अध्यायः ५
Livelihood
॥
A chapter of the Phaladipika.
9 verses·Sanskrit with transliteration
अर्थाप्ती कथयेद्विलग्नशशिनोः प्राबल्यतः खेचरेः ।
कर्मस्थैः पातृमातृशात्रवसुहृद्ब्र्हात्रादिभः स्त्रीधनात् ।
भृत्याद्वा दिननाथलग्नशशिनां मध्ये बलीयांस्ततः ।
कर्मेशस्थनवाम्शराशिपवशाद्वृत्तिं जगुस्तद्विदः ॥ १ ॥
arthāptī kathayedvilagnaśaśinoḥ prābalyataḥ khecareḥ |
karmasthaiḥ pātṛmātṛśātravasuhṛdbrhātrādibhaḥ strīdhanāt |
bhṛtyādvā dinanāthalagnaśaśināṃ madhye balīyāṃstataḥ |
karmeśasthanavāmśarāśipavaśādvṛttiṃ jagustadvidaḥ || 1 ||
फलद्रुमैर्मन्त्रजपश्च शाठ्याद्द्यूतानृतैः कंबलभेषजाद्यैः ।
द्यातुक्रियाद्वा क्षितिपालपूज्याज्जीवत्यसौ पङ्कजवल्लभांशे ॥ २ ॥
phaladrumairmantrajapaśca śāṭhyāddyūtānṛtaiḥ kaṃbalabheṣajādyaiḥ |
dyātukriyādvā kṣitipālapūjyājjīvatyasau paṅkajavallabhāṃśe || 2 ||
जलोद्भवानां क्रयविक्रयेण कृषिक्रियागोमहिषीसमुत्थैः ।
तीर्थाटनाद्वा वनिताश्रयाद्वा निशाकरांशे वसनक्रयाद्वा ॥ ३ ॥
jalodbhavānāṃ krayavikrayeṇa kṛṣikriyāgomahiṣīsamutthaiḥ |
tīrthāṭanādvā vanitāśrayādvā niśākarāṃśe vasanakrayādvā || 3 ||
भौमांशके धातुरणप्रहारैर्महानसाद्भूमिवशात्सुवर्णात् ।
परोपतापायुधसाहसैर्वा म्लेच्छाश्रयात्सूचकचोरवृत्या ॥ ४ ॥
bhaumāṃśake dhāturaṇaprahārairmahānasādbhūmivaśātsuvarṇāt |
paropatāpāyudhasāhasairvā mlecchāśrayātsūcakacoravṛtyā || 4 ||
काव्यागमैर्लेखकलिप्युपायैर्ज्योतिर्गणज्ञानवशाद्बुधांशे ।
परार्थवेदाध्ययनाज्जपाच्च पुरोहितव्याजवशात्प्रवृत्तिः ॥ ५ ॥
kāvyāgamairlekhakalipyupāyairjyotirgaṇajñānavaśādbudhāṃśe |
parārthavedādhyayanājjapācca purohitavyājavaśātpravṛttiḥ || 5 ||
जीवांशके भूसुरदेवतानां समाश्रयाद्भूमिपतिप्रसादात् ।
पुराणशास्त्रागमनीतिमार्गाद्धर्मोपदेशेन कुसीदवृत्या ॥ ६ ॥
jīvāṃśake bhūsuradevatānāṃ samāśrayādbhūmipatiprasādāt |
purāṇaśāstrāgamanītimārgāddharmopadeśena kusīdavṛtyā || 6 ||
स्त्रीसंश्रयाद्गोमहिषीगजाश्वैस्तौर्यत्रिकैर्वा रजतैश्च गन्धैः ।
क्षीराद्यलङ्कारपटीपटद्यैः शुक्रांशकेऽमात्यगुणैः कवित्वात् ॥ ७ ॥
strīsaṃśrayādgomahiṣīgajāśvaistauryatrikairvā rajataiśca gandhaiḥ |
kṣīrādyalaṅkārapaṭīpaṭadyaiḥ śukrāṃśake'mātyaguṇaiḥ kavitvāt || 7 ||
शन्यंशके मूलफलैः श्रमेण प्रेष्यैः खलैनीर्चधनैः कुधान्यैः ।
भारोद्वहात्कुत्सिरमार्गवृत्या शिल्पादिभिर्दारुमयैर्वधाद्यैः ॥ ८ ॥
śanyaṃśake mūlaphalaiḥ śrameṇa preṣyaiḥ khalainīrcadhanaiḥ kudhānyaiḥ |
bhārodvahātkutsiramārgavṛtyā śilpādibhirdārumayairvadhādyaiḥ || 8 ||
अंशेशे बलवत्ययत्नसंप्राप्तिं बलोनेशपे ।
स्वल्पं प्रोक्तफलं भवेदुदयतः कर्मर्क्षदेशे फलम् ।
अंशस्योक्तदिशं वदेत्पतियुते दृष्टे स्वदेशे फलं ।
सत्यन्यैः परदेशजं तदधिपस्यांशे स्वदेशे स्थिरे ॥ ९ ॥
aṃśeśe balavatyayatnasaṃprāptiṃ baloneśape |
svalpaṃ proktaphalaṃ bhavedudayataḥ karmarkṣadeśe phalam |
aṃśasyoktadiśaṃ vadetpatiyute dṛṣṭe svadeśe phalaṃ |
satyanyaiḥ paradeśajaṃ tadadhipasyāṃśe svadeśe sthire || 9 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).