आदौ गन्धकटङ्कादि क्षालयेज्जम्भकरिणा । दृढसंलग्नधूल्यादि मलं तेन विशीर्यते ॥ १ ॥
ādau gandhakaṭaṅkādi kṣālayejjambhakariṇā | dṛḍhasaṃlagnadhūlyādi malaṃ tena viśīryate || 1 ||
अध्यायः ५ · रसेन्द्रचूडामणि ५
rasendracūḍāmaṇi 5
Somadeva's manual of Indian alchemy.
23 versesSanskrit with transliteration
आदौ गन्धकटङ्कादि क्षालयेज्जम्भकरिणा । दृढसंलग्नधूल्यादि मलं तेन विशीर्यते ॥ १ ॥
ādau gandhakaṭaṅkādi kṣālayejjambhakariṇā | dṛḍhasaṃlagnadhūlyādi malaṃ tena viśīryate || 1 ||
गन्धः सक्षीरभाण्डस्थो वस्त्रे कूर्मपुटाच्छुचिः । अथवा काञ्जिके तद्वत्सघृते शुद्धिमाप्नुयात् ॥ २ ॥
gandhaḥ sakṣīrabhāṇḍastho vastre kūrmapuṭācchuciḥ | athavā kāñjike tadvatsaghṛte śuddhimāpnuyāt || 2 ||
लौहपात्रे विनिक्षिप्य घृतम् अग्नौ प्रतापयेत् । तप्ते घृते तत्समानं क्षिपेद्गन्धकजं रजः ॥ ४ ॥
lauhapātre vinikṣipya ghṛtam agnau pratāpayet | tapte ghṛte tatsamānaṃ kṣipedgandhakajaṃ rajaḥ || 4 ||
विद्रुतं गन्धकं ज्ञात्वा दुग्धमध्ये विनिक्षिपेत् । एवं गन्धकशुद्धिः स्यात्सर्वकार्येषु योजयेत् ॥ ५ ॥
vidrutaṃ gandhakaṃ jñātvā dugdhamadhye vinikṣipet | evaṃ gandhakaśuddhiḥ syātsarvakāryeṣu yojayet || 5 ||
गन्धकस्य च पादांशं दत्त्वा च टङ्कणं पुनः । मर्दयेन्मातुलुङ्गाम्लै रुवुतैलेन भावयेत् । चूर्णं पाषाणगं कृत्वा शनैर् गन्धं खरातपे ॥ ६ ॥
gandhakasya ca pādāṃśaṃ dattvā ca ṭaṅkaṇaṃ punaḥ | mardayenmātuluṅgāmlai ruvutailena bhāvayet | cūrṇaṃ pāṣāṇagaṃ kṛtvā śanair gandhaṃ kharātape || 6 ||
विचूर्ण्य गन्धकं क्षीरे घनीभावावधिं पचेत् । ततः सूर्यावर्त्तरसं पुनर्दत्त्वा पचेच्छनैः ॥ ७ ॥
vicūrṇya gandhakaṃ kṣīre ghanībhāvāvadhiṃ pacet | tataḥ sūryāvarttarasaṃ punardattvā pacecchanaiḥ || 7 ||
पश्चाच्च पातयेत्प्राज्ञो जले त्रैफलसम्भवे । जहाति गन्धको गन्धं निजं नास्तीह संशयः ॥ ८ ॥
paścācca pātayetprājño jale traiphalasambhave | jahāti gandhako gandhaṃ nijaṃ nāstīha saṃśayaḥ || 8 ||
देवदाल्यम्लपर्णी वा नागरं वाथ दाडिमम् । मातुलुङ्गं यथालाभं द्रवमेकस्य वा हरेत् ॥ ९ ॥
devadālyamlaparṇī vā nāgaraṃ vātha dāḍimam | mātuluṅgaṃ yathālābhaṃ dravamekasya vā haret || 9 ||
गन्धकस्य तु पादांशं टङ्कणं द्रवसंयुतम् । अनयोर्गन्धकं भाव्यं त्रिभिर्वारैस् ततः पुनः ॥ १० ॥
gandhakasya tu pādāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ dravasaṃyutam | anayorgandhakaṃ bhāvyaṃ tribhirvārais tataḥ punaḥ || 10 ||
धूस्तूरस्तुलसीकृष्णा लशुनं देवदालिका । शिग्रुमूलं काकमाची कर्पूरः शङ्खिनीद्वयी ॥ ११ ॥
dhūstūrastulasīkṛṣṇā laśunaṃ devadālikā | śigrumūlaṃ kākamācī karpūraḥ śaṅkhinīdvayī || 11 ||
कृष्णागुरुश्च कस्तूरी वन्ध्याकर्कोटकीद्वयी । मातुलुङ्गरसैः पिष्ट्वा क्षिपेदेरण्डतैलके ॥ १२ ॥
kṛṣṇāguruśca kastūrī vandhyākarkoṭakīdvayī | mātuluṅgarasaiḥ piṣṭvā kṣipederaṇḍatailake || 12 ||
अनेन लौहपात्रस्थं भावयेत् पूर्वगन्धकम् । त्रिवारं क्षौद्रतुल्यं तु जायते गन्धकवर्जितम् ॥ १३ ॥
anena lauhapātrasthaṃ bhāvayet pūrvagandhakam | trivāraṃ kṣaudratulyaṃ tu jāyate gandhakavarjitam || 13 ||
अर्कक्षीरैः स्नुहीक्षीरैर्वस्त्रं लेप्यं तु सप्तधा । गन्धकं नवनीतेन पिष्ट्वा वस्त्रं विलेपयेत् ॥ १४ ॥
arkakṣīraiḥ snuhīkṣīrairvastraṃ lepyaṃ tu saptadhā | gandhakaṃ navanītena piṣṭvā vastraṃ vilepayet || 14 ||
तद्वर्तिर्ज्वलिता दण्डे धृता धार्या त्वधोमुखी । तैलं पतत्यधोभाण्डे ग्राह्यं योगेषु योजयेत् ॥ १५ ॥
tadvartirjvalitā daṇḍe dhṛtā dhāryā tvadhomukhī | tailaṃ patatyadhobhāṇḍe grāhyaṃ yogeṣu yojayet || 15 ||
आवर्त्यमाने पयसि दध्याद् गन्धकजं रजः । तज्जातदधिजं सर्पिर्गन्धतैलं नियच्छति ॥ १६ ॥
āvartyamāne payasi dadhyād gandhakajaṃ rajaḥ | tajjātadadhijaṃ sarpirgandhatailaṃ niyacchati || 16 ||
गन्धतैलं गलत्कुष्ठं हन्ति लेपाच्च भक्षणात् । अनेन पिण्डिका कार्या रसेन्द्रस्योक्तकर्मसु ॥ १७ ॥
gandhatailaṃ galatkuṣṭhaṃ hanti lepācca bhakṣaṇāt | anena piṇḍikā kāryā rasendrasyoktakarmasu || 17 ||
शुद्धसूतपलैकं तु कर्षैकं गन्धकस्य च । स्विन्नखल्वे विनिक्षिप्य देवदालीरसप्लुतम् । मर्दयेच्च कराङ्गुल्या गन्धबन्धः प्रजायते ॥ १८ ॥
śuddhasūtapalaikaṃ tu karṣaikaṃ gandhakasya ca | svinnakhalve vinikṣipya devadālīrasaplutam | mardayecca karāṅgulyā gandhabandhaḥ prajāyate || 18 ||
भागा द्वादश सूतस्य द्वौ भागौ गन्धकस्य च । मर्दयेद्घृतयोगेन जायते गन्धपिष्टिका ॥ १९ ॥
bhāgā dvādaśa sūtasya dvau bhāgau gandhakasya ca | mardayedghṛtayogena jāyate gandhapiṣṭikā || 19 ||
अष्टौ भागा रसेन्द्रस्य भाग एकस्तु गान्धिकः । विषतैलादिना मर्द्यो गन्धबन्धः प्रजायते ॥ २० ॥
aṣṭau bhāgā rasendrasya bhāga ekastu gāndhikaḥ | viṣatailādinā mardyo gandhabandhaḥ prajāyate || 20 ||
दशनिष्कं शुद्धसूतं निष्कैकं शुद्धगन्धकम् । स्तोकं स्तोकं क्षिपेत्खल्वे मर्दयेच्च शनैः शनैः । कुट्टनाज्जायते पिष्टिः सेयं गन्धकपिष्टिका ॥ २१ ॥
daśaniṣkaṃ śuddhasūtaṃ niṣkaikaṃ śuddhagandhakam | stokaṃ stokaṃ kṣipetkhalve mardayecca śanaiḥ śanaiḥ | kuṭṭanājjāyate piṣṭiḥ seyaṃ gandhakapiṣṭikā || 21 ||
शुद्धगन्धो हरेद्रोगान्कुष्ठमृत्युज्वरादिकान् । अग्निकारी महानुष्णो वीर्यवृद्धिं करोति च ॥ २३ ॥
śuddhagandho haredrogānkuṣṭhamṛtyujvarādikān | agnikārī mahānuṣṇo vīryavṛddhiṃ karoti ca || 23 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).