अथ कालस्य विज्ञानं प्रवक्ष्यामि यथासुखम् ॥ १ ॥
atha kālasya vijñānaṃ pravakṣyāmi yathāsukham || 1 ||
अध्यायः १० · रसमञ्जरी , १०
rasamañjarī , 10
Shalinatha's handbook of mineral medicine.
116 versesSanskrit with transliteration
अथ कालस्य विज्ञानं प्रवक्ष्यामि यथासुखम् ॥ १ ॥
atha kālasya vijñānaṃ pravakṣyāmi yathāsukham || 1 ||
जीवितं मरणं योगी यतो जानाति निश्चयात् ।। रम- १०.१ ॥ २ ॥
jīvitaṃ maraṇaṃ yogī yato jānāti niścayāt || rama- 10.1 || 2 ||
कालग्रहस्य यस्येदं दंष्ट्रासम्पुटके जगत् ॥ ३ ॥
kālagrahasya yasyedaṃ daṃṣṭrāsampuṭake jagat || 3 ||
अद्यैव वा प्रभाते वा सोऽवश्यं भविष्यति ।। रम- १०.२ ॥ ४ ॥
adyaiva vā prabhāte vā so'vaśyaṃ bhaviṣyati || rama- 10.2 || 4 ||
रसं रसायनं योगं कालं ज्ञात्वा समाचरेत् ॥ ५ ॥
rasaṃ rasāyanaṃ yogaṃ kālaṃ jñātvā samācaret || 5 ||
यस्माज्ज्ञानं विना व्यर्थं तत्तस्मात्प्रोच्यतेऽधुना ।। रम- १०.३ ॥ ६ ॥
yasmājjñānaṃ vinā vyarthaṃ tattasmātprocyate'dhunā || rama- 10.3 || 6 ||
दूतो रक्तकषायकृष्णवसनो दन्ती जरामर्दितस् तैलाभ्यक्तशरीरकायुधकरो दीनाश्रुपूर्णाननः ॥ ७ ॥
dūto raktakaṣāyakṛṣṇavasano dantī jarāmarditas tailābhyaktaśarīrakāyudhakaro dīnāśrupūrṇānanaḥ || 7 ||
भस्माङ्गारकपालपांशुमुशलः सूर्यास्तसूर्योदये यः सूर्यस्वरसंस्थितो गदवतां कालाय स स्यादसौ ।। रम- १०.४ ॥ ८ ॥
bhasmāṅgārakapālapāṃśumuśalaḥ sūryāstasūryodaye yaḥ sūryasvarasaṃsthito gadavatāṃ kālāya sa syādasau || rama- 10.4 || 8 ||
अकस्माच्चित्तविकृतिरकस्मात्पुरुषोत्तमः ॥ ९ ॥
akasmāccittavikṛtirakasmātpuruṣottamaḥ || 9 ||
अकस्मादिन्द्रियोत्पत्तिः सन्निपातस्य लक्षणम् ।। रम- १०.५ ॥ १० ॥
akasmādindriyotpattiḥ sannipātasya lakṣaṇam || rama- 10.5 || 10 ||
शरीरं शीतलं यस्य प्रकृतेर् विकृतिर् भवेत् ॥ ११ ॥
śarīraṃ śītalaṃ yasya prakṛter vikṛtir bhavet || 11 ||
तत्रारिष्टं समासेन व्याप्तं तत्र निबोध मे ।। रम- १०.६ ॥ १२ ॥
tatrāriṣṭaṃ samāsena vyāptaṃ tatra nibodha me || rama- 10.6 || 12 ||
दुष्टशब्देन रमते साधुशब्देन कुप्यति ॥ १३ ॥
duṣṭaśabdena ramate sādhuśabdena kupyati || 13 ||
यश्चाकस्मान्न शृणुते तं गतायुषमादिशेत् ।। रम- १०.७ ॥ १४ ॥
yaścākasmānna śṛṇute taṃ gatāyuṣamādiśet || rama- 10.7 || 14 ||
यो वा गन्धं न गृह्णाति दीपे शान्ते च मानवः ॥ १५ ॥
yo vā gandhaṃ na gṛhṇāti dīpe śānte ca mānavaḥ || 15 ||
दिवाज्योतींषि यश्चापि ज्वलितानि च पश्यति ।। रम- १०.८ ॥ १६ ॥
divājyotīṃṣi yaścāpi jvalitāni ca paśyati || rama- 10.8 || 16 ||
चन्द्रं सूर्यप्रभं पश्येत् सूर्यं वा चन्द्रवर्चसम् ॥ १७ ॥
candraṃ sūryaprabhaṃ paśyet sūryaṃ vā candravarcasam || 17 ||
तडिद्वातोषितान् मेघान् निर्मले गगने चरान् ।। रम- १०.९ ॥ १८ ॥
taḍidvātoṣitān meghān nirmale gagane carān || rama- 10.9 || 18 ||
विमानयानप्रासादैर्यश्च संकुलमम्बरम् ॥ १९ ॥
vimānayānaprāsādairyaśca saṃkulamambaram || 19 ||
यश्च नीलं मूर्तिमन्तम् अन्तरिक्षं च पश्यति ।। रम- १०.१० ॥ २० ॥
yaśca nīlaṃ mūrtimantam antarikṣaṃ ca paśyati || rama- 10.10 || 20 ||
यस्तूष्णम् इव गृह्णाति शीतमुष्णं च शीतवत् ॥ २१ ॥
yastūṣṇam iva gṛhṇāti śītamuṣṇaṃ ca śītavat || 21 ||
संजातः संशयो यस्य तं वदन्ति गतायुषम् ।। रम- १०.११ ॥ २२ ॥
saṃjātaḥ saṃśayo yasya taṃ vadanti gatāyuṣam || rama- 10.11 || 22 ||
विपरीतेन गृह्णाति भावानन्यांश्च यो नरः ॥ २३ ॥
viparītena gṛhṇāti bhāvānanyāṃśca yo naraḥ || 23 ||
धूमनीहारवासोभिरावृतामिव मेदिनीम् ।। रम- १०.१२ ॥ २४ ॥
dhūmanīhāravāsobhirāvṛtāmiva medinīm || rama- 10.12 || 24 ||
प्रदीप्तमिव लोकं च योऽवलुप्तमिवाम्भसा ॥ २५ ॥
pradīptamiva lokaṃ ca yo'valuptamivāmbhasā || 25 ||
भूमिम् अष्टादशाकारां लेखाभिर्यस्तु पश्यति ।। रम- १०.१३ ॥ २६ ॥
bhūmim aṣṭādaśākārāṃ lekhābhiryastu paśyati || rama- 10.13 || 26 ||
ज्योत्स्नादर्शे हि तोयेषु छायां यश्च न पश्यति ॥ २७ ॥
jyotsnādarśe hi toyeṣu chāyāṃ yaśca na paśyati || 27 ||
पश्यत्येकाङ्गहीनां च वैकृतं चापि पश्यति ।। रम- १०.१४ ॥ २८ ॥
paśyatyekāṅgahīnāṃ ca vaikṛtaṃ cāpi paśyati || rama- 10.14 || 28 ||
श्वकाककङ्कगृध्राणां प्रयातं यक्षराक्षसाम् ॥ २९ ॥
śvakākakaṅkagṛdhrāṇāṃ prayātaṃ yakṣarākṣasām || 29 ||
पिशाचोरगनागानां विकृतामपि यो नरः ।। रम- १०.१५ ॥ ३० ॥
piśācoraganāgānāṃ vikṛtāmapi yo naraḥ || rama- 10.15 || 30 ||
ह्रीश्रियौ यस्य नश्येतां तेज ओजः स्मृतिस् तथा ॥ ३१ ॥
hrīśriyau yasya naśyetāṃ teja ojaḥ smṛtis tathā || 31 ||
अकस्माज्जृम्भते यश्च स परासुरसंशयम् ।। रम- १०.१६ ॥ ३२ ॥
akasmājjṛmbhate yaśca sa parāsurasaṃśayam || rama- 10.16 || 32 ||
यस्याधरोष्ठः पतति स्थितश्चोर्ध्वं तथोत्तरम् ॥ ३३ ॥
yasyādharoṣṭhaḥ patati sthitaścordhvaṃ tathottaram || 33 ||
पाशशङ्का भवेद्यस्य दुर्लभं तस्य जीवितम् ।। रम- १०.१७ ॥ ३४ ॥
pāśaśaṅkā bhavedyasya durlabhaṃ tasya jīvitam || rama- 10.17 || 34 ||
कुटिला स्फुटिता वापि सुप्ता यस्य च नासिका ॥ ३५ ॥
kuṭilā sphuṭitā vāpi suptā yasya ca nāsikā || 35 ||
अवस्फूर्यति मग्ना वा स परासुरसंशयम् ।। रम- १०.१८ ॥ ३६ ॥
avasphūryati magnā vā sa parāsurasaṃśayam || rama- 10.18 || 36 ||
स्वरूपं परनेत्रेषु पुत्तिकां यो न पश्यति ॥ ३७ ॥
svarūpaṃ paranetreṣu puttikāṃ yo na paśyati || 37 ||
यदा हि पटुदृष्टिश्च तदा मृत्युर् अदूरतः ।। रम- १०.१९ ॥ ३८ ॥
yadā hi paṭudṛṣṭiśca tadā mṛtyur adūrataḥ || rama- 10.19 || 38 ||
कर्णहीनं यदात्मानं पश्यत्यात्मा कथंचन ॥ ३९ ॥
karṇahīnaṃ yadātmānaṃ paśyatyātmā kathaṃcana || 39 ||
न स जीवति लोकेऽस्मिन् कालेन कवलीकृतः ।। रम- १०.२० ॥ ४० ॥
na sa jīvati loke'smin kālena kavalīkṛtaḥ || rama- 10.20 || 40 ||
रात्रौ दाहो भवेद्यस्य दिवा शीतं च जायते ॥ ४१ ॥
rātrau dāho bhavedyasya divā śītaṃ ca jāyate || 41 ||
कफपूरितकण्ठस्य मृत्युश्चैव न संशयः ।। रम- १०.२१ ॥ ४२ ॥
kaphapūritakaṇṭhasya mṛtyuścaiva na saṃśayaḥ || rama- 10.21 || 42 ||
चरणौ शीतलौ यस्य शीतलं नाभिमण्डलम् ॥ ४३ ॥
caraṇau śītalau yasya śītalaṃ nābhimaṇḍalam || 43 ||
शिरस्तापो भवेद्यस्य तस्य मृत्युर्न संशयः ।। रम- १०.२२ ॥ ४४ ॥
śirastāpo bhavedyasya tasya mṛtyurna saṃśayaḥ || rama- 10.22 || 44 ||
हुङ्कारः शीतलो यस्य फुत्कारो वह्णिसन्निभः ॥ ४५ ॥
huṅkāraḥ śītalo yasya phutkāro vahṇisannibhaḥ || 45 ||
सदा दाहो भवेद्यस्य तस्य मृत्युर्न संशयः ।। रम- १०.२३ ॥ ४६ ॥
sadā dāho bhavedyasya tasya mṛtyurna saṃśayaḥ || rama- 10.23 || 46 ||
अरुन्धतीं ध्रुवं चैव विष्णोस्त्रीणि पदानि च ॥ ४७ ॥
arundhatīṃ dhruvaṃ caiva viṣṇostrīṇi padāni ca || 47 ||
हीनायुधो न पश्यन्ति चतुर्थं मातृमण्डलम् ।। रम- १०.२४ ॥ ४८ ॥
hīnāyudho na paśyanti caturthaṃ mātṛmaṇḍalam || rama- 10.24 || 48 ||
अरश्मिबिम्बं सूर्यस्य वह्नेश्चैवांशुवर्जितम् ॥ ४९ ॥
araśmibimbaṃ sūryasya vahneścaivāṃśuvarjitam || 49 ||
दृष्ट्वैकादशमासास्तु नरश्चोर्ध्वं न जीवति ।। रम- १०.२५ ॥ ५० ॥
dṛṣṭvaikādaśamāsāstu naraścordhvaṃ na jīvati || rama- 10.25 || 50 ||
वातं मूत्रं पुरीषं यः सुवर्णं रजतं तथा ॥ ५१ ॥
vātaṃ mūtraṃ purīṣaṃ yaḥ suvarṇaṃ rajataṃ tathā || 51 ||
प्रत्यक्षमथवा स्वप्ने दशमासं न जीवति ।। रम- १०.२६ ॥ ५२ ॥
pratyakṣamathavā svapne daśamāsaṃ na jīvati || rama- 10.26 || 52 ||
क्वचित् पश्यति यो दीप्तं स्वर्णवत् काननं नरः ॥ ५३ ॥
kvacit paśyati yo dīptaṃ svarṇavat kānanaṃ naraḥ || 53 ||
विरूपाणि च भूतानि नवमासं न जीवति ।। रम- १०.२७ ॥ ५४ ॥
virūpāṇi ca bhūtāni navamāsaṃ na jīvati || rama- 10.27 || 54 ||
स्थूलाङ्गोऽपि कृशः कृशोऽपि सहसा स्थूलत्वमालम्बते श्यामो वा कनकप्रभो यदि भवेद्गौरोऽपि कृष्णच्छविः ॥ ५५ ॥
sthūlāṅgo'pi kṛśaḥ kṛśo'pi sahasā sthūlatvamālambate śyāmo vā kanakaprabho yadi bhavedgauro'pi kṛṣṇacchaviḥ || 55 ||
धीरो धीरतयार्थधर्मनिपुणः शान्तोपकारी पुमान् इत्येवं प्रकृते तु शान्तचलनं मास्यष्टमे मृत्युदम् ।। रम- १०.२८ ॥ ५६ ॥
dhīro dhīratayārthadharmanipuṇaḥ śāntopakārī pumān ityevaṃ prakṛte tu śāntacalanaṃ māsyaṣṭame mṛtyudam || rama- 10.28 || 56 ||
पीडा भवेत्पाणितले च जिह्वामूलं समूलं रुधिरं च कृष्णम् ॥ ५७ ॥
pīḍā bhavetpāṇitale ca jihvāmūlaṃ samūlaṃ rudhiraṃ ca kṛṣṇam || 57 ||
वृद्धिं नरः कामपि यन्न दृष्ट्वा जीवेन्मनुष्यः स हि सप्तमासान् ।। रम- १०.२९ ॥ ५८ ॥
vṛddhiṃ naraḥ kāmapi yanna dṛṣṭvā jīvenmanuṣyaḥ sa hi saptamāsān || rama- 10.29 || 58 ||
मध्याङ्गुलीनां त्रितयं विरक्तं रोगं विना शुष्यति यस्य कण्ठः ॥ ५९ ॥
madhyāṅgulīnāṃ tritayaṃ viraktaṃ rogaṃ vinā śuṣyati yasya kaṇṭhaḥ || 59 ||
मुहुर्मुहुः प्रस्रवणं च जाड्यं षष्ठे च मासे प्रलयं प्रयाति ।। रम- १०.३० ॥ ६० ॥
muhurmuhuḥ prasravaṇaṃ ca jāḍyaṃ ṣaṣṭhe ca māse pralayaṃ prayāti || rama- 10.30 || 60 ||
यस्य न स्फुरणं किंचिद् विद्यते यस्य कर्मणि ॥ ६१ ॥
yasya na sphuraṇaṃ kiṃcid vidyate yasya karmaṇi || 61 ||
सोऽवश्यं पञ्चमे मासि स्कन्धारूढो गमिष्यति ।। रम- १०.३१ ॥ ६२ ॥
so'vaśyaṃ pañcame māsi skandhārūḍho gamiṣyati || rama- 10.31 || 62 ||
यस्य न स्फुरते ज्योतिः पीडिते नयनद्वये ॥ ६३ ॥
yasya na sphurate jyotiḥ pīḍite nayanadvaye || 63 ||
मरणं तस्य निर्दिष्टं चतुर्थे मासि निश्चितम् ।। रम- १०.३२ ॥ ६४ ॥
maraṇaṃ tasya nirdiṣṭaṃ caturthe māsi niścitam || rama- 10.32 || 64 ||
स्पन्दते वृषणो यस्य न किंचिदपि पीडितः ॥ ६५ ॥
spandate vṛṣaṇo yasya na kiṃcidapi pīḍitaḥ || 65 ||
तृतीये मासि सोऽवश्यं यमलोके गमिष्यति ।। रम- १०.३३ ॥ ६६ ॥
tṛtīye māsi so'vaśyaṃ yamaloke gamiṣyati || rama- 10.33 || 66 ||
तारा दिवा चन्द्रप्रभं निशान्ते यो विद्युतं पश्यति चैव श्वभ्रे ॥ ६७ ॥
tārā divā candraprabhaṃ niśānte yo vidyutaṃ paśyati caiva śvabhre || 67 ||
इन्द्रायुधं वा स्वयमेव रात्रौ मासद्वये तस्य वदन्ति नाशम् ।। रम- १०.३४ ॥ ६८ ॥
indrāyudhaṃ vā svayameva rātrau māsadvaye tasya vadanti nāśam || rama- 10.34 || 68 ||
यस्य जानुगतं मर्म न किंचिदपि चेष्टितम् ॥ ६९ ॥
yasya jānugataṃ marma na kiṃcidapi ceṣṭitam || 69 ||
मासान्ते मरणं तस्य न केनापि विलम्ब्यते ।। रम- १०.३५ ॥ ७० ॥
māsānte maraṇaṃ tasya na kenāpi vilambyate || rama- 10.35 || 70 ||
कनिष्ठाङ्गुलिपर्व स्यात् कृष्णं च मध्यमं यदा ॥ ७१ ॥
kaniṣṭhāṅguliparva syāt kṛṣṇaṃ ca madhyamaṃ yadā || 71 ||
गतायुः प्रोच्यते पुंसाम् अष्टादशदिनावधिः ।। रम- १०.३६ ॥ ७२ ॥
gatāyuḥ procyate puṃsām aṣṭādaśadināvadhiḥ || rama- 10.36 || 72 ||
घृते तैले जले वापि दर्पणे यस्य दृश्यते ॥ ७३ ॥
ghṛte taile jale vāpi darpaṇe yasya dṛśyate || 73 ||
शिरोरहितमात्मानं पक्षमेकं स जीवति ।। रम- १०.३७ ॥ ७४ ॥
śirorahitamātmānaṃ pakṣamekaṃ sa jīvati || rama- 10.37 || 74 ||
शैत्यं दध्यन्नपानानि यस्य तापकराणि च ॥ ७५ ॥
śaityaṃ dadhyannapānāni yasya tāpakarāṇi ca || 75 ||
शीतरश्मि भवेच्चारुहासं चाथ सुनिर्मलम् ।। रम- १०.३८ ॥ ७६ ॥
śītaraśmi bhaveccāruhāsaṃ cātha sunirmalam || rama- 10.38 || 76 ||
न वेत्ति वै चारुहितं न चोष्णं वेत्ति यो नरः ॥ ७७ ॥
na vetti vai cāruhitaṃ na coṣṇaṃ vetti yo naraḥ || 77 ||
कालज्ञानेन सम्प्रोक्तं पक्षमेकं स जीवति ।। रम- १०.३९ ॥ ७८ ॥
kālajñānena samproktaṃ pakṣamekaṃ sa jīvati || rama- 10.39 || 78 ||
स्नातमात्रस्य यस्यैते त्रयः शुष्यन्ति तत्क्षणात् ॥ ७९ ॥
snātamātrasya yasyaite trayaḥ śuṣyanti tatkṣaṇāt || 79 ||
हृदयं हस्तपादौ च दशरात्रं स जीवति ।। रम- १०.४० ॥ ८० ॥
hṛdayaṃ hastapādau ca daśarātraṃ sa jīvati || rama- 10.40 || 80 ||
नासाग्रं रसनाग्रं च चक्षुश्चैवौष्ठसम्पुटम् ॥ ८१ ॥
nāsāgraṃ rasanāgraṃ ca cakṣuścaivauṣṭhasampuṭam || 81 ||
यो न पश्येत्पुरादृष्टं सप्तरात्रं स जीवति ।। रम- १०.४१ ॥ ८२ ॥
yo na paśyetpurādṛṣṭaṃ saptarātraṃ sa jīvati || rama- 10.41 || 82 ||
धारा बिन्दुसमा यस्य पतते च महीतले ॥ ८३ ॥
dhārā bindusamā yasya patate ca mahītale || 83 ||
सप्ताहाज्जायते मृत्युः कालज्ञानेन कथ्यते ।। रम- १०.४२ ॥ ८४ ॥
saptāhājjāyate mṛtyuḥ kālajñānena kathyate || rama- 10.42 || 84 ||
अथातः सम्प्रवक्ष्यामि छायापुरुषलक्षणम् ॥ ८५ ॥
athātaḥ sampravakṣyāmi chāyāpuruṣalakṣaṇam || 85 ||
यस्य विज्ञानमात्रेण त्रिकालज्ञो भवेन्नरः ।। रम- १०.४३ ॥ ८६ ॥
yasya vijñānamātreṇa trikālajño bhavennaraḥ || rama- 10.43 || 86 ||
कालो दूरस्थितोऽस्यापि येनोपायेन लक्ष्यते ॥ ८७ ॥
kālo dūrasthito'syāpi yenopāyena lakṣyate || 87 ||
तं वदन्ति समासेन यथोद्दिष्टं शिवागमे ।। रम- १०.४४ ॥ ८८ ॥
taṃ vadanti samāsena yathoddiṣṭaṃ śivāgame || rama- 10.44 || 88 ||
एकान्ते विजने गत्वा कृत्वादित्यं स्वपृष्ठतः ॥ ८९ ॥
ekānte vijane gatvā kṛtvādityaṃ svapṛṣṭhataḥ || 89 ||
संनिरीक्ष्य निजच्छायां कण्ठदेशसमाहिताम् ।। रम- १०.४५ ॥ ९० ॥
saṃnirīkṣya nijacchāyāṃ kaṇṭhadeśasamāhitām || rama- 10.45 || 90 ||
ततश्चाकाशमीक्षेत ततः पश्यति शंकरम् ॥ ९१ ॥
tataścākāśamīkṣeta tataḥ paśyati śaṃkaram || 91 ||
अष्टोत्तरशतं जप्त्वा ततो वै दृश्यते शुभम् ।। रम- १०.४६ ॥ ९२ ॥
aṣṭottaraśataṃ japtvā tato vai dṛśyate śubham || rama- 10.46 || 92 ||
शुद्धस्फटिकसंकाशं नानारूपधरो हरम् ॥ ९३ ॥
śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ nānārūpadharo haram || 93 ||
षण्मासाभ्यासयोगेन भूचराणां पतिर्भवेत् ।। रम- १०.४७ ॥ ९४ ॥
ṣaṇmāsābhyāsayogena bhūcarāṇāṃ patirbhavet || rama- 10.47 || 94 ||
वर्षद्वयेन हे नाथ कर्ता हर्ता स्वयं प्रभुः ॥ ९५ ॥
varṣadvayena he nātha kartā hartā svayaṃ prabhuḥ || 95 ||
त्रिकालज्ञत्वम् आप्नोति स योगी नात्र संशयः ।। रम- १०.४८ ॥ ९६ ॥
trikālajñatvam āpnoti sa yogī nātra saṃśayaḥ || rama- 10.48 || 96 ||
यत्कृताभ्यासयोगेन नास्ति किंचित् सुदुर्लभम् ॥ ९७ ॥
yatkṛtābhyāsayogena nāsti kiṃcit sudurlabham || 97 ||
तद्रूपं कृष्णवर्णं च पश्यति व्योम्नि निर्मले ।। रम- १०.४९ ॥ ९८ ॥
tadrūpaṃ kṛṣṇavarṇaṃ ca paśyati vyomni nirmale || rama- 10.49 || 98 ||
षण्मासान् मृत्युमाप्नोति स योगी नात्र संशयः ॥ ९९ ॥
ṣaṇmāsān mṛtyumāpnoti sa yogī nātra saṃśayaḥ || 99 ||
पीतो व्याधिभयं रक्तो नीलो हत्यां विनिर्दिशेत् ।। रम- १०.५० ॥ १०० ॥
pīto vyādhibhayaṃ rakto nīlo hatyāṃ vinirdiśet || rama- 10.50 || 100 ||
नानावर्णे स्वरूपेऽस्मिनुद्वेगो जायते महान् ॥ १०१ ॥
nānāvarṇe svarūpe'sminudvego jāyate mahān || 101 ||
पादौ गुल्फं च जठरं विनाशकृशता भवेत् ।। रम- १०.५१ ॥ १०२ ॥
pādau gulphaṃ ca jaṭharaṃ vināśakṛśatā bhavet || rama- 10.51 || 102 ||
अर्धवर्षेण वर्षे वा जीवन्वर्षद्वयेन न वा ॥ १०३ ॥
ardhavarṣeṇa varṣe vā jīvanvarṣadvayena na vā || 103 ||
विनाशो दक्षिणे बाहौ स्वबन्धुर् म्रियते ध्रुवम् ।। रम- १०.५२ ॥ १०४ ॥
vināśo dakṣiṇe bāhau svabandhur mriyate dhruvam || rama- 10.52 || 104 ||
वामबाहौ तथा भार्या विनश्यति न संशयः ॥ १०५ ॥
vāmabāhau tathā bhāryā vinaśyati na saṃśayaḥ || 105 ||
शिरो दक्षिणबाहुभ्यां विनाशो मृत्युमादिशेत् ।। रम- १०.५३ ॥ १०६ ॥
śiro dakṣiṇabāhubhyāṃ vināśo mṛtyumādiśet || rama- 10.53 || 106 ||
अशिरो मासमरणं विना जङ्घे दिवा नव ॥ १०७ ॥
aśiro māsamaraṇaṃ vinā jaṅghe divā nava || 107 ||
अष्टभिः स्कन्धनाशेन छायालुप्तेन तत्क्षणात् ।। रम- १०.५४ ॥ १०८ ॥
aṣṭabhiḥ skandhanāśena chāyāluptena tatkṣaṇāt || rama- 10.54 || 108 ||
तीर्थस्नानेन दानेन तपसा सुकृतेन वा ॥ १०९ ॥
tīrthasnānena dānena tapasā sukṛtena vā || 109 ||
जपेन ज्ञानयोगेन जायते कालबन्धनम् ।। रम- १०.५५ ॥ ११० ॥
japena jñānayogena jāyate kālabandhanam || rama- 10.55 || 110 ||
रसायनं च पूर्वोक्तं गुटिका मृतजीवनी ॥ १११ ॥
rasāyanaṃ ca pūrvoktaṃ guṭikā mṛtajīvanī || 111 ||
नरैः सेव्या यथोक्तं च परं कालस्य बन्धनम् ।। रम- १०.५६ ॥ ११२ ॥
naraiḥ sevyā yathoktaṃ ca paraṃ kālasya bandhanam || rama- 10.56 || 112 ||
रक्षणीयमतो देहं यतो धर्मादिसाधनम् ॥ ११३ ॥
rakṣaṇīyamato dehaṃ yato dharmādisādhanam || 113 ||
शरीरं नाशयन्त्येते दोषा धातुमलाश्रयाः ।। रम- १०.५७ ॥ ११४ ॥
śarīraṃ nāśayantyete doṣā dhātumalāśrayāḥ || rama- 10.57 || 114 ||
वैद्यनाथतनूजेन शालिनाथेन धीमता ॥ ११५ ॥
vaidyanāthatanūjena śālināthena dhīmatā || 115 ||
शास्त्रमालोक्य चाकृष्य रचिता रसमञ्जरी ।। रम- १०.५८ ॥ ११६ ॥
śāstramālokya cākṛṣya racitā rasamañjarī || rama- 10.58 || 116 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).