Skip to content

अध्यायः १ · रसमञ्जरी , १

Yadgaṇḍamaṇḍalagalanmadhuvāri binduḥ pānālasāti nibhṛtāṃ …

rasamañjarī , 1

Shalinatha's handbook of mineral medicine.

76 versesSanskrit with transliteration

A physician measuring out a mineral medicine.

यद्गण्डमण्डलगलन्मधुवारि बिन्दुः पानालसाति निभृतां ललितालिमाला ॥ १ ॥

yadgaṇḍamaṇḍalagalanmadhuvāri binduḥ pānālasāti nibhṛtāṃ lalitālimālā || 1 ||

Report an error

यद्गुञ्जितेन विनिहन्ति नवेन्द्रनील शङ्कां स वो गणपतिः शिवमातनोतु ।। रम- १.१ ॥ २ ॥

yadguñjitena vinihanti navendranīla śaṅkāṃ sa vo gaṇapatiḥ śivamātanotu || rama- 1.1 || 2 ||

Report an error

इन्दीवरी भवति यच्च चरणारविन्दद्वन्द्वे पुरन्दरपुरःसरदेवतानाम् ॥ ३ ॥

indīvarī bhavati yacca caraṇāravindadvandve purandarapuraḥsaradevatānām || 3 ||

Report an error

वन्दारुता कलयतां सुकिरीटकोटिः श्री शारदा भवतु सा भवपारदाय ।। रम- १.२ ॥ ४ ॥

vandārutā kalayatāṃ sukirīṭakoṭiḥ śrī śāradā bhavatu sā bhavapāradāya || rama- 1.2 || 4 ||

Report an error

हे भस्माङ्गविरक्तिरूपगुणदं तं प्रेरणादं शिवं गङ्गाभूषितशेखरं स्मरहरं शक्तिस्वरूपं प्रभो ॥ ५ ॥

he bhasmāṅgaviraktirūpaguṇadaṃ taṃ preraṇādaṃ śivaṃ gaṅgābhūṣitaśekharaṃ smaraharaṃ śaktisvarūpaṃ prabho || 5 ||

Report an error

त्वामीशं करुणार्णवं शरणदं विद्यानिधिं निर्गुणं सूतेन्द्रं गिरिजापतिं शशिधरं माङ्गल्यदेवं नमः ॥ ६ ॥

tvāmīśaṃ karuṇārṇavaṃ śaraṇadaṃ vidyānidhiṃ nirguṇaṃ sūtendraṃ girijāpatiṃ śaśidharaṃ māṅgalyadevaṃ namaḥ || 6 ||

Report an error

श्रीवैद्यनाथतनयः सुनयः सुशीलः श्रीशालिनाथ इति विश्रुतनामधेयः ॥ ७ ॥

śrīvaidyanāthatanayaḥ sunayaḥ suśīlaḥ śrīśālinātha iti viśrutanāmadheyaḥ || 7 ||

Report an error

तेनावलोक्य विधिवद् विविधप्रबन्धान् आरम्भते सुकृतिना रसमञ्जरीयम् ।। रम- १.३ ॥ ८ ॥

tenāvalokya vidhivad vividhaprabandhān ārambhate sukṛtinā rasamañjarīyam || rama- 1.3 || 8 ||

Report an error

सन्मधुव्रतं वृन्दानां सततं चित्तहारिणी ॥ ९ ॥

sanmadhuvrataṃ vṛndānāṃ satataṃ cittahāriṇī || 9 ||

Report an error

अनेकरसपूर्णेयं क्रियते रसमञ्जरी ।। रम- १.४ ॥ १० ॥

anekarasapūrṇeyaṃ kriyate rasamañjarī || rama- 1.4 || 10 ||

Report an error

हरति सकलरोगान्मूर्छितो यो नराणां वितरति किल बद्धः खेचरत्वं जवेन ॥ ११ ॥

harati sakalarogānmūrchito yo narāṇāṃ vitarati kila baddhaḥ khecaratvaṃ javena || 11 ||

Report an error

सकलसुरमुनीन्द्रैर् वन्दितं शम्भुबीजं स जयति भवसिन्धुः पारदः पारदोऽयम् ।। रम- १.५ ॥ १२ ॥

sakalasuramunīndrair vanditaṃ śambhubījaṃ sa jayati bhavasindhuḥ pāradaḥ pārado'yam || rama- 1.5 || 12 ||

Report an error

शुष्केन्धनमहाराशिं यद्वद्दहति पावकः ॥ १३ ॥

śuṣkendhanamahārāśiṃ yadvaddahati pāvakaḥ || 13 ||

Report an error

तद्वद्दहति सूतोऽयं रोगान् दोषत्रयोद्भवान् ।। रम- १.६ ॥ १४ ॥

tadvaddahati sūto'yaṃ rogān doṣatrayodbhavān || rama- 1.6 || 14 ||

Report an error

तेजो मृगाङ्कमौले सोढुं यन्नैव तेजसां पुञ्जैः ॥ १५ ॥

tejo mṛgāṅkamaule soḍhuṃ yannaiva tejasāṃ puñjaiḥ || 15 ||

Report an error

अजरामरतां वितरति कल्पतरुं च रसेश्वरं वन्दे ।। रम- १.७ ॥ १६ ॥

ajarāmaratāṃ vitarati kalpataruṃ ca raseśvaraṃ vande || rama- 1.7 || 16 ||

Report an error

यो न वेत्ति कृपाराशिं रसहरिहरात्मकम् ॥ १७ ॥

yo na vetti kṛpārāśiṃ rasahariharātmakam || 17 ||

Report an error

वृथा चिकित्सां कुरुते स वैद्यो हास्यतां व्रजेत् ।। रम- १.८ ॥ १८ ॥

vṛthā cikitsāṃ kurute sa vaidyo hāsyatāṃ vrajet || rama- 1.8 || 18 ||

Report an error

गुरुसेवां विना कर्म यः कुर्यान्मूढचेतसः ॥ १९ ॥

gurusevāṃ vinā karma yaḥ kuryānmūḍhacetasaḥ || 19 ||

Report an error

स याति निष्फलत्वं हि स्वप्नलब्धधनं यथा ।। रम- १.९ ॥ २० ॥

sa yāti niṣphalatvaṃ hi svapnalabdhadhanaṃ yathā || rama- 1.9 || 20 ||

Report an error

विद्यां गृहीतुमिच्छन्ति चौर्यच्छद्मबलादिना ॥ २१ ॥

vidyāṃ gṛhītumicchanti cauryacchadmabalādinā || 21 ||

Report an error

न तेषां सिध्यते किंचिन्मणिमन्त्रौषधादिकम् ।। रम- १.१० ॥ २२ ॥

na teṣāṃ sidhyate kiṃcinmaṇimantrauṣadhādikam || rama- 1.10 || 22 ||

Report an error

मन्त्रसिद्धो महावीरो निश्चलः शिववत्सलः ॥ २३ ॥

mantrasiddho mahāvīro niścalaḥ śivavatsalaḥ || 23 ||

Report an error

देवीभक्तः सदा धीरो देवतायागतत्परः ।। रम- १.११ ॥ २४ ॥

devībhaktaḥ sadā dhīro devatāyāgatatparaḥ || rama- 1.11 || 24 ||

Report an error

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः कुशलो रसकर्मणि ॥ २५ ॥

sarvaśāstrārthatattvajñaḥ kuśalo rasakarmaṇi || 25 ||

Report an error

एतल्लक्षणसंयुक्तो रसविद्यागुरुर्भवेत् ।। रम- १.१२ ॥ २६ ॥

etallakṣaṇasaṃyukto rasavidyāgururbhavet || rama- 1.12 || 26 ||

Report an error

शिष्यो निजगुरोर्भक्तः सत्यवक्ता दृढव्रतः ॥ २७ ॥

śiṣyo nijagurorbhaktaḥ satyavaktā dṛḍhavrataḥ || 27 ||

Report an error

निरालस्यः स्वधर्मज्ञो देव्याराधनतत्परः ।। रम- १.१३ ॥ २८ ॥

nirālasyaḥ svadharmajño devyārādhanatatparaḥ || rama- 1.13 || 28 ||

Report an error

शिवबीजं सूतराजः पारदश्च रसेन्द्रकः ॥ २९ ॥

śivabījaṃ sūtarājaḥ pāradaśca rasendrakaḥ || 29 ||

Report an error

एतानि रसनामानि तथान्यानि शिवे यथा ।। रम- १.१४ ॥ ३० ॥

etāni rasanāmāni tathānyāni śive yathā || rama- 1.14 || 30 ||

Report an error

अन्तःसुनीलो बहिरुज्ज्वलो वा मध्याह्णसूर्यप्रतिमप्रकाशः ॥ ३१ ॥

antaḥsunīlo bahirujjvalo vā madhyāhṇasūryapratimaprakāśaḥ || 31 ||

Report an error

शस्तोऽथ धूम्रः परिपाण्डुरश्च चित्रो न योज्यो रसकर्मसिद्धये ।। रम- १.१५ ॥ ३२ ॥

śasto'tha dhūmraḥ paripāṇḍuraśca citro na yojyo rasakarmasiddhaye || rama- 1.15 || 32 ||

Report an error

दोषमुक्तो यदा सूतस्तदा मृत्युरुजापहः ॥ ३३ ॥

doṣamukto yadā sūtastadā mṛtyurujāpahaḥ || 33 ||

Report an error

साक्षादमृतम् एवैष दोषयुक्तो रसो विषम् ।। रम- १.१६ ॥ ३४ ॥

sākṣādamṛtam evaiṣa doṣayukto raso viṣam || rama- 1.16 || 34 ||

Report an error

नागो वङ्गोऽग्निचापल्यम् असह्यत्वं विषं गिरिः ॥ ३५ ॥

nāgo vaṅgo'gnicāpalyam asahyatvaṃ viṣaṃ giriḥ || 35 ||

Report an error

मला ह्येते च विज्ञेया दोषाः पारदसंस्थिताः ।। रम- १.१७ ॥ ३६ ॥

malā hyete ca vijñeyā doṣāḥ pāradasaṃsthitāḥ || rama- 1.17 || 36 ||

Report an error

जाड्यं कुष्ठं महादाहं वीर्यनाशं च मूर्च्छनाम् ॥ ३७ ॥

jāḍyaṃ kuṣṭhaṃ mahādāhaṃ vīryanāśaṃ ca mūrcchanām || 37 ||

Report an error

मृत्युं स्फोटं रोगपुञ्जं कुर्वन्त्येते क्रमान्नृणाम् ।। रम- १.१८ ॥ ३८ ॥

mṛtyuṃ sphoṭaṃ rogapuñjaṃ kurvantyete kramānnṛṇām || rama- 1.18 || 38 ||

Report an error

अथातः सम्प्रवक्ष्यामि पारदस्य च शोधनम् ॥ ३९ ॥

athātaḥ sampravakṣyāmi pāradasya ca śodhanam || 39 ||

Report an error

रसो ग्राह्यः सुनक्षत्रे पलानां शतमात्रकम् ।। रम- १.१९ ॥ ४० ॥

raso grāhyaḥ sunakṣatre palānāṃ śatamātrakam || rama- 1.19 || 40 ||

Report an error

पञ्चाशत् पञ्चविंशद्वा दश पञ्चैकमेव वा ॥ ४१ ॥

pañcāśat pañcaviṃśadvā daśa pañcaikameva vā || 41 ||

Report an error

पलाद् ऊनं न कर्तव्यं रससंस्कारमुत्तमम् ।। रम- १.२० ॥ ४२ ॥

palād ūnaṃ na kartavyaṃ rasasaṃskāramuttamam || rama- 1.20 || 42 ||

Report an error

पलत्रयं चित्रकसर्षपाणां कुमारीकन्याबृहतीकषायैः ॥ ४३ ॥

palatrayaṃ citrakasarṣapāṇāṃ kumārīkanyābṛhatīkaṣāyaiḥ || 43 ||

Report an error

दिनत्रयं मर्दितसूतकस्तु विमुच्यते पञ्चमलादिदोषैः ।। रम- १.२१ ॥ ४४ ॥

dinatrayaṃ marditasūtakastu vimucyate pañcamalādidoṣaiḥ || rama- 1.21 || 44 ||

Report an error

इष्टिकारजनीचूर्णैः षोडशांशं रसस्य च ॥ ४५ ॥

iṣṭikārajanīcūrṇaiḥ ṣoḍaśāṃśaṃ rasasya ca || 45 ||

Report an error

मर्दयेत्तं तथा खल्वे जम्बीरोत्थद्रवैर्दिनम् ।। रम- १.२२ ॥ ४६ ॥

mardayettaṃ tathā khalve jambīrotthadravairdinam || rama- 1.22 || 46 ||

Report an error

काञ्जिकैः क्षालयेत्सूतं नागदोषं विमुञ्चति ॥ ४७ ॥

kāñjikaiḥ kṣālayetsūtaṃ nāgadoṣaṃ vimuñcati || 47 ||

Report an error

विशालाङ्कोलचूर्णेन वङ्गदोषं विमुञ्चति ।। रम- १.२३ ॥ ४८ ॥

viśālāṅkolacūrṇena vaṅgadoṣaṃ vimuñcati || rama- 1.23 || 48 ||

Report an error

राजवृक्षो मलं हन्ति पावको हन्ति पावकम् ॥ ४९ ॥

rājavṛkṣo malaṃ hanti pāvako hanti pāvakam || 49 ||

Report an error

चापल्यं कृष्णधत्तूरस् त्रिफला विषनाशिनी ।। रम- १.२४ ॥ ५० ॥

cāpalyaṃ kṛṣṇadhattūras triphalā viṣanāśinī || rama- 1.24 || 50 ||

Report an error

कटुत्रयं गिरिं हन्ति असह्यत्वं त्रिकण्टकः ॥ ५१ ॥

kaṭutrayaṃ giriṃ hanti asahyatvaṃ trikaṇṭakaḥ || 51 ||

Report an error

प्रतिदोषं पलांशेन तत्र सूतं सकाञ्जिकम् ।। रम- १.२५ ॥ ५२ ॥

pratidoṣaṃ palāṃśena tatra sūtaṃ sakāñjikam || rama- 1.25 || 52 ||

Report an error

सर्वदोषविनिर्मुक्तः सप्तकञ्चुकवर्जितः ॥ ५३ ॥

sarvadoṣavinirmuktaḥ saptakañcukavarjitaḥ || 53 ||

Report an error

जायते शुद्धसूतोऽयं योजयेत् सर्वकर्मसु ।। रम- १.२६ ॥ ५४ ॥

jāyate śuddhasūto'yaṃ yojayet sarvakarmasu || rama- 1.26 || 54 ||

Report an error

सुवस्त्रगालितं खल्वे सूतं क्षिप्त्वा विमर्दयेत् ॥ ५५ ॥

suvastragālitaṃ khalve sūtaṃ kṣiptvā vimardayet || 55 ||

Report an error

उद्धृत्य चारनालेन मृद्भाण्डे क्षालयेत् सुधीः ।। रम- १.२७ ॥ ५६ ॥

uddhṛtya cāranālena mṛdbhāṇḍe kṣālayet sudhīḥ || rama- 1.27 || 56 ||

Report an error

रसस्य दशमांशं तु गन्धं दत्त्वा विमर्दयेत् ॥ ५७ ॥

rasasya daśamāṃśaṃ tu gandhaṃ dattvā vimardayet || 57 ||

Report an error

जम्बीरोत्थद्रवैर् यामं पात्यं पातनयन्त्रके ।। रम- १.२८ ॥ ५८ ॥

jambīrotthadravair yāmaṃ pātyaṃ pātanayantrake || rama- 1.28 || 58 ||

Report an error

पुनर् मर्द्यं पुनः पात्यं सप्तवारं विशुद्धये ॥ ५९ ॥

punar mardyaṃ punaḥ pātyaṃ saptavāraṃ viśuddhaye || 59 ||

Report an error

युक्तं सर्वस्य सूतस्य तप्तखल्वे विमर्दनम् ।। रम- १.२९ ॥ ६० ॥

yuktaṃ sarvasya sūtasya taptakhalve vimardanam || rama- 1.29 || 60 ||

Report an error

अजाशकृत्तुषाग्निं तु भूगर्भे त्रितयं क्षिपेत् ॥ ६१ ॥

ajāśakṛttuṣāgniṃ tu bhūgarbhe tritayaṃ kṣipet || 61 ||

Report an error

तस्योपरिस्थितं खल्वं तप्तखल्वमिदं स्मृतम् ।। रम- १.३० ॥ ६२ ॥

tasyoparisthitaṃ khalvaṃ taptakhalvamidaṃ smṛtam || rama- 1.30 || 62 ||

Report an error

कुमार्याश्च निशाचूर्णैर् दिनं सूतं विमर्दयेत् ॥ ६३ ॥

kumāryāśca niśācūrṇair dinaṃ sūtaṃ vimardayet || 63 ||

Report an error

पातयेत्पातनायन्त्रे सम्यक् शुद्धो भवेद्रसः ।। रम- १.३१ ॥ ६४ ॥

pātayetpātanāyantre samyak śuddho bhavedrasaḥ || rama- 1.31 || 64 ||

Report an error

श्रीखण्डदेवदारुश्च काकतुण्डी जयाद्रवैः ॥ ६५ ॥

śrīkhaṇḍadevadāruśca kākatuṇḍī jayādravaiḥ || 65 ||

Report an error

कर्कोटीमुसलीकन्याद्रवं दत्त्वा विमर्दयेत् ।। रम- १.३२ ॥ ६६ ॥

karkoṭīmusalīkanyādravaṃ dattvā vimardayet || rama- 1.32 || 66 ||

Report an error

दिनैकं मर्दयेत्पश्चाच्छुद्धं च विनियोजयेत् ॥ ६७ ॥

dinaikaṃ mardayetpaścācchuddhaṃ ca viniyojayet || 67 ||

Report an error

अथवा हिङ्गुलात् सूतं ग्राहयेत् तन्निगद्यते ।। रम- १.३३ ॥ ६८ ॥

athavā hiṅgulāt sūtaṃ grāhayet tannigadyate || rama- 1.33 || 68 ||

Report an error

जम्बीरनिम्बुनीरेण मर्दितं हिङ्गुलं दिनम् ॥ ६९ ॥

jambīranimbunīreṇa marditaṃ hiṅgulaṃ dinam || 69 ||

Report an error

ऊर्ध्वपातनयन्त्रेण ग्राह्यः स्यान्निर्मलो रसः ।। रम- १.३४ ॥ ७० ॥

ūrdhvapātanayantreṇa grāhyaḥ syānnirmalo rasaḥ || rama- 1.34 || 70 ||

Report an error

कञ्चुकैर्नागवङ्गाद्यैर् निर्मुक्तो रसकर्मणि ॥ ७१ ॥

kañcukairnāgavaṅgādyair nirmukto rasakarmaṇi || 71 ||

Report an error

विना कर्माष्टकेनैव सूतोऽयं सर्वकर्मकृत् ।। रम- १.३५ ॥ ७२ ॥

vinā karmāṣṭakenaiva sūto'yaṃ sarvakarmakṛt || rama- 1.35 || 72 ||

Report an error

सर्वसिद्धमतम् एतद् ईरितं सूतशुद्धिकरम् अद्भुतं परम् ॥ ७३ ॥

sarvasiddhamatam etad īritaṃ sūtaśuddhikaram adbhutaṃ param || 73 ||

Report an error

अल्पकर्मविधिभूरिसिद्धिदं देहलोहकरणे हि शस्यते ।। रम- १.३६ ॥ ७४ ॥

alpakarmavidhibhūrisiddhidaṃ dehalohakaraṇe hi śasyate || rama- 1.36 || 74 ||

Report an error

संस्कारहीनं खलु सूतराजं यः सेवते तस्य करोति बाधाम् ॥ ७५ ॥

saṃskārahīnaṃ khalu sūtarājaṃ yaḥ sevate tasya karoti bādhām || 75 ||

Report an error

देहस्य नाशं विविधं च कुष्ठं कष्टं च रोगाञ्जनयेन्नराणाम् ।। रम- १.३७ ॥ ७६ ॥

dehasya nāśaṃ vividhaṃ ca kuṣṭhaṃ kaṣṭaṃ ca rogāñjanayennarāṇām || rama- 1.37 || 76 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).