अथ सम्पक्वदोषस्य प्रोक्तमञ्जनमाचरेत् ॥ १ ॥
atha sampakvadoṣasya proktamañjanamācaret || 1 ||
अध्यायः ८ · रसमञ्जरी , ८
rasamañjarī , 8
Shalinatha's handbook of mineral medicine.
57 versesSanskrit with transliteration
अथ सम्पक्वदोषस्य प्रोक्तमञ्जनमाचरेत् ॥ १ ॥
atha sampakvadoṣasya proktamañjanamācaret || 1 ||
हेमन्ते शिशिरे चैव मध्याह्नेऽञ्जनमिष्यते ।। रम- ८.१ ॥ २ ॥
hemante śiśire caiva madhyāhne'ñjanamiṣyate || rama- 8.1 || 2 ||
पूर्वाह्ने चापराह्णे च ग्रीष्मे शरदि चेष्यते ॥ ३ ॥
pūrvāhne cāparāhṇe ca grīṣme śaradi ceṣyate || 3 ||
वर्षासु कुर्यादत्युष्णे वा वसन्ते सदैव हि ।। रम- ८.२ ॥ ४ ॥
varṣāsu kuryādatyuṣṇe vā vasante sadaiva hi || rama- 8.2 || 4 ||
श्रान्ते प्ररुदिते भीते पीतमद्ये नवज्वरे ॥ ५ ॥
śrānte prarudite bhīte pītamadye navajvare || 5 ||
अजीर्णे वेगघाते च अञ्जनं न प्रशस्यते ।। रम- ८.३ ॥ ६ ॥
ajīrṇe vegaghāte ca añjanaṃ na praśasyate || rama- 8.3 || 6 ||
हरेणुमात्रां कुर्वीत वर्तिं तीक्ष्णाञ्जने भिषक् ॥ ७ ॥
hareṇumātrāṃ kurvīta vartiṃ tīkṣṇāñjane bhiṣak || 7 ||
प्रमाणं मध्यमं सार्धं द्विगुणं च मृदौ भवेत् ।। रम- ८.४ ॥ ८ ॥
pramāṇaṃ madhyamaṃ sārdhaṃ dviguṇaṃ ca mṛdau bhavet || rama- 8.4 || 8 ||
सूतकं गन्धकः पेतं चाङ्गेरीरससंमूर्छितम् ॥ ९ ॥
sūtakaṃ gandhakaḥ petaṃ cāṅgerīrasasaṃmūrchitam || 9 ||
अञ्जनं दृष्टिदं नृणां नेत्रामयविनाशनम् ।। रम- ८.५ ॥ १० ॥
añjanaṃ dṛṣṭidaṃ nṛṇāṃ netrāmayavināśanam || rama- 8.5 || 10 ||
रसेन्द्रभुजगौ तुल्यौ ताभ्यां द्विगुणमञ्जनम् ॥ ११ ॥
rasendrabhujagau tulyau tābhyāṃ dviguṇamañjanam || 11 ||
सूततुर्यांशं कर्पूरमञ्जनं नयनामृतम् ।। रम- ८.६ ॥ १२ ॥
sūtaturyāṃśaṃ karpūramañjanaṃ nayanāmṛtam || rama- 8.6 || 12 ||
कृष्णसर्पवसा शंखः कतकं कट्फलमञ्जनम् ॥ १३ ॥
kṛṣṇasarpavasā śaṃkhaḥ katakaṃ kaṭphalamañjanam || 13 ||
रस एव मरीचेन अन्धानां दर्शनं परम् ।। रम- ८.७ ॥ १४ ॥
rasa eva marīcena andhānāṃ darśanaṃ param || rama- 8.7 || 14 ||
शंखस्य भागाश्चत्वारस् तदर्धेन मनःशिला ॥ १५ ॥
śaṃkhasya bhāgāścatvāras tadardhena manaḥśilā || 15 ||
मनःशिलार्धं मरिचं मरिचार्द्धेन पिप्पली ।। रम- ८.८ ॥ १६ ॥
manaḥśilārdhaṃ maricaṃ maricārddhena pippalī || rama- 8.8 || 16 ||
वारिणा तिमिरं हन्ति अर्बुदं हन्ति मस्तुना ॥ १७ ॥
vāriṇā timiraṃ hanti arbudaṃ hanti mastunā || 17 ||
चिपिटं मधुना हन्ति स्त्रीक्षीरेण च पुष्पकम् ।। रम- ८.९ ॥ १८ ॥
cipiṭaṃ madhunā hanti strīkṣīreṇa ca puṣpakam || rama- 8.9 || 18 ||
अपामार्गशिखां घृष्ट्वा मधुना सैन्धवेन च ॥ १९ ॥
apāmārgaśikhāṃ ghṛṣṭvā madhunā saindhavena ca || 19 ||
ताम्रपात्रे कृता नेत्रे हन्ति पीडां सुविस्तरात् ।। रम- ८.१० ॥ २० ॥
tāmrapātre kṛtā netre hanti pīḍāṃ suvistarāt || rama- 8.10 || 20 ||
दन्तैर्दन्तिवराहोष्ट्रगोहयाजखरोद्भवैः ॥ २१ ॥
dantairdantivarāhoṣṭragohayājakharodbhavaiḥ || 21 ||
शङ्खमुक्ताम्भोधिफेनयुतैः सर्वैर् विचूर्णयेत् ॥ २२ ॥
śaṅkhamuktāmbhodhiphenayutaiḥ sarvair vicūrṇayet || 22 ||
हन्ति वर्तिः कृता श्लक्ष्णं शुक्राणां नाशिनी परम् ।। रम- ८.११ ॥ २३ ॥
hanti vartiḥ kṛtā ślakṣṇaṃ śukrāṇāṃ nāśinī param || rama- 8.11 || 23 ||
तुत्थमाक्षिकसिन्धूत्थशिवाशंखमनःशिला ॥ २४ ॥
tutthamākṣikasindhūtthaśivāśaṃkhamanaḥśilā || 24 ||
गैरिकोदकफेनं च मरिचं चेति चूर्णयेत् ।। रम- ८.१२ ॥ २५ ॥
gairikodakaphenaṃ ca maricaṃ ceti cūrṇayet || rama- 8.12 || 25 ||
संयोज्य मधुना कुर्यादन्धानां सा रसक्रिया ॥ २६ ॥
saṃyojya madhunā kuryādandhānāṃ sā rasakriyā || 26 ||
वर्त्मरोगं च तिमिरं काचशुक्रहरं परम् ।। रम- ८.१३ ॥ २७ ॥
vartmarogaṃ ca timiraṃ kācaśukraharaṃ param || rama- 8.13 || 27 ||
शङ्खनाभिविभीतस्य मज्जा पथ्या मनःशिला ॥ २८ ॥
śaṅkhanābhivibhītasya majjā pathyā manaḥśilā || 28 ||
पिप्पली मरिचं कुष्ठं वचा चेति समांशकम् ।। रम- ८.१४ ॥ २९ ॥
pippalī maricaṃ kuṣṭhaṃ vacā ceti samāṃśakam || rama- 8.14 || 29 ||
छागीक्षीरेण संपिष्ट्वा वर्तिं कृत्वा यथोन्मिताम् ॥ ३० ॥
chāgīkṣīreṇa saṃpiṣṭvā vartiṃ kṛtvā yathonmitām || 30 ||
हरेणुमात्रां संघृष्य जलैः कुर्यादथाञ्जनम् ।। रम- ८.१५ ॥ ३१ ॥
hareṇumātrāṃ saṃghṛṣya jalaiḥ kuryādathāñjanam || rama- 8.15 || 31 ||
तिमिरं मांसवृद्धिं च काचं पटलम् अर्बुदम् ॥ ३२ ॥
timiraṃ māṃsavṛddhiṃ ca kācaṃ paṭalam arbudam || 32 ||
राज्यन्धं वार्षिकं पुष्पं वर्तिचन्द्रोदया जयेत् ।। रम- ८.१६ ॥ ३३ ॥
rājyandhaṃ vārṣikaṃ puṣpaṃ varticandrodayā jayet || rama- 8.16 || 33 ||
शुद्धे नागे द्रुते तुल्यं शुद्धसूतं विनिक्षिपेत् ॥ ३४ ॥
śuddhe nāge drute tulyaṃ śuddhasūtaṃ vinikṣipet || 34 ||
कृष्णाञ्जनं तयोस्तुल्यं सर्वमेकत्र चूर्णयेत् ।। रम- ८.१७ ॥ ३५ ॥
kṛṣṇāñjanaṃ tayostulyaṃ sarvamekatra cūrṇayet || rama- 8.17 || 35 ||
दशमांशेन कर्पूरमस्मिंश्चूर्णे प्रदापयेत् ॥ ३६ ॥
daśamāṃśena karpūramasmiṃścūrṇe pradāpayet || 36 ||
एतत् प्रत्यञ्जनं नेत्रगदजिन्नयनामृतम् ।। रम- ८.१८ ॥ ३७ ॥
etat pratyañjanaṃ netragadajinnayanāmṛtam || rama- 8.18 || 37 ||
भुक्त्वा पाणितलं घृष्ट्वा चक्षुषोर् यदि दीयते ॥ ३८ ॥
bhuktvā pāṇitalaṃ ghṛṣṭvā cakṣuṣor yadi dīyate || 38 ||
जाता रोगाः प्रणश्यन्ति न भवन्ति कदाचन ।। रम- ८.१९ ॥ ३९ ॥
jātā rogāḥ praṇaśyanti na bhavanti kadācana || rama- 8.19 || 39 ||
त्रिफलायाः कषायेण प्रातर्नयनधावनात् ॥ ४० ॥
triphalāyāḥ kaṣāyeṇa prātarnayanadhāvanāt || 40 ||
अचिरेणैव तद्वारि तिमिराणि व्यपोहति ।। रम- ८.२० ॥ ४१ ॥
acireṇaiva tadvāri timirāṇi vyapohati || rama- 8.20 || 41 ||
त्रिफला लौहचूर्णं तु वारिणा पेषयेत् समम् ॥ ४२ ॥
triphalā lauhacūrṇaṃ tu vāriṇā peṣayet samam || 42 ||
द्वयोस्तुल्येन तैलेन पचेन्मृद्वग्निना क्षणम् ।। रम- ८.२१ ॥ ४३ ॥
dvayostulyena tailena pacenmṛdvagninā kṣaṇam || rama- 8.21 || 43 ||
तैलतुल्ये भृङ्गरसे तत्तैलं तु विपाचयेत् ॥ ४४ ॥
tailatulye bhṛṅgarase tattailaṃ tu vipācayet || 44 ||
स्निग्धभाण्डगतं भूमौ स्थित्वा मासात्समुद्धरेत् ।। रम- ८.२२ ॥ ४५ ॥
snigdhabhāṇḍagataṃ bhūmau sthitvā māsātsamuddharet || rama- 8.22 || 45 ||
सप्ताहं लेपयेद्वेष्ट्य कदल्याश्च दलैः शिरः ॥ ४६ ॥
saptāhaṃ lepayedveṣṭya kadalyāśca dalaiḥ śiraḥ || 46 ||
निर्वाते क्षीरभोजी स्यात् छालयेत् त्रिफलाजलैः ।। रम- ८.२३ ॥ ४७ ॥
nirvāte kṣīrabhojī syāt chālayet triphalājalaiḥ || rama- 8.23 || 47 ||
नित्यमेव प्रकर्तव्यं सप्ताहं रञ्जनं भवेत् ॥ ४८ ॥
nityameva prakartavyaṃ saptāhaṃ rañjanaṃ bhavet || 48 ||
यावज्जीवं न सन्देहः कचाः स्युर्भ्रमरोपमाः ।। रम- ८.२४ ॥ ४९ ॥
yāvajjīvaṃ na sandehaḥ kacāḥ syurbhramaropamāḥ || rama- 8.24 || 49 ||
काकमाची यवा जाती समं कृष्णतिलं ततः ॥ ५० ॥
kākamācī yavā jātī samaṃ kṛṣṇatilaṃ tataḥ || 50 ||
तत्तैलं ग्राहयेद्यन्त्रे तेन स्यात् केशरञ्जनम् ।। रम- ८.२५ ॥ ५१ ॥
tattailaṃ grāhayedyantre tena syāt keśarañjanam || rama- 8.25 || 51 ||
लोहमलामलकल्कः सजपा कुसुमैर्नरः सदा स्नायी ॥ ५२ ॥
lohamalāmalakalkaḥ sajapā kusumairnaraḥ sadā snāyī || 52 ||
पलितानीह निहन्याद् गङ्गास्नायीव नरकौघम् ।। रम- ८.२६ ॥ ५३ ॥
palitānīha nihanyād gaṅgāsnāyīva narakaugham || rama- 8.26 || 53 ||
काश्मर्या मूलमादौ सहचरकुसुमं केतकीनां च मूलं लौहं चूर्णं सभृङ्गं त्रिफलजलयुतं तैलमेभिर् विपक्वम् ॥ ५४ ॥
kāśmaryā mūlamādau sahacarakusumaṃ ketakīnāṃ ca mūlaṃ lauhaṃ cūrṇaṃ sabhṛṅgaṃ triphalajalayutaṃ tailamebhir vipakvam || 54 ||
कृत्वा वै लोहभाण्डे क्षितितलनिहितं मासम् एकं निधाय केशाः काशप्रकाशा भ्रमरकुलनिभा लेपनाद् एव कृष्णाः ।। रम- ८.२७ ॥ ५५ ॥
kṛtvā vai lohabhāṇḍe kṣititalanihitaṃ māsam ekaṃ nidhāya keśāḥ kāśaprakāśā bhramarakulanibhā lepanād eva kṛṣṇāḥ || rama- 8.27 || 55 ||
वज्रीक्षीरेण सप्ताहं सुश्वेतान् भावयेत्तिलान् ॥ ५६ ॥
vajrīkṣīreṇa saptāhaṃ suśvetān bhāvayettilān || 56 ||
तैलेन लिप्ताः केशाः स्युः शुक्ला वै नात्र संशयः ।। रम- ८.२८ ॥ ५७ ॥
tailena liptāḥ keśāḥ syuḥ śuklā vai nātra saṃśayaḥ || rama- 8.28 || 57 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).