यद्गण्डमण्डलगलन्मधुवारि बिन्दुः पानालसाति निभृतां ललितालिमाला ॥ १ ॥
yadgaṇḍamaṇḍalagalanmadhuvāri binduḥ pānālasāti nibhṛtāṃ lalitālimālā || 1 ||
अध्यायः १ · रसमञ्जरी , १
rasamañjarī , 1
Shalinatha's handbook of mineral medicine.
76 versesSanskrit with transliteration
यद्गण्डमण्डलगलन्मधुवारि बिन्दुः पानालसाति निभृतां ललितालिमाला ॥ १ ॥
yadgaṇḍamaṇḍalagalanmadhuvāri binduḥ pānālasāti nibhṛtāṃ lalitālimālā || 1 ||
यद्गुञ्जितेन विनिहन्ति नवेन्द्रनील शङ्कां स वो गणपतिः शिवमातनोतु ।। रम- १.१ ॥ २ ॥
yadguñjitena vinihanti navendranīla śaṅkāṃ sa vo gaṇapatiḥ śivamātanotu || rama- 1.1 || 2 ||
इन्दीवरी भवति यच्च चरणारविन्दद्वन्द्वे पुरन्दरपुरःसरदेवतानाम् ॥ ३ ॥
indīvarī bhavati yacca caraṇāravindadvandve purandarapuraḥsaradevatānām || 3 ||
वन्दारुता कलयतां सुकिरीटकोटिः श्री शारदा भवतु सा भवपारदाय ।। रम- १.२ ॥ ४ ॥
vandārutā kalayatāṃ sukirīṭakoṭiḥ śrī śāradā bhavatu sā bhavapāradāya || rama- 1.2 || 4 ||
हे भस्माङ्गविरक्तिरूपगुणदं तं प्रेरणादं शिवं गङ्गाभूषितशेखरं स्मरहरं शक्तिस्वरूपं प्रभो ॥ ५ ॥
he bhasmāṅgaviraktirūpaguṇadaṃ taṃ preraṇādaṃ śivaṃ gaṅgābhūṣitaśekharaṃ smaraharaṃ śaktisvarūpaṃ prabho || 5 ||
त्वामीशं करुणार्णवं शरणदं विद्यानिधिं निर्गुणं सूतेन्द्रं गिरिजापतिं शशिधरं माङ्गल्यदेवं नमः ॥ ६ ॥
tvāmīśaṃ karuṇārṇavaṃ śaraṇadaṃ vidyānidhiṃ nirguṇaṃ sūtendraṃ girijāpatiṃ śaśidharaṃ māṅgalyadevaṃ namaḥ || 6 ||
श्रीवैद्यनाथतनयः सुनयः सुशीलः श्रीशालिनाथ इति विश्रुतनामधेयः ॥ ७ ॥
śrīvaidyanāthatanayaḥ sunayaḥ suśīlaḥ śrīśālinātha iti viśrutanāmadheyaḥ || 7 ||
तेनावलोक्य विधिवद् विविधप्रबन्धान् आरम्भते सुकृतिना रसमञ्जरीयम् ।। रम- १.३ ॥ ८ ॥
tenāvalokya vidhivad vividhaprabandhān ārambhate sukṛtinā rasamañjarīyam || rama- 1.3 || 8 ||
सन्मधुव्रतं वृन्दानां सततं चित्तहारिणी ॥ ९ ॥
sanmadhuvrataṃ vṛndānāṃ satataṃ cittahāriṇī || 9 ||
अनेकरसपूर्णेयं क्रियते रसमञ्जरी ।। रम- १.४ ॥ १० ॥
anekarasapūrṇeyaṃ kriyate rasamañjarī || rama- 1.4 || 10 ||
हरति सकलरोगान्मूर्छितो यो नराणां वितरति किल बद्धः खेचरत्वं जवेन ॥ ११ ॥
harati sakalarogānmūrchito yo narāṇāṃ vitarati kila baddhaḥ khecaratvaṃ javena || 11 ||
सकलसुरमुनीन्द्रैर् वन्दितं शम्भुबीजं स जयति भवसिन्धुः पारदः पारदोऽयम् ।। रम- १.५ ॥ १२ ॥
sakalasuramunīndrair vanditaṃ śambhubījaṃ sa jayati bhavasindhuḥ pāradaḥ pārado'yam || rama- 1.5 || 12 ||
शुष्केन्धनमहाराशिं यद्वद्दहति पावकः ॥ १३ ॥
śuṣkendhanamahārāśiṃ yadvaddahati pāvakaḥ || 13 ||
तद्वद्दहति सूतोऽयं रोगान् दोषत्रयोद्भवान् ।। रम- १.६ ॥ १४ ॥
tadvaddahati sūto'yaṃ rogān doṣatrayodbhavān || rama- 1.6 || 14 ||
तेजो मृगाङ्कमौले सोढुं यन्नैव तेजसां पुञ्जैः ॥ १५ ॥
tejo mṛgāṅkamaule soḍhuṃ yannaiva tejasāṃ puñjaiḥ || 15 ||
अजरामरतां वितरति कल्पतरुं च रसेश्वरं वन्दे ।। रम- १.७ ॥ १६ ॥
ajarāmaratāṃ vitarati kalpataruṃ ca raseśvaraṃ vande || rama- 1.7 || 16 ||
यो न वेत्ति कृपाराशिं रसहरिहरात्मकम् ॥ १७ ॥
yo na vetti kṛpārāśiṃ rasahariharātmakam || 17 ||
वृथा चिकित्सां कुरुते स वैद्यो हास्यतां व्रजेत् ।। रम- १.८ ॥ १८ ॥
vṛthā cikitsāṃ kurute sa vaidyo hāsyatāṃ vrajet || rama- 1.8 || 18 ||
गुरुसेवां विना कर्म यः कुर्यान्मूढचेतसः ॥ १९ ॥
gurusevāṃ vinā karma yaḥ kuryānmūḍhacetasaḥ || 19 ||
स याति निष्फलत्वं हि स्वप्नलब्धधनं यथा ।। रम- १.९ ॥ २० ॥
sa yāti niṣphalatvaṃ hi svapnalabdhadhanaṃ yathā || rama- 1.9 || 20 ||
विद्यां गृहीतुमिच्छन्ति चौर्यच्छद्मबलादिना ॥ २१ ॥
vidyāṃ gṛhītumicchanti cauryacchadmabalādinā || 21 ||
न तेषां सिध्यते किंचिन्मणिमन्त्रौषधादिकम् ।। रम- १.१० ॥ २२ ॥
na teṣāṃ sidhyate kiṃcinmaṇimantrauṣadhādikam || rama- 1.10 || 22 ||
मन्त्रसिद्धो महावीरो निश्चलः शिववत्सलः ॥ २३ ॥
mantrasiddho mahāvīro niścalaḥ śivavatsalaḥ || 23 ||
देवीभक्तः सदा धीरो देवतायागतत्परः ।। रम- १.११ ॥ २४ ॥
devībhaktaḥ sadā dhīro devatāyāgatatparaḥ || rama- 1.11 || 24 ||
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः कुशलो रसकर्मणि ॥ २५ ॥
sarvaśāstrārthatattvajñaḥ kuśalo rasakarmaṇi || 25 ||
एतल्लक्षणसंयुक्तो रसविद्यागुरुर्भवेत् ।। रम- १.१२ ॥ २६ ॥
etallakṣaṇasaṃyukto rasavidyāgururbhavet || rama- 1.12 || 26 ||
शिष्यो निजगुरोर्भक्तः सत्यवक्ता दृढव्रतः ॥ २७ ॥
śiṣyo nijagurorbhaktaḥ satyavaktā dṛḍhavrataḥ || 27 ||
निरालस्यः स्वधर्मज्ञो देव्याराधनतत्परः ।। रम- १.१३ ॥ २८ ॥
nirālasyaḥ svadharmajño devyārādhanatatparaḥ || rama- 1.13 || 28 ||
शिवबीजं सूतराजः पारदश्च रसेन्द्रकः ॥ २९ ॥
śivabījaṃ sūtarājaḥ pāradaśca rasendrakaḥ || 29 ||
एतानि रसनामानि तथान्यानि शिवे यथा ।। रम- १.१४ ॥ ३० ॥
etāni rasanāmāni tathānyāni śive yathā || rama- 1.14 || 30 ||
अन्तःसुनीलो बहिरुज्ज्वलो वा मध्याह्णसूर्यप्रतिमप्रकाशः ॥ ३१ ॥
antaḥsunīlo bahirujjvalo vā madhyāhṇasūryapratimaprakāśaḥ || 31 ||
शस्तोऽथ धूम्रः परिपाण्डुरश्च चित्रो न योज्यो रसकर्मसिद्धये ।। रम- १.१५ ॥ ३२ ॥
śasto'tha dhūmraḥ paripāṇḍuraśca citro na yojyo rasakarmasiddhaye || rama- 1.15 || 32 ||
दोषमुक्तो यदा सूतस्तदा मृत्युरुजापहः ॥ ३३ ॥
doṣamukto yadā sūtastadā mṛtyurujāpahaḥ || 33 ||
साक्षादमृतम् एवैष दोषयुक्तो रसो विषम् ।। रम- १.१६ ॥ ३४ ॥
sākṣādamṛtam evaiṣa doṣayukto raso viṣam || rama- 1.16 || 34 ||
नागो वङ्गोऽग्निचापल्यम् असह्यत्वं विषं गिरिः ॥ ३५ ॥
nāgo vaṅgo'gnicāpalyam asahyatvaṃ viṣaṃ giriḥ || 35 ||
मला ह्येते च विज्ञेया दोषाः पारदसंस्थिताः ।। रम- १.१७ ॥ ३६ ॥
malā hyete ca vijñeyā doṣāḥ pāradasaṃsthitāḥ || rama- 1.17 || 36 ||
जाड्यं कुष्ठं महादाहं वीर्यनाशं च मूर्च्छनाम् ॥ ३७ ॥
jāḍyaṃ kuṣṭhaṃ mahādāhaṃ vīryanāśaṃ ca mūrcchanām || 37 ||
मृत्युं स्फोटं रोगपुञ्जं कुर्वन्त्येते क्रमान्नृणाम् ।। रम- १.१८ ॥ ३८ ॥
mṛtyuṃ sphoṭaṃ rogapuñjaṃ kurvantyete kramānnṛṇām || rama- 1.18 || 38 ||
अथातः सम्प्रवक्ष्यामि पारदस्य च शोधनम् ॥ ३९ ॥
athātaḥ sampravakṣyāmi pāradasya ca śodhanam || 39 ||
रसो ग्राह्यः सुनक्षत्रे पलानां शतमात्रकम् ।। रम- १.१९ ॥ ४० ॥
raso grāhyaḥ sunakṣatre palānāṃ śatamātrakam || rama- 1.19 || 40 ||
पञ्चाशत् पञ्चविंशद्वा दश पञ्चैकमेव वा ॥ ४१ ॥
pañcāśat pañcaviṃśadvā daśa pañcaikameva vā || 41 ||
पलाद् ऊनं न कर्तव्यं रससंस्कारमुत्तमम् ।। रम- १.२० ॥ ४२ ॥
palād ūnaṃ na kartavyaṃ rasasaṃskāramuttamam || rama- 1.20 || 42 ||
पलत्रयं चित्रकसर्षपाणां कुमारीकन्याबृहतीकषायैः ॥ ४३ ॥
palatrayaṃ citrakasarṣapāṇāṃ kumārīkanyābṛhatīkaṣāyaiḥ || 43 ||
दिनत्रयं मर्दितसूतकस्तु विमुच्यते पञ्चमलादिदोषैः ।। रम- १.२१ ॥ ४४ ॥
dinatrayaṃ marditasūtakastu vimucyate pañcamalādidoṣaiḥ || rama- 1.21 || 44 ||
इष्टिकारजनीचूर्णैः षोडशांशं रसस्य च ॥ ४५ ॥
iṣṭikārajanīcūrṇaiḥ ṣoḍaśāṃśaṃ rasasya ca || 45 ||
मर्दयेत्तं तथा खल्वे जम्बीरोत्थद्रवैर्दिनम् ।। रम- १.२२ ॥ ४६ ॥
mardayettaṃ tathā khalve jambīrotthadravairdinam || rama- 1.22 || 46 ||
काञ्जिकैः क्षालयेत्सूतं नागदोषं विमुञ्चति ॥ ४७ ॥
kāñjikaiḥ kṣālayetsūtaṃ nāgadoṣaṃ vimuñcati || 47 ||
विशालाङ्कोलचूर्णेन वङ्गदोषं विमुञ्चति ।। रम- १.२३ ॥ ४८ ॥
viśālāṅkolacūrṇena vaṅgadoṣaṃ vimuñcati || rama- 1.23 || 48 ||
राजवृक्षो मलं हन्ति पावको हन्ति पावकम् ॥ ४९ ॥
rājavṛkṣo malaṃ hanti pāvako hanti pāvakam || 49 ||
चापल्यं कृष्णधत्तूरस् त्रिफला विषनाशिनी ।। रम- १.२४ ॥ ५० ॥
cāpalyaṃ kṛṣṇadhattūras triphalā viṣanāśinī || rama- 1.24 || 50 ||
कटुत्रयं गिरिं हन्ति असह्यत्वं त्रिकण्टकः ॥ ५१ ॥
kaṭutrayaṃ giriṃ hanti asahyatvaṃ trikaṇṭakaḥ || 51 ||
प्रतिदोषं पलांशेन तत्र सूतं सकाञ्जिकम् ।। रम- १.२५ ॥ ५२ ॥
pratidoṣaṃ palāṃśena tatra sūtaṃ sakāñjikam || rama- 1.25 || 52 ||
सर्वदोषविनिर्मुक्तः सप्तकञ्चुकवर्जितः ॥ ५३ ॥
sarvadoṣavinirmuktaḥ saptakañcukavarjitaḥ || 53 ||
जायते शुद्धसूतोऽयं योजयेत् सर्वकर्मसु ।। रम- १.२६ ॥ ५४ ॥
jāyate śuddhasūto'yaṃ yojayet sarvakarmasu || rama- 1.26 || 54 ||
सुवस्त्रगालितं खल्वे सूतं क्षिप्त्वा विमर्दयेत् ॥ ५५ ॥
suvastragālitaṃ khalve sūtaṃ kṣiptvā vimardayet || 55 ||
उद्धृत्य चारनालेन मृद्भाण्डे क्षालयेत् सुधीः ।। रम- १.२७ ॥ ५६ ॥
uddhṛtya cāranālena mṛdbhāṇḍe kṣālayet sudhīḥ || rama- 1.27 || 56 ||
रसस्य दशमांशं तु गन्धं दत्त्वा विमर्दयेत् ॥ ५७ ॥
rasasya daśamāṃśaṃ tu gandhaṃ dattvā vimardayet || 57 ||
जम्बीरोत्थद्रवैर् यामं पात्यं पातनयन्त्रके ।। रम- १.२८ ॥ ५८ ॥
jambīrotthadravair yāmaṃ pātyaṃ pātanayantrake || rama- 1.28 || 58 ||
पुनर् मर्द्यं पुनः पात्यं सप्तवारं विशुद्धये ॥ ५९ ॥
punar mardyaṃ punaḥ pātyaṃ saptavāraṃ viśuddhaye || 59 ||
युक्तं सर्वस्य सूतस्य तप्तखल्वे विमर्दनम् ।। रम- १.२९ ॥ ६० ॥
yuktaṃ sarvasya sūtasya taptakhalve vimardanam || rama- 1.29 || 60 ||
अजाशकृत्तुषाग्निं तु भूगर्भे त्रितयं क्षिपेत् ॥ ६१ ॥
ajāśakṛttuṣāgniṃ tu bhūgarbhe tritayaṃ kṣipet || 61 ||
तस्योपरिस्थितं खल्वं तप्तखल्वमिदं स्मृतम् ।। रम- १.३० ॥ ६२ ॥
tasyoparisthitaṃ khalvaṃ taptakhalvamidaṃ smṛtam || rama- 1.30 || 62 ||
कुमार्याश्च निशाचूर्णैर् दिनं सूतं विमर्दयेत् ॥ ६३ ॥
kumāryāśca niśācūrṇair dinaṃ sūtaṃ vimardayet || 63 ||
पातयेत्पातनायन्त्रे सम्यक् शुद्धो भवेद्रसः ।। रम- १.३१ ॥ ६४ ॥
pātayetpātanāyantre samyak śuddho bhavedrasaḥ || rama- 1.31 || 64 ||
श्रीखण्डदेवदारुश्च काकतुण्डी जयाद्रवैः ॥ ६५ ॥
śrīkhaṇḍadevadāruśca kākatuṇḍī jayādravaiḥ || 65 ||
कर्कोटीमुसलीकन्याद्रवं दत्त्वा विमर्दयेत् ।। रम- १.३२ ॥ ६६ ॥
karkoṭīmusalīkanyādravaṃ dattvā vimardayet || rama- 1.32 || 66 ||
दिनैकं मर्दयेत्पश्चाच्छुद्धं च विनियोजयेत् ॥ ६७ ॥
dinaikaṃ mardayetpaścācchuddhaṃ ca viniyojayet || 67 ||
अथवा हिङ्गुलात् सूतं ग्राहयेत् तन्निगद्यते ।। रम- १.३३ ॥ ६८ ॥
athavā hiṅgulāt sūtaṃ grāhayet tannigadyate || rama- 1.33 || 68 ||
जम्बीरनिम्बुनीरेण मर्दितं हिङ्गुलं दिनम् ॥ ६९ ॥
jambīranimbunīreṇa marditaṃ hiṅgulaṃ dinam || 69 ||
ऊर्ध्वपातनयन्त्रेण ग्राह्यः स्यान्निर्मलो रसः ।। रम- १.३४ ॥ ७० ॥
ūrdhvapātanayantreṇa grāhyaḥ syānnirmalo rasaḥ || rama- 1.34 || 70 ||
कञ्चुकैर्नागवङ्गाद्यैर् निर्मुक्तो रसकर्मणि ॥ ७१ ॥
kañcukairnāgavaṅgādyair nirmukto rasakarmaṇi || 71 ||
विना कर्माष्टकेनैव सूतोऽयं सर्वकर्मकृत् ।। रम- १.३५ ॥ ७२ ॥
vinā karmāṣṭakenaiva sūto'yaṃ sarvakarmakṛt || rama- 1.35 || 72 ||
सर्वसिद्धमतम् एतद् ईरितं सूतशुद्धिकरम् अद्भुतं परम् ॥ ७३ ॥
sarvasiddhamatam etad īritaṃ sūtaśuddhikaram adbhutaṃ param || 73 ||
अल्पकर्मविधिभूरिसिद्धिदं देहलोहकरणे हि शस्यते ।। रम- १.३६ ॥ ७४ ॥
alpakarmavidhibhūrisiddhidaṃ dehalohakaraṇe hi śasyate || rama- 1.36 || 74 ||
संस्कारहीनं खलु सूतराजं यः सेवते तस्य करोति बाधाम् ॥ ७५ ॥
saṃskārahīnaṃ khalu sūtarājaṃ yaḥ sevate tasya karoti bādhām || 75 ||
देहस्य नाशं विविधं च कुष्ठं कष्टं च रोगाञ्जनयेन्नराणाम् ।। रम- १.३७ ॥ ७६ ॥
dehasya nāśaṃ vividhaṃ ca kuṣṭhaṃ kaṣṭaṃ ca rogāñjanayennarāṇām || rama- 1.37 || 76 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).