pañcakoṣavivekonāma - tṛtīyaḥ paricchedaḥ | guhāhitaṃ brahma yattatpañcakoṣa vivekataḥ | boddhuṃ śakyaṃ tataḥ koṣapañcakaṃ pravivicyate || 1 ||

Report an error

देहादभ्यन्तरः प्राणः प्राणादभ्यन्तरं मनः । ततः कर्ता ततो भोक्ता गुहा सेयं परम्परा ॥ २ ॥

dehādabhyantaraḥ prāṇaḥ prāṇādabhyantaraṃ manaḥ | tataḥ kartā tato bhoktā guhā seyaṃ paramparā || 2 ||

Report an error

पितृभुक्तान्नजाद्वीर्याज्जातोऽन्नेनैव वर्धते । देहः सोऽन्नमयो नात्मा प्राक्चोर्ध्वं तदभावतः ॥ ३ ॥

pitṛbhuktānnajādvīryājjāto'nnenaiva vardhate | dehaḥ so'nnamayo nātmā prākcordhvaṃ tadabhāvataḥ || 3 ||

Report an error

पूर्वजन्मन्यसत्त्वे तज्जन्म सम्पादयेत्कथम् । भाविजन्मन्यसत्कर्म न भुञ्जीतेह संचितम् ॥ ४ ॥

pūrvajanmanyasattve tajjanma sampādayetkatham | bhāvijanmanyasatkarma na bhuñjīteha saṃcitam || 4 ||

Report an error

पूर्णो देहे बलं यच्छन्नक्षाणां यः प्रवर्तकः । वायुः प्राणमयो नासावात्मा चैतन्यवर्जनात् ॥ ५ ॥

pūrṇo dehe balaṃ yacchannakṣāṇāṃ yaḥ pravartakaḥ | vāyuḥ prāṇamayo nāsāvātmā caitanyavarjanāt || 5 ||

Report an error

अहन्तां ममतां देहे गृहादौ च करोति यः । कामाद्यवस्थया भ्रान्तो नासावात्मा मनोमयः ॥ ६ ॥

ahantāṃ mamatāṃ dehe gṛhādau ca karoti yaḥ | kāmādyavasthayā bhrānto nāsāvātmā manomayaḥ || 6 ||

Report an error

लीना सुप्तौ वपुर्बोधे व्याप्नुयादानखाग्रगा । चिच्छायोपेतधीर्नात्मा विज्ञानमयशब्दभाक् ॥ ७ ॥

līnā suptau vapurbodhe vyāpnuyādānakhāgragā | cicchāyopetadhīrnātmā vijñānamayaśabdabhāk || 7 ||

Report an error

कर्तृत्वकरणत्वाभ्यां विक्रियेतान्तरिन्द्रियम् । विज्ञानमनसी अन्तर्बहिश्चैते परस्परम् ॥ ८ ॥

kartṛtvakaraṇatvābhyāṃ vikriyetāntarindriyam | vijñānamanasī antarbahiścaite parasparam || 8 ||

Report an error

काचिदन्तर्मुखा वृत्तिरानन्दप्रतिबिम्बभाक् । पुण्यभोगे भोगशान्तौ निद्रारूपेण लीयते ॥ ९ ॥

kācidantarmukhā vṛttirānandapratibimbabhāk | puṇyabhoge bhogaśāntau nidrārūpeṇa līyate || 9 ||

Report an error

कादाचित्कत्वतो नात्मा स्यादानन्दमयोऽप्ययम् । बिम्बभूतो य आनन्द आत्मासौ सर्वदा स्थितेः ॥ १० ॥

kādācitkatvato nātmā syādānandamayo'pyayam | bimbabhūto ya ānanda ātmāsau sarvadā sthiteḥ || 10 ||

Report an error

ननु देहमुपक्रम्य निद्रानन्दान्तवस्तुषु । माभूदात्मत्वमन्यस्तु न कश्चिदनुभूयते ॥ ११ ॥

nanu dehamupakramya nidrānandāntavastuṣu | mābhūdātmatvamanyastu na kaścidanubhūyate || 11 ||

Report an error

बाढं निद्रादयः सर्वेऽनुभूयन्ते न चेतरः । तथाप्येतेऽनुभूयन्ते येन तं को निवारयेत् ॥ १२ ॥

bāḍhaṃ nidrādayaḥ sarve'nubhūyante na cetaraḥ | tathāpyete'nubhūyante yena taṃ ko nivārayet || 12 ||

Report an error

स्वयमेवानुभूतित्वात्विद्यते नानुभाव्यता । ज्ञातृज्ञानान्तराभावादज्ञेयो न त्वसत्तया ॥ १३ ॥

svayamevānubhūtitvātvidyate nānubhāvyatā | jñātṛjñānāntarābhāvādajñeyo na tvasattayā || 13 ||

Report an error

माधुर्यादिस्वभावानामन्यत्र स्वगुणार्पिणाम् । स्वस्मिंस्तदर्पणापेक्षा नो न चास्तान्यदर्पकम् ॥ १४ ॥

mādhuryādisvabhāvānāmanyatra svaguṇārpiṇām | svasmiṃstadarpaṇāpekṣā no na cāstānyadarpakam || 14 ||

Report an error

अर्पकान्तराराहित्येप्यस्त्येषां तत्स्वभावता । माभूत्तथानुभाव्यत्वं बोधात्मा तु न हीयते ॥ १५ ॥

arpakāntarārāhityepyastyeṣāṃ tatsvabhāvatā | mābhūttathānubhāvyatvaṃ bodhātmā tu na hīyate || 15 ||

Report an error

स्वयंज्योतिर्भवत्येष पुरोऽस्मात्भासतेऽखिलात् । तमेव भान्तमन्वेति तद्भासा भासते जगत् ॥ १६ ॥

svayaṃjyotirbhavatyeṣa puro'smātbhāsate'khilāt | tameva bhāntamanveti tadbhāsā bhāsate jagat || 16 ||

Report an error

येनेदं जानते सर्वं तं केनान्येन जानताम् । विज्ञातारं केन विद्याच्छक्तं वेद्ये तु साधनम् ॥ १७ ॥

yenedaṃ jānate sarvaṃ taṃ kenānyena jānatām | vijñātāraṃ kena vidyācchaktaṃ vedye tu sādhanam || 17 ||

Report an error

स वेत्ति वेद्यं तत्सर्वं नान्यस्तस्यास्ति वेदिता । विदिताविदिताभ्यां तत्पृथक्बोधस्वरूपकम् ॥ १८ ॥

sa vetti vedyaṃ tatsarvaṃ nānyastasyāsti veditā | viditāviditābhyāṃ tatpṛthakbodhasvarūpakam || 18 ||

Report an error

बोधेऽप्यनुभवो यस्य न कथंचन जायते । तं कथं बोधयेच्छास्त्रं लोष्टं नरसमाकृतिम् ॥ १९ ॥

bodhe'pyanubhavo yasya na kathaṃcana jāyate | taṃ kathaṃ bodhayecchāstraṃ loṣṭaṃ narasamākṛtim || 19 ||

Report an error

जिह्वा मेऽस्ति न वेत्युक्तिर्लज्जायै केवलं यथा । न बुध्यते मया बोधो बोद्धव्य इति तादृषी ॥ २० ॥

jihvā me'sti na vetyuktirlajjāyai kevalaṃ yathā | na budhyate mayā bodho boddhavya iti tādṛṣī || 20 ||

Report an error

यस्मिन्यस्मिन्नस्ति लोके बोधस्तत्तदुपेक्षणे । यद्बोधमात्रं तद्ब्रह्मेत्येवं धीर्ब्रह्मनिश्चयः ॥ २१ ॥

yasminyasminnasti loke bodhastattadupekṣaṇe | yadbodhamātraṃ tadbrahmetyevaṃ dhīrbrahmaniścayaḥ || 21 ||

Report an error

पञ्चकोषपरित्यागे साक्षिबोधावशेषतः । स्वस्वरूपं स एव स्याच्छून्यत्वं तस्य दुर्घटम् ॥ २२ ॥

pañcakoṣaparityāge sākṣibodhāvaśeṣataḥ | svasvarūpaṃ sa eva syācchūnyatvaṃ tasya durghaṭam || 22 ||

Report an error

अस्ति तावत्स्वयं नाम विवादाविषयत्वतः । स्वस्मिन्नपि विवादश्चेत्प्रतिवाद्यत्र को भवेत् ॥ २३ ॥

asti tāvatsvayaṃ nāma vivādāviṣayatvataḥ | svasminnapi vivādaścetprativādyatra ko bhavet || 23 ||

Report an error

स्वासत्त्वन्तु न कस्मैचिद्रोचते विभ्रमं विना । अतएव श्रुतिर्बाधं ब्रूते चासत्त्ववादिनः ॥ २४ ॥

svāsattvantu na kasmaicidrocate vibhramaṃ vinā | ataeva śrutirbādhaṃ brūte cāsattvavādinaḥ || 24 ||

Report an error

असद्ब्रह्मेति चेद्वेद स्वयमेव भवेदसन् । अतोऽस्य माभूद्वेद्यत्वं स्वसत्त्वन्त्वभ्युपेयताम् ॥ २५ ॥

asadbrahmeti cedveda svayameva bhavedasan | ato'sya mābhūdvedyatvaṃ svasattvantvabhyupeyatām || 25 ||

Report an error

कीदृक्तर्हीति चेत्पृच्छेदीदृक्ता नास्ति तत्र हि । यदनीदृगतादृक्च तत्स्वरूपं विनिश्चिनु ॥ २६ ॥

kīdṛktarhīti cetpṛcchedīdṛktā nāsti tatra hi | yadanīdṛgatādṛkca tatsvarūpaṃ viniścinu || 26 ||

Report an error

अक्षाणां विषयस्त्वीदृक्परोक्षस्तादृगुच्यते । विषयो नाक्षविषयः स्वत्त्वान्नास्यपरोक्षता ॥ २७ ॥

akṣāṇāṃ viṣayastvīdṛkparokṣastādṛgucyate | viṣayo nākṣaviṣayaḥ svattvānnāsyaparokṣatā || 27 ||

Report an error

अवेद्योऽप्यपरोक्षोऽतः स्वप्रकाशो भवत्ययम् । सत्यं ज्ञानमनन्तं चेत्यस्तीह ब्रह्मलक्षणम् ॥ २८ ॥

avedyo'pyaparokṣo'taḥ svaprakāśo bhavatyayam | satyaṃ jñānamanantaṃ cetyastīha brahmalakṣaṇam || 28 ||

Report an error

सत्यत्वं बाधराहित्यं जगद्बाधैकसाक्षिणः । बाधः किंसाक्षिको ब्रूहि न त्वसाक्षिक इष्यते ॥ २९ ॥

satyatvaṃ bādharāhityaṃ jagadbādhaikasākṣiṇaḥ | bādhaḥ kiṃsākṣiko brūhi na tvasākṣika iṣyate || 29 ||

Report an error

अपनीतेषु मूर्तेषु ह्यमूर्तं शिष्यते वियत् । शक्येषु बाधितेष्वन्ते शिष्यते यत्तदेव तत् ॥ ३० ॥

apanīteṣu mūrteṣu hyamūrtaṃ śiṣyate viyat | śakyeṣu bādhiteṣvante śiṣyate yattadeva tat || 30 ||

Report an error

सर्वबाधे न किंचिच्चेद्यन्न किंचित् तदेव तत् । भाषा एवात्र भिद्यन्ते निर्बाधं तावदस्ति हि ॥ ३१ ॥

sarvabādhe na kiṃciccedyanna kiṃcit tadeva tat | bhāṣā evātra bhidyante nirbādhaṃ tāvadasti hi || 31 ||

Report an error

अत एव श्रुतिर्बाध्यं बाधित्वा शेषयत्यदः । स एष नेति नेत्यात्मेत्यतद्व्यावृत्तिरूपतः ॥ ३२ ॥

ata eva śrutirbādhyaṃ bādhitvā śeṣayatyadaḥ | sa eṣa neti netyātmetyatadvyāvṛttirūpataḥ || 32 ||

Report an error

इदं रूपं तु यद्याव तत्त्यक्तुं शक्यतेऽखिलम् । अशक्यो ह्यनिदं रूपः स आत्मा बाधवर्जितः ॥ ३३ ॥

idaṃ rūpaṃ tu yadyāva tattyaktuṃ śakyate'khilam | aśakyo hyanidaṃ rūpaḥ sa ātmā bādhavarjitaḥ || 33 ||

Report an error

सिद्धं ब्रह्मणि सत्यत्वं ज्ञानत्वं तु पुरोदितम् । स्वयमेवानुभूतित्वादित्यादिवचनैः स्फुटम् ॥ ३४ ॥

siddhaṃ brahmaṇi satyatvaṃ jñānatvaṃ tu puroditam | svayamevānubhūtitvādityādivacanaiḥ sphuṭam || 34 ||

Report an error

न व्यापित्वाद्देशतोऽन्तो नित्यत्वान्नापि कालतः । न वस्तुतोऽपि सर्वात्म्यादानन्त्यं ब्रह्मणि त्रिधा ॥ ३५ ॥

na vyāpitvāddeśato'nto nityatvānnāpi kālataḥ | na vastuto'pi sarvātmyādānantyaṃ brahmaṇi tridhā || 35 ||

Report an error

देशकालान्यवस्तूनां कल्पितत्वाच्च मायया । न देषादिकृतोऽन्तोऽस्ति ब्रह्मानन्त्यं स्फुटन्ततः ॥ ३६ ॥

deśakālānyavastūnāṃ kalpitatvācca māyayā | na deṣādikṛto'nto'sti brahmānantyaṃ sphuṭantataḥ || 36 ||

Report an error

सत्यं ज्ञानमनन्तं यद्ब्रह्म तद्वस्तु तस्य तत् । ईश्वरत्वन्तु जीवत्वमुपाधिद्वयकल्पितम् ॥ ३७ ॥

satyaṃ jñānamanantaṃ yadbrahma tadvastu tasya tat | īśvaratvantu jīvatvamupādhidvayakalpitam || 37 ||

Report an error

शक्तिरस्त्यैश्वरी काचित्सर्ववस्तुनियामिका । आनन्दमयमारभ्य गूढा सर्वेषु वस्तुषु ॥ ३८ ॥

śaktirastyaiśvarī kācitsarvavastuniyāmikā | ānandamayamārabhya gūḍhā sarveṣu vastuṣu || 38 ||

Report an error

वस्तुधर्मा नियम्येरं शक्त्या नैव यदा तदा । अन्योन्यधर्मसांकर्याद्विप्लवेत जगत्खलु ॥ ३९ ॥

vastudharmā niyamyeraṃ śaktyā naiva yadā tadā | anyonyadharmasāṃkaryādviplaveta jagatkhalu || 39 ||

Report an error

चिच्छायावेशतः शक्तिश्चेतनेव विभाति सा । तच्छक्त्युपाधिसंयोगाद्ब्रह्मैवेश्वरतां व्रजेत् ॥ ४० ॥

cicchāyāveśataḥ śaktiścetaneva vibhāti sā | tacchaktyupādhisaṃyogādbrahmaiveśvaratāṃ vrajet || 40 ||

Report an error

कोषोपाधिविवक्षायां याति ब्रह्मैव जीवताम् । पिता पितामहश्चैकः पुत्रपौत्रौ यथा प्रति ॥ ४१ ॥

koṣopādhivivakṣāyāṃ yāti brahmaiva jīvatām | pitā pitāmahaścaikaḥ putrapautrau yathā prati || 41 ||

Report an error

पुत्रादेरविवक्षायां न पिता न पितामहः । तद्वन्नेशो नापि जीवः शक्तिकोषाविवक्षणे ॥ ४२ ॥

putrāderavivakṣāyāṃ na pitā na pitāmahaḥ | tadvanneśo nāpi jīvaḥ śaktikoṣāvivakṣaṇe || 42 ||

Report an error

य एवं ब्रह्म वेदैष ब्रह्मैव भवति स्वयम् । ब्रह्मणो नास्ति जन्मातः पुनरेष न जायते ॥ ४३ ॥

ya evaṃ brahma vedaiṣa brahmaiva bhavati svayam | brahmaṇo nāsti janmātaḥ punareṣa na jāyate || 43 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).