Skip to content

अध्यायः ५ · रसेन्द्रचूडामणि ५

Ādau gandhakaṭaṅkādi kṣālayejjambhakariṇā

rasendracūḍāmaṇi 5

Somadeva's manual of Indian alchemy.

23 versesSanskrit with transliteration

An alchemist's laboratory with furnaces and crucibles.

आदौ गन्धकटङ्कादि क्षालयेज्जम्भकरिणा । दृढसंलग्नधूल्यादि मलं तेन विशीर्यते ॥ १ ॥

ādau gandhakaṭaṅkādi kṣālayejjambhakariṇā | dṛḍhasaṃlagnadhūlyādi malaṃ tena viśīryate || 1 ||

Report an error

गन्धः सक्षीरभाण्डस्थो वस्त्रे कूर्मपुटाच्छुचिः । अथवा काञ्जिके तद्वत्सघृते शुद्धिमाप्नुयात् ॥ २ ॥

gandhaḥ sakṣīrabhāṇḍastho vastre kūrmapuṭācchuciḥ | athavā kāñjike tadvatsaghṛte śuddhimāpnuyāt || 2 ||

Report an error

गन्धकमत्र नवनीताख्यमुपादेयम् ॥ ३ ॥

gandhakamatra navanītākhyamupādeyam || 3 ||

Report an error

लौहपात्रे विनिक्षिप्य घृतम् अग्नौ प्रतापयेत् । तप्ते घृते तत्समानं क्षिपेद्गन्धकजं रजः ॥ ४ ॥

lauhapātre vinikṣipya ghṛtam agnau pratāpayet | tapte ghṛte tatsamānaṃ kṣipedgandhakajaṃ rajaḥ || 4 ||

Report an error

विद्रुतं गन्धकं ज्ञात्वा दुग्धमध्ये विनिक्षिपेत् । एवं गन्धकशुद्धिः स्यात्सर्वकार्येषु योजयेत् ॥ ५ ॥

vidrutaṃ gandhakaṃ jñātvā dugdhamadhye vinikṣipet | evaṃ gandhakaśuddhiḥ syātsarvakāryeṣu yojayet || 5 ||

Report an error

गन्धकस्य च पादांशं दत्त्वा च टङ्कणं पुनः । मर्दयेन्मातुलुङ्गाम्लै रुवुतैलेन भावयेत् । चूर्णं पाषाणगं कृत्वा शनैर् गन्धं खरातपे ॥ ६ ॥

gandhakasya ca pādāṃśaṃ dattvā ca ṭaṅkaṇaṃ punaḥ | mardayenmātuluṅgāmlai ruvutailena bhāvayet | cūrṇaṃ pāṣāṇagaṃ kṛtvā śanair gandhaṃ kharātape || 6 ||

Report an error

विचूर्ण्य गन्धकं क्षीरे घनीभावावधिं पचेत् । ततः सूर्यावर्त्तरसं पुनर्दत्त्वा पचेच्छनैः ॥ ७ ॥

vicūrṇya gandhakaṃ kṣīre ghanībhāvāvadhiṃ pacet | tataḥ sūryāvarttarasaṃ punardattvā pacecchanaiḥ || 7 ||

Report an error

पश्चाच्च पातयेत्प्राज्ञो जले त्रैफलसम्भवे । जहाति गन्धको गन्धं निजं नास्तीह संशयः ॥ ८ ॥

paścācca pātayetprājño jale traiphalasambhave | jahāti gandhako gandhaṃ nijaṃ nāstīha saṃśayaḥ || 8 ||

Report an error

देवदाल्यम्लपर्णी वा नागरं वाथ दाडिमम् । मातुलुङ्गं यथालाभं द्रवमेकस्य वा हरेत् ॥ ९ ॥

devadālyamlaparṇī vā nāgaraṃ vātha dāḍimam | mātuluṅgaṃ yathālābhaṃ dravamekasya vā haret || 9 ||

Report an error

गन्धकस्य तु पादांशं टङ्कणं द्रवसंयुतम् । अनयोर्गन्धकं भाव्यं त्रिभिर्वारैस् ततः पुनः ॥ १० ॥

gandhakasya tu pādāṃśaṃ ṭaṅkaṇaṃ dravasaṃyutam | anayorgandhakaṃ bhāvyaṃ tribhirvārais tataḥ punaḥ || 10 ||

Report an error

धूस्तूरस्तुलसीकृष्णा लशुनं देवदालिका । शिग्रुमूलं काकमाची कर्पूरः शङ्खिनीद्वयी ॥ ११ ॥

dhūstūrastulasīkṛṣṇā laśunaṃ devadālikā | śigrumūlaṃ kākamācī karpūraḥ śaṅkhinīdvayī || 11 ||

Report an error

कृष्णागुरुश्च कस्तूरी वन्ध्याकर्कोटकीद्वयी । मातुलुङ्गरसैः पिष्ट्वा क्षिपेदेरण्डतैलके ॥ १२ ॥

kṛṣṇāguruśca kastūrī vandhyākarkoṭakīdvayī | mātuluṅgarasaiḥ piṣṭvā kṣipederaṇḍatailake || 12 ||

Report an error

अनेन लौहपात्रस्थं भावयेत् पूर्वगन्धकम् । त्रिवारं क्षौद्रतुल्यं तु जायते गन्धकवर्जितम् ॥ १३ ॥

anena lauhapātrasthaṃ bhāvayet pūrvagandhakam | trivāraṃ kṣaudratulyaṃ tu jāyate gandhakavarjitam || 13 ||

Report an error

अर्कक्षीरैः स्नुहीक्षीरैर्वस्त्रं लेप्यं तु सप्तधा । गन्धकं नवनीतेन पिष्ट्वा वस्त्रं विलेपयेत् ॥ १४ ॥

arkakṣīraiḥ snuhīkṣīrairvastraṃ lepyaṃ tu saptadhā | gandhakaṃ navanītena piṣṭvā vastraṃ vilepayet || 14 ||

Report an error

तद्वर्तिर्ज्वलिता दण्डे धृता धार्या त्वधोमुखी । तैलं पतत्यधोभाण्डे ग्राह्यं योगेषु योजयेत् ॥ १५ ॥

tadvartirjvalitā daṇḍe dhṛtā dhāryā tvadhomukhī | tailaṃ patatyadhobhāṇḍe grāhyaṃ yogeṣu yojayet || 15 ||

Report an error

आवर्त्यमाने पयसि दध्याद् गन्धकजं रजः । तज्जातदधिजं सर्पिर्गन्धतैलं नियच्छति ॥ १६ ॥

āvartyamāne payasi dadhyād gandhakajaṃ rajaḥ | tajjātadadhijaṃ sarpirgandhatailaṃ niyacchati || 16 ||

Report an error

गन्धतैलं गलत्कुष्ठं हन्ति लेपाच्च भक्षणात् । अनेन पिण्डिका कार्या रसेन्द्रस्योक्तकर्मसु ॥ १७ ॥

gandhatailaṃ galatkuṣṭhaṃ hanti lepācca bhakṣaṇāt | anena piṇḍikā kāryā rasendrasyoktakarmasu || 17 ||

Report an error

शुद्धसूतपलैकं तु कर्षैकं गन्धकस्य च । स्विन्नखल्वे विनिक्षिप्य देवदालीरसप्लुतम् । मर्दयेच्च कराङ्गुल्या गन्धबन्धः प्रजायते ॥ १८ ॥

śuddhasūtapalaikaṃ tu karṣaikaṃ gandhakasya ca | svinnakhalve vinikṣipya devadālīrasaplutam | mardayecca karāṅgulyā gandhabandhaḥ prajāyate || 18 ||

Report an error

भागा द्वादश सूतस्य द्वौ भागौ गन्धकस्य च । मर्दयेद्घृतयोगेन जायते गन्धपिष्टिका ॥ १९ ॥

bhāgā dvādaśa sūtasya dvau bhāgau gandhakasya ca | mardayedghṛtayogena jāyate gandhapiṣṭikā || 19 ||

Report an error

अष्टौ भागा रसेन्द्रस्य भाग एकस्तु गान्धिकः । विषतैलादिना मर्द्यो गन्धबन्धः प्रजायते ॥ २० ॥

aṣṭau bhāgā rasendrasya bhāga ekastu gāndhikaḥ | viṣatailādinā mardyo gandhabandhaḥ prajāyate || 20 ||

Report an error

दशनिष्कं शुद्धसूतं निष्कैकं शुद्धगन्धकम् । स्तोकं स्तोकं क्षिपेत्खल्वे मर्दयेच्च शनैः शनैः । कुट्टनाज्जायते पिष्टिः सेयं गन्धकपिष्टिका ॥ २१ ॥

daśaniṣkaṃ śuddhasūtaṃ niṣkaikaṃ śuddhagandhakam | stokaṃ stokaṃ kṣipetkhalve mardayecca śanaiḥ śanaiḥ | kuṭṭanājjāyate piṣṭiḥ seyaṃ gandhakapiṣṭikā || 21 ||

Report an error

फलं चास्य गन्धकजारणनागमारणादि ॥ २२ ॥

phalaṃ cāsya gandhakajāraṇanāgamāraṇādi || 22 ||

Report an error

शुद्धगन्धो हरेद्रोगान्कुष्ठमृत्युज्वरादिकान् । अग्निकारी महानुष्णो वीर्यवृद्धिं करोति च ॥ २३ ॥

śuddhagandho haredrogānkuṣṭhamṛtyujvarādikān | agnikārī mahānuṣṇo vīryavṛddhiṃ karoti ca || 23 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).