प्रकरणम् ३ · पञ्चकोशविवेकः
Discerning the Five Sheaths
pañcakośavivekaḥ
॥
A chapter of the Panchadashi.
43 verses·Sanskrit with transliteration
पञ्चकोषविवेकोनाम - तृतीयः परिच्छेदः ।
गुहाहितं ब्रह्म यत्तत्पञ्चकोष विवेकतः ।
बोद्धुं शक्यं ततः कोषपञ्चकं प्रविविच्यते ॥ १ ॥
pañcakoṣavivekonāma - tṛtīyaḥ paricchedaḥ |
guhāhitaṃ brahma yattatpañcakoṣa vivekataḥ |
boddhuṃ śakyaṃ tataḥ koṣapañcakaṃ pravivicyate || 1 ||
देहादभ्यन्तरः प्राणः प्राणादभ्यन्तरं मनः ।
ततः कर्ता ततो भोक्ता गुहा सेयं परम्परा ॥ २ ॥
dehādabhyantaraḥ prāṇaḥ prāṇādabhyantaraṃ manaḥ |
tataḥ kartā tato bhoktā guhā seyaṃ paramparā || 2 ||
पितृभुक्तान्नजाद्वीर्याज्जातोऽन्नेनैव वर्धते ।
देहः सोऽन्नमयो नात्मा प्राक्चोर्ध्वं तदभावतः ॥ ३ ॥
pitṛbhuktānnajādvīryājjāto'nnenaiva vardhate |
dehaḥ so'nnamayo nātmā prākcordhvaṃ tadabhāvataḥ || 3 ||
पूर्वजन्मन्यसत्त्वे तज्जन्म सम्पादयेत्कथम् ।
भाविजन्मन्यसत्कर्म न भुञ्जीतेह संचितम् ॥ ४ ॥
pūrvajanmanyasattve tajjanma sampādayetkatham |
bhāvijanmanyasatkarma na bhuñjīteha saṃcitam || 4 ||
पूर्णो देहे बलं यच्छन्नक्षाणां यः प्रवर्तकः ।
वायुः प्राणमयो नासावात्मा चैतन्यवर्जनात् ॥ ५ ॥
pūrṇo dehe balaṃ yacchannakṣāṇāṃ yaḥ pravartakaḥ |
vāyuḥ prāṇamayo nāsāvātmā caitanyavarjanāt || 5 ||
अहन्तां ममतां देहे गृहादौ च करोति यः ।
कामाद्यवस्थया भ्रान्तो नासावात्मा मनोमयः ॥ ६ ॥
ahantāṃ mamatāṃ dehe gṛhādau ca karoti yaḥ |
kāmādyavasthayā bhrānto nāsāvātmā manomayaḥ || 6 ||
लीना सुप्तौ वपुर्बोधे व्याप्नुयादानखाग्रगा ।
चिच्छायोपेतधीर्नात्मा विज्ञानमयशब्दभाक् ॥ ७ ॥
līnā suptau vapurbodhe vyāpnuyādānakhāgragā |
cicchāyopetadhīrnātmā vijñānamayaśabdabhāk || 7 ||
कर्तृत्वकरणत्वाभ्यां विक्रियेतान्तरिन्द्रियम् ।
विज्ञानमनसी अन्तर्बहिश्चैते परस्परम् ॥ ८ ॥
kartṛtvakaraṇatvābhyāṃ vikriyetāntarindriyam |
vijñānamanasī antarbahiścaite parasparam || 8 ||
काचिदन्तर्मुखा वृत्तिरानन्दप्रतिबिम्बभाक् ।
पुण्यभोगे भोगशान्तौ निद्रारूपेण लीयते ॥ ९ ॥
kācidantarmukhā vṛttirānandapratibimbabhāk |
puṇyabhoge bhogaśāntau nidrārūpeṇa līyate || 9 ||
कादाचित्कत्वतो नात्मा स्यादानन्दमयोऽप्ययम् ।
बिम्बभूतो य आनन्द आत्मासौ सर्वदा स्थितेः ॥ १० ॥
kādācitkatvato nātmā syādānandamayo'pyayam |
bimbabhūto ya ānanda ātmāsau sarvadā sthiteḥ || 10 ||
ननु देहमुपक्रम्य निद्रानन्दान्तवस्तुषु ।
माभूदात्मत्वमन्यस्तु न कश्चिदनुभूयते ॥ ११ ॥
nanu dehamupakramya nidrānandāntavastuṣu |
mābhūdātmatvamanyastu na kaścidanubhūyate || 11 ||
बाढं निद्रादयः सर्वेऽनुभूयन्ते न चेतरः ।
तथाप्येतेऽनुभूयन्ते येन तं को निवारयेत् ॥ १२ ॥
bāḍhaṃ nidrādayaḥ sarve'nubhūyante na cetaraḥ |
tathāpyete'nubhūyante yena taṃ ko nivārayet || 12 ||
स्वयमेवानुभूतित्वात्विद्यते नानुभाव्यता ।
ज्ञातृज्ञानान्तराभावादज्ञेयो न त्वसत्तया ॥ १३ ॥
svayamevānubhūtitvātvidyate nānubhāvyatā |
jñātṛjñānāntarābhāvādajñeyo na tvasattayā || 13 ||
माधुर्यादिस्वभावानामन्यत्र स्वगुणार्पिणाम् ।
स्वस्मिंस्तदर्पणापेक्षा नो न चास्तान्यदर्पकम् ॥ १४ ॥
mādhuryādisvabhāvānāmanyatra svaguṇārpiṇām |
svasmiṃstadarpaṇāpekṣā no na cāstānyadarpakam || 14 ||
अर्पकान्तराराहित्येप्यस्त्येषां तत्स्वभावता ।
माभूत्तथानुभाव्यत्वं बोधात्मा तु न हीयते ॥ १५ ॥
arpakāntarārāhityepyastyeṣāṃ tatsvabhāvatā |
mābhūttathānubhāvyatvaṃ bodhātmā tu na hīyate || 15 ||
स्वयंज्योतिर्भवत्येष पुरोऽस्मात्भासतेऽखिलात् ।
तमेव भान्तमन्वेति तद्भासा भासते जगत् ॥ १६ ॥
svayaṃjyotirbhavatyeṣa puro'smātbhāsate'khilāt |
tameva bhāntamanveti tadbhāsā bhāsate jagat || 16 ||
येनेदं जानते सर्वं तं केनान्येन जानताम् ।
विज्ञातारं केन विद्याच्छक्तं वेद्ये तु साधनम् ॥ १७ ॥
yenedaṃ jānate sarvaṃ taṃ kenānyena jānatām |
vijñātāraṃ kena vidyācchaktaṃ vedye tu sādhanam || 17 ||
स वेत्ति वेद्यं तत्सर्वं नान्यस्तस्यास्ति वेदिता ।
विदिताविदिताभ्यां तत्पृथक्बोधस्वरूपकम् ॥ १८ ॥
sa vetti vedyaṃ tatsarvaṃ nānyastasyāsti veditā |
viditāviditābhyāṃ tatpṛthakbodhasvarūpakam || 18 ||
बोधेऽप्यनुभवो यस्य न कथंचन जायते ।
तं कथं बोधयेच्छास्त्रं लोष्टं नरसमाकृतिम् ॥ १९ ॥
bodhe'pyanubhavo yasya na kathaṃcana jāyate |
taṃ kathaṃ bodhayecchāstraṃ loṣṭaṃ narasamākṛtim || 19 ||
जिह्वा मेऽस्ति न वेत्युक्तिर्लज्जायै केवलं यथा ।
न बुध्यते मया बोधो बोद्धव्य इति तादृषी ॥ २० ॥
jihvā me'sti na vetyuktirlajjāyai kevalaṃ yathā |
na budhyate mayā bodho boddhavya iti tādṛṣī || 20 ||
यस्मिन्यस्मिन्नस्ति लोके बोधस्तत्तदुपेक्षणे ।
यद्बोधमात्रं तद्ब्रह्मेत्येवं धीर्ब्रह्मनिश्चयः ॥ २१ ॥
yasminyasminnasti loke bodhastattadupekṣaṇe |
yadbodhamātraṃ tadbrahmetyevaṃ dhīrbrahmaniścayaḥ || 21 ||
पञ्चकोषपरित्यागे साक्षिबोधावशेषतः ।
स्वस्वरूपं स एव स्याच्छून्यत्वं तस्य दुर्घटम् ॥ २२ ॥
pañcakoṣaparityāge sākṣibodhāvaśeṣataḥ |
svasvarūpaṃ sa eva syācchūnyatvaṃ tasya durghaṭam || 22 ||
अस्ति तावत्स्वयं नाम विवादाविषयत्वतः ।
स्वस्मिन्नपि विवादश्चेत्प्रतिवाद्यत्र को भवेत् ॥ २३ ॥
asti tāvatsvayaṃ nāma vivādāviṣayatvataḥ |
svasminnapi vivādaścetprativādyatra ko bhavet || 23 ||
स्वासत्त्वन्तु न कस्मैचिद्रोचते विभ्रमं विना ।
अतएव श्रुतिर्बाधं ब्रूते चासत्त्ववादिनः ॥ २४ ॥
svāsattvantu na kasmaicidrocate vibhramaṃ vinā |
ataeva śrutirbādhaṃ brūte cāsattvavādinaḥ || 24 ||
असद्ब्रह्मेति चेद्वेद स्वयमेव भवेदसन् ।
अतोऽस्य माभूद्वेद्यत्वं स्वसत्त्वन्त्वभ्युपेयताम् ॥ २५ ॥
asadbrahmeti cedveda svayameva bhavedasan |
ato'sya mābhūdvedyatvaṃ svasattvantvabhyupeyatām || 25 ||
कीदृक्तर्हीति चेत्पृच्छेदीदृक्ता नास्ति तत्र हि ।
यदनीदृगतादृक्च तत्स्वरूपं विनिश्चिनु ॥ २६ ॥
kīdṛktarhīti cetpṛcchedīdṛktā nāsti tatra hi |
yadanīdṛgatādṛkca tatsvarūpaṃ viniścinu || 26 ||
अक्षाणां विषयस्त्वीदृक्परोक्षस्तादृगुच्यते ।
विषयो नाक्षविषयः स्वत्त्वान्नास्यपरोक्षता ॥ २७ ॥
akṣāṇāṃ viṣayastvīdṛkparokṣastādṛgucyate |
viṣayo nākṣaviṣayaḥ svattvānnāsyaparokṣatā || 27 ||
अवेद्योऽप्यपरोक्षोऽतः स्वप्रकाशो भवत्ययम् ।
सत्यं ज्ञानमनन्तं चेत्यस्तीह ब्रह्मलक्षणम् ॥ २८ ॥
avedyo'pyaparokṣo'taḥ svaprakāśo bhavatyayam |
satyaṃ jñānamanantaṃ cetyastīha brahmalakṣaṇam || 28 ||
सत्यत्वं बाधराहित्यं जगद्बाधैकसाक्षिणः ।
बाधः किंसाक्षिको ब्रूहि न त्वसाक्षिक इष्यते ॥ २९ ॥
satyatvaṃ bādharāhityaṃ jagadbādhaikasākṣiṇaḥ |
bādhaḥ kiṃsākṣiko brūhi na tvasākṣika iṣyate || 29 ||
अपनीतेषु मूर्तेषु ह्यमूर्तं शिष्यते वियत् ।
शक्येषु बाधितेष्वन्ते शिष्यते यत्तदेव तत् ॥ ३० ॥
apanīteṣu mūrteṣu hyamūrtaṃ śiṣyate viyat |
śakyeṣu bādhiteṣvante śiṣyate yattadeva tat || 30 ||
सर्वबाधे न किंचिच्चेद्यन्न किंचित् तदेव तत् ।
भाषा एवात्र भिद्यन्ते निर्बाधं तावदस्ति हि ॥ ३१ ॥
sarvabādhe na kiṃciccedyanna kiṃcit tadeva tat |
bhāṣā evātra bhidyante nirbādhaṃ tāvadasti hi || 31 ||
अत एव श्रुतिर्बाध्यं बाधित्वा शेषयत्यदः ।
स एष नेति नेत्यात्मेत्यतद्व्यावृत्तिरूपतः ॥ ३२ ॥
ata eva śrutirbādhyaṃ bādhitvā śeṣayatyadaḥ |
sa eṣa neti netyātmetyatadvyāvṛttirūpataḥ || 32 ||
इदं रूपं तु यद्याव तत्त्यक्तुं शक्यतेऽखिलम् ।
अशक्यो ह्यनिदं रूपः स आत्मा बाधवर्जितः ॥ ३३ ॥
idaṃ rūpaṃ tu yadyāva tattyaktuṃ śakyate'khilam |
aśakyo hyanidaṃ rūpaḥ sa ātmā bādhavarjitaḥ || 33 ||
सिद्धं ब्रह्मणि सत्यत्वं ज्ञानत्वं तु पुरोदितम् ।
स्वयमेवानुभूतित्वादित्यादिवचनैः स्फुटम् ॥ ३४ ॥
siddhaṃ brahmaṇi satyatvaṃ jñānatvaṃ tu puroditam |
svayamevānubhūtitvādityādivacanaiḥ sphuṭam || 34 ||
न व्यापित्वाद्देशतोऽन्तो नित्यत्वान्नापि कालतः ।
न वस्तुतोऽपि सर्वात्म्यादानन्त्यं ब्रह्मणि त्रिधा ॥ ३५ ॥
na vyāpitvāddeśato'nto nityatvānnāpi kālataḥ |
na vastuto'pi sarvātmyādānantyaṃ brahmaṇi tridhā || 35 ||
देशकालान्यवस्तूनां कल्पितत्वाच्च मायया ।
न देषादिकृतोऽन्तोऽस्ति ब्रह्मानन्त्यं स्फुटन्ततः ॥ ३६ ॥
deśakālānyavastūnāṃ kalpitatvācca māyayā |
na deṣādikṛto'nto'sti brahmānantyaṃ sphuṭantataḥ || 36 ||
सत्यं ज्ञानमनन्तं यद्ब्रह्म तद्वस्तु तस्य तत् ।
ईश्वरत्वन्तु जीवत्वमुपाधिद्वयकल्पितम् ॥ ३७ ॥
satyaṃ jñānamanantaṃ yadbrahma tadvastu tasya tat |
īśvaratvantu jīvatvamupādhidvayakalpitam || 37 ||
शक्तिरस्त्यैश्वरी काचित्सर्ववस्तुनियामिका ।
आनन्दमयमारभ्य गूढा सर्वेषु वस्तुषु ॥ ३८ ॥
śaktirastyaiśvarī kācitsarvavastuniyāmikā |
ānandamayamārabhya gūḍhā sarveṣu vastuṣu || 38 ||
वस्तुधर्मा नियम्येरं शक्त्या नैव यदा तदा ।
अन्योन्यधर्मसांकर्याद्विप्लवेत जगत्खलु ॥ ३९ ॥
vastudharmā niyamyeraṃ śaktyā naiva yadā tadā |
anyonyadharmasāṃkaryādviplaveta jagatkhalu || 39 ||
चिच्छायावेशतः शक्तिश्चेतनेव विभाति सा ।
तच्छक्त्युपाधिसंयोगाद्ब्रह्मैवेश्वरतां व्रजेत् ॥ ४० ॥
cicchāyāveśataḥ śaktiścetaneva vibhāti sā |
tacchaktyupādhisaṃyogādbrahmaiveśvaratāṃ vrajet || 40 ||
कोषोपाधिविवक्षायां याति ब्रह्मैव जीवताम् ।
पिता पितामहश्चैकः पुत्रपौत्रौ यथा प्रति ॥ ४१ ॥
koṣopādhivivakṣāyāṃ yāti brahmaiva jīvatām |
pitā pitāmahaścaikaḥ putrapautrau yathā prati || 41 ||
पुत्रादेरविवक्षायां न पिता न पितामहः ।
तद्वन्नेशो नापि जीवः शक्तिकोषाविवक्षणे ॥ ४२ ॥
putrāderavivakṣāyāṃ na pitā na pitāmahaḥ |
tadvanneśo nāpi jīvaḥ śaktikoṣāvivakṣaṇe || 42 ||
य एवं ब्रह्म वेदैष ब्रह्मैव भवति स्वयम् ।
ब्रह्मणो नास्ति जन्मातः पुनरेष न जायते ॥ ४३ ॥
ya evaṃ brahma vedaiṣa brahmaiva bhavati svayam |
brahmaṇo nāsti janmātaḥ punareṣa na jāyate || 43 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).