अथ विषोपरससाधनाध्यायं व्याचक्ष्महे ॥ १ ॥
atha viṣoparasasādhanādhyāyaṃ vyācakṣmahe || 1 ||
अध्यायः ७ · रसेन्द्रचूडामणि ७
rasendracūḍāmaṇi 7
Somadeva's manual of Indian alchemy.
123 versesSanskrit with transliteration
अथ विषोपरससाधनाध्यायं व्याचक्ष्महे ॥ १ ॥
atha viṣoparasasādhanādhyāyaṃ vyācakṣmahe || 1 ||
विषं हि नाम निखिलरसायनानाम् ऊर्जस्वलम् अखिलव्याधिविध्वंसविधायकताम् आसादयति ॥ २ ॥
viṣaṃ hi nāma nikhilarasāyanānām ūrjasvalam akhilavyādhividhvaṃsavidhāyakatām āsādayati || 2 ||
तत्खल्वष्टादशप्रकारं भवति । यत्र सक्तुकमुस्तककौर्मदार्वीकसार्षपसैकतवत्सनाभश्वेतशृङ्गिभेदानि प्रयोगार्थम् आहरणीयानि भवन्ति ॥ ३ ॥
tatkhalvaṣṭādaśaprakāraṃ bhavati | yatra saktukamustakakaurmadārvīkasārṣapasaikatavatsanābhaśvetaśṛṅgibhedāni prayogārtham āharaṇīyāni bhavanti || 3 ||
चित्रमुत्पलकन्दाभं सुपिष्टं सक्तुवद्भवेत् । सक्तुकं तद्विजानीयाद्दीर्घवेगं महोल्बणम् ॥ ४ ॥
citramutpalakandābhaṃ supiṣṭaṃ saktuvadbhavet | saktukaṃ tadvijānīyāddīrghavegaṃ maholbaṇam || 4 ||
ह्रस्ववेगं च रोगघ्नं मुस्तकं मुस्तकाकृति । कूर्माकृति भवेत्कौर्मं दार्वीको ऽहिफणाकृति ॥ ५ ॥
hrasvavegaṃ ca rogaghnaṃ mustakaṃ mustakākṛti | kūrmākṛti bhavetkaurmaṃ dārvīko 'hiphaṇākṛti || 5 ||
ज्वरहृत्सार्षपं रोमसर्षपामकणाचितम् । स्थूलसूक्ष्मैः कणैर्युक्तः श्वेतपीतैर् विरोमकः ॥ ६ ॥
jvarahṛtsārṣapaṃ romasarṣapāmakaṇācitam | sthūlasūkṣmaiḥ kaṇairyuktaḥ śvetapītair viromakaḥ || 6 ||
ज्वरादिसर्वरोगघ्नः कन्दः सैकतमुच्यते ॥ ७ ॥
jvarādisarvarogaghnaḥ kandaḥ saikatamucyate || 7 ||
यः कन्दो गोस्तनाकारो न दीर्घः पञ्चमाङ्गुलात् । न स्थूलो गोस्तनादूर्ध्वं द्विविधो वत्सनाभकः ॥ ८ ॥
yaḥ kando gostanākāro na dīrghaḥ pañcamāṅgulāt | na sthūlo gostanādūrdhvaṃ dvividho vatsanābhakaḥ || 8 ||
आशुकारी लघुस्त्यागी शुक्लकृष्णोऽन्यथा भवेत् । प्रयोज्यो रोगहरणे जारणायां रसायने ॥ ९ ॥
āśukārī laghustyāgī śuklakṛṣṇo'nyathā bhavet | prayojyo rogaharaṇe jāraṇāyāṃ rasāyane || 9 ||
गोशृङ्गवद्द्विधा शृङ्गी श्वेतः स्याद् बहिरन्तरे ॥ १० ॥
gośṛṅgavaddvidhā śṛṅgī śvetaḥ syād bahirantare || 10 ||
एतानि सक्तुकाद्यानि वातादौ रक्तमेलनेनोन्मादसन्निपातादौ च प्रयोज्यानि ॥ ११ ॥
etāni saktukādyāni vātādau raktamelanenonmādasannipātādau ca prayojyāni || 11 ||
कालकूटमेषशृङ्गीदर्दुरहालाहलकर्कोटग्रन्थिहारिद्ररक्तशृङ्गीकेशरयमदंष्ट्राप्रभेदेन दशविषाणि परिवर्जनीयानि ॥ १२ ॥
kālakūṭameṣaśṛṅgīdardurahālāhalakarkoṭagranthihāridraraktaśṛṅgīkeśarayamadaṃṣṭrāprabhedena daśaviṣāṇi parivarjanīyāni || 12 ||
वृत्तकन्दो भवेत्कृष्णो जम्बीरफलवच्च यः । तं कालकूटं जानीयात् घ्राणमात्रान्मृतिप्रदम् ॥ १३ ॥
vṛttakando bhavetkṛṣṇo jambīraphalavacca yaḥ | taṃ kālakūṭaṃ jānīyāt ghrāṇamātrānmṛtipradam || 13 ||
मेषशृङ्गाकृतिः कन्दो मेषशृङ्गीति कीर्त्यते । दर्दुराकृतिकः कन्दो दर्दुरः कथितस्तु सः ॥ १४ ॥
meṣaśṛṅgākṛtiḥ kando meṣaśṛṅgīti kīrtyate | dardurākṛtikaḥ kando darduraḥ kathitastu saḥ || 14 ||
अन्तर्नीलं बहिः श्वेतं विजानीयाद्धलाहलम् । कर्कोटाभं तु कर्कोटं खरं बाह्येऽन्तरे मृदु ॥ १५ ॥
antarnīlaṃ bahiḥ śvetaṃ vijānīyāddhalāhalam | karkoṭābhaṃ tu karkoṭaṃ kharaṃ bāhye'ntare mṛdu || 15 ||
हरिद्राग्रन्थिवद्ग्रन्थिः कृष्णवर्णोऽतिभीषणः । मूलाग्रयोः सुवृत्तः स्यादायतः पीतगर्भकः । कञ्चुकाढ्यः स्निग्धपर्वा हारिद्रः स्याच्च कन्दकः ॥ १६ ॥
haridrāgranthivadgranthiḥ kṛṣṇavarṇo'tibhīṣaṇaḥ | mūlāgrayoḥ suvṛttaḥ syādāyataḥ pītagarbhakaḥ | kañcukāḍhyaḥ snigdhaparvā hāridraḥ syācca kandakaḥ || 16 ||
गोशृङ्गाग्रेऽथ संक्षिप्ते नाशयासृक् प्रवर्तते । कन्दो लघुर् गोस्तनवद् रक्तशृङ्गीति तद्विषम् ॥ १७ ॥
gośṛṅgāgre'tha saṃkṣipte nāśayāsṛk pravartate | kando laghur gostanavad raktaśṛṅgīti tadviṣam || 17 ||
शुक्लाभं यत्केशरं स्याद्गर्भे तत्केशरं विदुः । श्वदंष्ट्रारूपसंस्थाना यमदंष्ट्रेति सोच्यते ॥ १८ ॥
śuklābhaṃ yatkeśaraṃ syādgarbhe tatkeśaraṃ viduḥ | śvadaṃṣṭrārūpasaṃsthānā yamadaṃṣṭreti socyate || 18 ||
रसवादे धातुवादे विषवादे क्वचित्क्वचित् । दशैतानि प्रयुज्यन्ते न भैषज्ये रसायने ॥ १९ ॥
rasavāde dhātuvāde viṣavāde kvacitkvacit | daśaitāni prayujyante na bhaiṣajye rasāyane || 19 ||
उद्धरेत् फलपाके तु नवं स्निग्धं घनं गुरु । अव्याहतं विषहरैर्वातादिभिर् अशोषितम् ॥ २० ॥
uddharet phalapāke tu navaṃ snigdhaṃ ghanaṃ guru | avyāhataṃ viṣaharairvātādibhir aśoṣitam || 20 ||
विषभागान् चणकवत्स्थूलान् कृत्वा तु भाजने । तत्र गोमूत्रकं क्षिप्त्वा प्रत्यहं नित्यनूतनम् ॥ २१ ॥
viṣabhāgān caṇakavatsthūlān kṛtvā tu bhājane | tatra gomūtrakaṃ kṣiptvā pratyahaṃ nityanūtanam || 21 ||
शोषयेत् त्रिदिनाद् ऊर्ध्वं धृत्वा तीव्रातपे ततः । प्रयोगेषु प्रयुञ्जीत भागमानेन तद्विषम् ॥ २२ ॥
śoṣayet tridinād ūrdhvaṃ dhṛtvā tīvrātape tataḥ | prayogeṣu prayuñjīta bhāgamānena tadviṣam || 22 ||
रक्तसर्षपतैलेन लिप्ते वाससि धारयेत् । विषं शुद्धं प्रयत्नेन नान्यत्र गुणहानितः ॥ २३ ॥
raktasarṣapatailena lipte vāsasi dhārayet | viṣaṃ śuddhaṃ prayatnena nānyatra guṇahānitaḥ || 23 ||
समटङ्कणसम्पिष्टं तद्विषं मृतमुच्यते । योजयेत् सर्वरोगेषु न विकारं करोति तत् ॥ २४ ॥
samaṭaṅkaṇasampiṣṭaṃ tadviṣaṃ mṛtamucyate | yojayet sarvarogeṣu na vikāraṃ karoti tat || 24 ||
श्वेतो रक्तश्च पीतश्च कृष्णश्चेति चतुर्विधः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः क्रमाज्ज्ञेयश्च शूद्रकः ॥ २५ ॥
śveto raktaśca pītaśca kṛṣṇaśceti caturvidhaḥ | brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ kramājjñeyaśca śūdrakaḥ || 25 ||
सर्वरोगहरो विप्रः क्षत्रियो रसवादकृत् । वैश्योऽपि रोगहर्ता स्याच्छूद्रः सर्वत्र निन्दितः ॥ २६ ॥
sarvarogaharo vipraḥ kṣatriyo rasavādakṛt | vaiśyo'pi rogahartā syācchūdraḥ sarvatra ninditaḥ || 26 ||
ब्राह्मणो दीयते रोगे क्षत्रियो विषभक्षणे । वैश्यो व्याधिषु सर्वेषु सर्पदंष्ट्रे च शूद्रकः ॥ २७ ॥
brāhmaṇo dīyate roge kṣatriyo viṣabhakṣaṇe | vaiśyo vyādhiṣu sarveṣu sarpadaṃṣṭre ca śūdrakaḥ || 27 ||
शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु वर्षासु न तु दापयेत् । चतुर्मासे हरेद्रोगान् कुष्ठलूतादिकानपि ॥ २८ ॥
śaradgrīṣmavasanteṣu varṣāsu na tu dāpayet | caturmāse haredrogān kuṣṭhalūtādikānapi || 28 ||
यवाष्टकं भवेद्यावदभ्यस्तं तिलमात्रया । सर्वरोगोपशमनं दृष्टिपुष्टिकरं भवेत् ॥ २९ ॥
yavāṣṭakaṃ bhavedyāvadabhyastaṃ tilamātrayā | sarvarogopaśamanaṃ dṛṣṭipuṣṭikaraṃ bhavet || 29 ||
प्रथमे सार्षपी मात्रा द्वितीये सर्षपद्वयम् । तृतीये च चतुर्थे च पञ्चमे दिवसे तथा ॥ ३० ॥
prathame sārṣapī mātrā dvitīye sarṣapadvayam | tṛtīye ca caturthe ca pañcame divase tathā || 30 ||
षष्ठे च सप्तमे चैव क्रमवृद्ध्या विवर्धयेत् । सप्तसर्षपमात्रेण प्रथमं सप्तकं नयेत् ॥ ३१ ॥
ṣaṣṭhe ca saptame caiva kramavṛddhyā vivardhayet | saptasarṣapamātreṇa prathamaṃ saptakaṃ nayet || 31 ||
क्रमहान्या तथा देयं द्वितीये सप्तके विषम् । यवमात्रं विषं देयं तृतीये सप्तके क्रमात् ॥ ३२ ॥
kramahānyā tathā deyaṃ dvitīye saptake viṣam | yavamātraṃ viṣaṃ deyaṃ tṛtīye saptake kramāt || 32 ||
वृद्धहान्या च दातव्यं चतुर्थे सप्तके तथा । यवमात्रं ग्रसेत्स्वस्थो गुञ्जामात्रं तु कुष्ठवान् ॥ ३३ ॥
vṛddhahānyā ca dātavyaṃ caturthe saptake tathā | yavamātraṃ grasetsvastho guñjāmātraṃ tu kuṣṭhavān || 33 ||
अशीतिर्यस्य वर्षाणि वसुवर्षाणि यस्य वा । विषं तस्मै न दातव्यं दत्तं वै दोषकारकम् ॥ ३४ ॥
aśītiryasya varṣāṇi vasuvarṣāṇi yasya vā | viṣaṃ tasmai na dātavyaṃ dattaṃ vai doṣakārakam || 34 ||
दातव्यं सर्वरोगेषु घृताशिनि हिताशिनि । क्षीराशिनि प्रयोक्तव्यं रसायनरते नरे ॥ ३५ ॥
dātavyaṃ sarvarogeṣu ghṛtāśini hitāśini | kṣīrāśini prayoktavyaṃ rasāyanarate nare || 35 ||
ब्रह्मचर्यप्रधानं हि विषकल्पे समाचरेत् । पथ्यैः सुस्थमना भूत्वा तदा सिद्धिर्न संशयः ॥ ३६ ॥
brahmacaryapradhānaṃ hi viṣakalpe samācaret | pathyaiḥ susthamanā bhūtvā tadā siddhirna saṃśayaḥ || 36 ||
मात्राधिकं यदा मर्त्यः प्रमादाद्भक्षयेद्विषम् । अष्टौ वेगास्तदा चैव जायन्ते तस्य देहिनः ॥ ३७ ॥
mātrādhikaṃ yadā martyaḥ pramādādbhakṣayedviṣam | aṣṭau vegāstadā caiva jāyante tasya dehinaḥ || 37 ||
संतापः प्रथमे वेगे द्वितीये वेपथुर्भवेत् । वेगे तृतीये दाहः स्याच्चतुर्थे पतनं भुवि ॥ ३८ ॥
saṃtāpaḥ prathame vege dvitīye vepathurbhavet | vege tṛtīye dāhaḥ syāccaturthe patanaṃ bhuvi || 38 ||
फेनं तु पञ्चमे वेगे षष्ठे विकलता भवेत् । जडता सप्तमे वेगे मरणं चाष्टमे भवेत् ॥ ३९ ॥
phenaṃ tu pañcame vege ṣaṣṭhe vikalatā bhavet | jaḍatā saptame vege maraṇaṃ cāṣṭame bhavet || 39 ||
विषवेगानिति ज्ञात्वा मन्त्रतन्त्रैर्विनाशयेत् ॥ ४० ॥
viṣavegāniti jñātvā mantratantrairvināśayet || 40 ||
अतिमात्रं यदा भुक्तं वमनं कारयेत्तदा ॥ ४१ ॥
atimātraṃ yadā bhuktaṃ vamanaṃ kārayettadā || 41 ||
तावद्दद्यादजादुग्धं यावद् वान्तिर्न जायते । अजादुग्धं यदा कोष्ठे स्थिरीभवति देहिनः । विषवेगं तदोत्तीर्णं जानीयात्कुशलो भिषक् ॥ ४२ ॥
tāvaddadyādajādugdhaṃ yāvad vāntirna jāyate | ajādugdhaṃ yadā koṣṭhe sthirībhavati dehinaḥ | viṣavegaṃ tadottīrṇaṃ jānīyātkuśalo bhiṣak || 42 ||
विषं हन्याद्रसः पीतो रजनीमेघनादयोः । सर्पाक्षी टङ्कणं वापि घृतेन विषहृत्परम् ॥ ४३ ॥
viṣaṃ hanyādrasaḥ pīto rajanīmeghanādayoḥ | sarpākṣī ṭaṅkaṇaṃ vāpi ghṛtena viṣahṛtparam || 43 ||
पुत्रजीवकमज्जा वा पीतो निम्बुकवारिणा । विषवेगं निहन्त्येव वृष्टिर्दावानलं यथा ॥ ४४ ॥
putrajīvakamajjā vā pīto nimbukavāriṇā | viṣavegaṃ nihantyeva vṛṣṭirdāvānalaṃ yathā || 44 ||
न क्रोधिते न पित्तार्ते न क्लीबे राजयक्ष्मणि । क्षुत्तृष्णाश्रमघर्माध्वसेविनि क्षयरोगिणि । गर्भिणीबालवृद्धेषु न विषं राजमन्दिरे ॥ ४५ ॥
na krodhite na pittārte na klībe rājayakṣmaṇi | kṣuttṛṣṇāśramagharmādhvasevini kṣayarogiṇi | garbhiṇībālavṛddheṣu na viṣaṃ rājamandire || 45 ||
न दातव्यं न भोक्तव्यं विषं वादे कदाचन । आचार्येण तु भोक्तव्यं शिष्यप्रत्ययकारकम् ॥ ४६ ॥
na dātavyaṃ na bhoktavyaṃ viṣaṃ vāde kadācana | ācāryeṇa tu bhoktavyaṃ śiṣyapratyayakārakam || 46 ||
कालकूटो वत्सनाभः शृङ्गिकश्च प्रदीपनः । हालाहलो ब्रह्मपुत्रो हारिद्रः सक्तुकस्तथा । सौराष्ट्रिकः इति प्रोक्ता विषभेदा अमी नव ॥ ४७ ॥
kālakūṭo vatsanābhaḥ śṛṅgikaśca pradīpanaḥ | hālāhalo brahmaputro hāridraḥ saktukastathā | saurāṣṭrikaḥ iti proktā viṣabhedā amī nava || 47 ||
अर्कसेहुण्डधुस्तूरलाङ्गलीकरवीरकाः । गुञ्जाहिफेनावित्येताः सप्तोपविषजातयः ॥ ४८ ॥
arkasehuṇḍadhustūralāṅgalīkaravīrakāḥ | guñjāhiphenāvityetāḥ saptopaviṣajātayaḥ || 48 ||
एतैर्विमर्दितः सूतश्छिन्नपक्षः प्रजायते । मुखं च जायते तस्य धातूंश्च ग्रसतेतराम् ॥ ४९ ॥
etairvimarditaḥ sūtaśchinnapakṣaḥ prajāyate | mukhaṃ ca jāyate tasya dhātūṃśca grasatetarām || 49 ||
श्वेतरक्तपीतकृष्णा द्विजाद्या वज्रजातयः । स्त्रीपुंनपुंसकात्मानो लक्षणेन तु लक्षयेत् ॥ ५० ॥
śvetaraktapītakṛṣṇā dvijādyā vajrajātayaḥ | strīpuṃnapuṃsakātmāno lakṣaṇena tu lakṣayet || 50 ||
वृत्ताः फलकसम्पूर्णास्तेजोवन्तो बृहत्तराः । पुरुषास्ते समाख्याता रेखाबिन्दुविवर्जिताः ॥ ५१ ॥
vṛttāḥ phalakasampūrṇāstejovanto bṛhattarāḥ | puruṣāste samākhyātā rekhābinduvivarjitāḥ || 51 ||
रेखाबिन्दुसमायुक्ताः षट्कोणास्ते स्त्रियो मताः ॥ ५२ ॥
rekhābindusamāyuktāḥ ṣaṭkoṇāste striyo matāḥ || 52 ||
त्रिकोणाः पत्तला दीर्घा विज्ञेयास्ते नपुंसकाः ॥ ५३ ॥
trikoṇāḥ pattalā dīrghā vijñeyāste napuṃsakāḥ || 53 ||
सर्वेषां पुरुषाः श्रेष्ठा वेधका रसबन्धकाः । स्त्रीवज्रं देहसिद्ध्यर्थं क्रामणे स्यान्नपुंसकम् ॥ ५४ ॥
sarveṣāṃ puruṣāḥ śreṣṭhā vedhakā rasabandhakāḥ | strīvajraṃ dehasiddhyarthaṃ krāmaṇe syānnapuṃsakam || 54 ||
विप्रो रसायने प्रोक्तः क्षत्रियो रोगनाशने । वादे वैश्यं विजानीयाद् वयःस्तम्भे तुरीयकम् ॥ ५५ ॥
vipro rasāyane proktaḥ kṣatriyo roganāśane | vāde vaiśyaṃ vijānīyād vayaḥstambhe turīyakam || 55 ||
स्त्री तु स्त्रीणां प्रदातव्या क्लीबे क्लीबं तथैव च । सर्वेषां सर्वदा योज्याः पुरुषा बलवत्तराः ॥ ५६ ॥
strī tu strīṇāṃ pradātavyā klībe klībaṃ tathaiva ca | sarveṣāṃ sarvadā yojyāḥ puruṣā balavattarāḥ || 56 ||
व्याघ्रीकन्दोदरे क्षिप्त्वा सप्तधा पुटितः पविः । हयमूत्रस्य निर्वापाच्छुद्धः प्रतिपुटं भवेत् ॥ ५७ ॥
vyāghrīkandodare kṣiptvā saptadhā puṭitaḥ paviḥ | hayamūtrasya nirvāpācchuddhaḥ pratipuṭaṃ bhavet || 57 ||
त्रिवर्षनागवल्ल्याश्च कार्पास्या वाथ मूलिकाम् । पिष्ट्वा तन्मध्यगं वज्रं कृत्वा मूषां निरोधयेत् । मुनिसंख्यैर् गजपुटैर्म्रियते ह्यविचारितम् ॥ ५८ ॥
trivarṣanāgavallyāśca kārpāsyā vātha mūlikām | piṣṭvā tanmadhyagaṃ vajraṃ kṛtvā mūṣāṃ nirodhayet | munisaṃkhyair gajapuṭairmriyate hyavicāritam || 58 ||
मण्डूकं कांस्यजे पात्रे निगृह्य स्थापयेत्सुधीः । स भीतो मूत्रयेत्तत्र तन्मूत्रे वज्रमावपेत् । तप्तं तप्तं च बहुधा वज्रस्यैवं मृतिर्भवेत् ॥ ५९ ॥
maṇḍūkaṃ kāṃsyaje pātre nigṛhya sthāpayetsudhīḥ | sa bhīto mūtrayettatra tanmūtre vajramāvapet | taptaṃ taptaṃ ca bahudhā vajrasyaivaṃ mṛtirbhavet || 59 ||
हिङ्गुसैन्धवसंयुक्ते क्वाथे कौलत्थके क्षिपेत् । तप्तं तप्तं पुनर्वज्रं भवेद्भस्म त्रिसप्तधा ॥ ६० ॥
hiṅgusaindhavasaṃyukte kvāthe kaulatthake kṣipet | taptaṃ taptaṃ punarvajraṃ bhavedbhasma trisaptadhā || 60 ||
रसे यत्र भवेद्वज्रं रसः सोऽमृतमुच्यते । भस्मीभावगतं युक्त्या वज्रवत् कुरुते तनुम् ॥ ६१ ॥
rase yatra bhavedvajraṃ rasaḥ so'mṛtamucyate | bhasmībhāvagataṃ yuktyā vajravat kurute tanum || 61 ||
वैक्रान्तं वज्रवच्छोध्यं नीलं श्वेतं च लोहितम् । वज्रलक्षणसंयुक्तं दाहघातासहिष्णु तत् ॥ ६२ ॥
vaikrāntaṃ vajravacchodhyaṃ nīlaṃ śvetaṃ ca lohitam | vajralakṣaṇasaṃyuktaṃ dāhaghātāsahiṣṇu tat || 62 ||
हयमूत्रेण तत्सिञ्चेत्तप्तं तप्तं त्रिसप्तधा । पञ्चाङ्गोत्तरवारुण्या लिप्तं मूषागतं पुटैः ॥ ६३ ॥
hayamūtreṇa tatsiñcettaptaṃ taptaṃ trisaptadhā | pañcāṅgottaravāruṇyā liptaṃ mūṣāgataṃ puṭaiḥ || 63 ||
कुञ्जराख्यैर्मृतिं याति वैक्रान्तं सप्तभिस्तथा । भस्मीभूतं तु वैक्रान्तं वज्रस्थाने नियोजयेत् ॥ ६४ ॥
kuñjarākhyairmṛtiṃ yāti vaikrāntaṃ saptabhistathā | bhasmībhūtaṃ tu vaikrāntaṃ vajrasthāne niyojayet || 64 ||
पुंवज्रं गरुडोद्गारं माणिक्यं वासवोपलम् । वैदूर्यपुष्पे गोमेदं मौक्तिकं च प्रवालकम् । एतानि नवरत्नानि सदृशानि सुधारसैः ॥ ६५ ॥
puṃvajraṃ garuḍodgāraṃ māṇikyaṃ vāsavopalam | vaidūryapuṣpe gomedaṃ mauktikaṃ ca pravālakam | etāni navaratnāni sadṛśāni sudhārasaiḥ || 65 ||
स्वेदयेद्दोलिकायन्त्रे जयन्त्या स्वरसेन च । मणिमुक्ताप्रवालानां यामैके शोधनं भवेत् ॥ ६६ ॥
svedayeddolikāyantre jayantyā svarasena ca | maṇimuktāpravālānāṃ yāmaike śodhanaṃ bhavet || 66 ||
शुध्यत्यम्लेन माणिक्यं जयन्त्या मौक्तिकं तथा । विद्रुमं क्षारवर्गेण तार्क्ष्यं गोदुग्धतस्तथा ॥ ६७ ॥
śudhyatyamlena māṇikyaṃ jayantyā mauktikaṃ tathā | vidrumaṃ kṣāravargeṇa tārkṣyaṃ godugdhatastathā || 67 ||
पुष्यरागं च संधानैः कुलत्थक्वाथसंयुतैः । तण्डुलीयजलैर्वज्रं नीलं नीलीरसेन च ॥ ६८ ॥
puṣyarāgaṃ ca saṃdhānaiḥ kulatthakvāthasaṃyutaiḥ | taṇḍulīyajalairvajraṃ nīlaṃ nīlīrasena ca || 68 ||
रोचनाभिश्च गोमेदं वैदूर्यं त्रिफलाजलैः । मुक्तादिष्वविशुद्धेषु न दोषः स्याच्च शास्त्रतः । तथापि गुणवृद्धिः स्याच्छोधनेन विशेषतः ॥ ६९ ॥
rocanābhiśca gomedaṃ vaidūryaṃ triphalājalaiḥ | muktādiṣvaviśuddheṣu na doṣaḥ syācca śāstrataḥ | tathāpi guṇavṛddhiḥ syācchodhanena viśeṣataḥ || 69 ||
अम्लक्षारविपाचितं तु सकलं लौहं विशुद्धं भवेन्माक्षीकोऽपि शिलापि तुत्थगगनं तालं च सम्यक्तथा । मुक्ताविद्रुमशुक्तिकाथ चपलाः शङ्खा वराटाः शुभा जायन्तेऽमृतसन्निभाः पयसि च क्षिप्तः शुभः स्याद्बलिः ॥ ७० ॥
amlakṣāravipācitaṃ tu sakalaṃ lauhaṃ viśuddhaṃ bhavenmākṣīko'pi śilāpi tutthagaganaṃ tālaṃ ca samyaktathā | muktāvidrumaśuktikātha capalāḥ śaṅkhā varāṭāḥ śubhā jāyante'mṛtasannibhāḥ payasi ca kṣiptaḥ śubhaḥ syādbaliḥ || 70 ||
लकुचद्रावसम्पिष्टैः शिलागन्धकतालकैः । वज्रं विनान्यरत्नानि म्रियन्तेऽष्टपुटैः खलु ॥ ७१ ॥
lakucadrāvasampiṣṭaiḥ śilāgandhakatālakaiḥ | vajraṃ vinānyaratnāni mriyante'ṣṭapuṭaiḥ khalu || 71 ||
कुमार्या तण्डुलीयेन स्तन्येन च निषेचयेत् । प्रत्येकं सप्तवेलं च तप्ततप्तानि कृत्स्नशः ॥ ७२ ॥
kumāryā taṇḍulīyena stanyena ca niṣecayet | pratyekaṃ saptavelaṃ ca taptataptāni kṛtsnaśaḥ || 72 ||
मौक्तिकानि प्रवालानि तथा रत्नान्यशेषतः । क्षणाद्विविधवर्णानि म्रियन्ते नात्र संशयः ॥ ७३ ॥
mauktikāni pravālāni tathā ratnānyaśeṣataḥ | kṣaṇādvividhavarṇāni mriyante nātra saṃśayaḥ || 73 ||
वज्रवत् सर्वरत्नानि शोधयेन्मारयेत् तथा ॥ ७४ ॥
vajravat sarvaratnāni śodhayenmārayet tathā || 74 ||
तालकं पोट्टलीं बद्ध्वा सचूर्णे काञ्जिके क्षिपेत् । दोलायन्त्रेण यामैकं ततः कूष्माण्डजे रसे ॥ ७५ ॥
tālakaṃ poṭṭalīṃ baddhvā sacūrṇe kāñjike kṣipet | dolāyantreṇa yāmaikaṃ tataḥ kūṣmāṇḍaje rase || 75 ||
तिलतैले पचेद्यामं यामं तत्त्रैफले जले । दोलायन्त्रे चतुर्यामं पक्वं शुध्यति तालकम् ॥ ७६ ॥
tilataile pacedyāmaṃ yāmaṃ tattraiphale jale | dolāyantre caturyāmaṃ pakvaṃ śudhyati tālakam || 76 ||
स शुद्धः कान्तिवीर्ये च कुरुते मृत्युनाशनः ॥ ७७ ॥
sa śuddhaḥ kāntivīrye ca kurute mṛtyunāśanaḥ || 77 ||
लाक्षाराजी तिलाः शिग्रुष्टङ्कणं लवणं गुडम् । तालकार्धेन संमिश्र्य छिद्रमूष्यां निरोधयेत् । पुटेत्पातालयन्त्रेण सत्त्वं पतति निश्चितम् ॥ ७८ ॥
lākṣārājī tilāḥ śigruṣṭaṅkaṇaṃ lavaṇaṃ guḍam | tālakārdhena saṃmiśrya chidramūṣyāṃ nirodhayet | puṭetpātālayantreṇa sattvaṃ patati niścitam || 78 ||
जैपालसत्त्ववातारिबीजमिश्रं च तालकम् । कूपीस्थं वालुकायन्त्रे सत्त्वं मुञ्चति यामतः ॥ ७९ ॥
jaipālasattvavātāribījamiśraṃ ca tālakam | kūpīsthaṃ vālukāyantre sattvaṃ muñcati yāmataḥ || 79 ||
भृष्टटङ्कणतालस्य लौहपर्पटवेष्टिता । गुटिका गुरुमार्गेण ध्माता स्याद् इन्दुसुन्दरी ॥ ८० ॥
bhṛṣṭaṭaṅkaṇatālasya lauhaparpaṭaveṣṭitā | guṭikā gurumārgeṇa dhmātā syād indusundarī || 80 ||
हिङ्गुलस्य च दारस्य तालकादेश्च बन्धने । लौहपत्त्र्या बहिर्लेपो भक्ताङ्गाररसेन च ॥ ८१ ॥
hiṅgulasya ca dārasya tālakādeśca bandhane | lauhapattryā bahirlepo bhaktāṅgārarasena ca || 81 ||
तालवच्च शिलासत्त्वं ग्राह्यं तैरेव भेषजैः ॥ ८२ ॥
tālavacca śilāsattvaṃ grāhyaṃ taireva bheṣajaiḥ || 82 ||
तुल्यं टङ्कणकं ग्राह्यं ध्माते सत्त्वं च तुत्थके ॥ ८३ ॥
tulyaṃ ṭaṅkaṇakaṃ grāhyaṃ dhmāte sattvaṃ ca tutthake || 83 ||
ऊर्णा लाक्षा गुडश्चेति पुरटङ्कणकैः सह । संमर्द्यं वटिकाः कार्याश्छागीदुग्धेन यत्नतः । ध्मातास्ताप्यस्य तीव्राग्नौ सत्त्वं मुञ्चति लोहितम् ॥ ८४ ॥
ūrṇā lākṣā guḍaśceti puraṭaṅkaṇakaiḥ saha | saṃmardyaṃ vaṭikāḥ kāryāśchāgīdugdhena yatnataḥ | dhmātāstāpyasya tīvrāgnau sattvaṃ muñcati lohitam || 84 ||
एवं तालशिलाधातुर् विमलाखर्परादयः । मुञ्चन्ति निजसत्त्वानि धमनात् कोष्ठिकाग्निना ॥ ८५ ॥
evaṃ tālaśilādhātur vimalākharparādayaḥ | muñcanti nijasattvāni dhamanāt koṣṭhikāgninā || 85 ||
शिलया गन्धकेनापि भर्जितः क्षोदितः खगः । मुद्रितस्ताम्रपात्रेण लिप्तः स्याद् ध्मापितो मृदुः ॥ ८६ ॥
śilayā gandhakenāpi bharjitaḥ kṣoditaḥ khagaḥ | mudritastāmrapātreṇa liptaḥ syād dhmāpito mṛduḥ || 86 ||
समगन्धं चतुर्यामं पक्त्वा ताप्यं ततः पचेत् । अर्धगन्धं यामयुग्मं भृष्टटङ्कार्धसंयुतम् । अन्धमूषागतं ध्मातं सत्त्वं मुञ्चति शुल्ववत् ॥ ८७ ॥
samagandhaṃ caturyāmaṃ paktvā tāpyaṃ tataḥ pacet | ardhagandhaṃ yāmayugmaṃ bhṛṣṭaṭaṅkārdhasaṃyutam | andhamūṣāgataṃ dhmātaṃ sattvaṃ muñcati śulvavat || 87 ||
वर्णोत्कर्ष (ङोल्धेर्स्तेल्लुन्ग्)> । भ्रामयेद्भस्ममूषायां ताप्यं गन्धकटङ्कणम् । गुटी भवति पीताभा वर्णोत्कर्षविधायिनी ॥ ८८ ॥
varṇotkarṣa (ṅoldherstellung)> | bhrāmayedbhasmamūṣāyāṃ tāpyaṃ gandhakaṭaṅkaṇam | guṭī bhavati pītābhā varṇotkarṣavidhāyinī || 88 ||
ताप्यस्य खण्डकान्सप्त दहेन्नागमृदन्तरे । ध्मापिता टङ्कणेनैव गुटीभवति पूर्ववत् ॥ ८९ ॥
tāpyasya khaṇḍakānsapta dahennāgamṛdantare | dhmāpitā ṭaṅkaṇenaiva guṭībhavati pūrvavat || 89 ||
सद्यो भूनागमादाय चारयेच्छिखिनं बुधः । अथवा कुक्कुटं वीरं कृत्वा मन्दिरमागतम् ॥ ९० ॥
sadyo bhūnāgamādāya cārayecchikhinaṃ budhaḥ | athavā kukkuṭaṃ vīraṃ kṛtvā mandiramāgatam || 90 ||
मलं मूत्रं गृहीत्वास्य संत्यज्य प्रथमांशिकम् । आलोड्य क्षारमध्वाज्यैर् धमेत् सत्त्वार्थम् आदरात् ॥ ९१ ॥
malaṃ mūtraṃ gṛhītvāsya saṃtyajya prathamāṃśikam | āloḍya kṣāramadhvājyair dhamet sattvārtham ādarāt || 91 ||
मुञ्चति ताम्रवत्सत्त्वं तन्मुद्राजलपानतः । नश्यति जङ्गमविषं स्थावरं च न संशयः ॥ ९२ ॥
muñcati tāmravatsattvaṃ tanmudrājalapānataḥ | naśyati jaṅgamaviṣaṃ sthāvaraṃ ca na saṃśayaḥ || 92 ||
क्षीरेण पक्त्वा भूनागांस्तन्मृदा वाथ टङ्कणैः । भृष्टैश्चक्रीं विधायाथ पात्यं सत्त्वं प्रयत्नतः ॥ ९३ ॥
kṣīreṇa paktvā bhūnāgāṃstanmṛdā vātha ṭaṅkaṇaiḥ | bhṛṣṭaiścakrīṃ vidhāyātha pātyaṃ sattvaṃ prayatnataḥ || 93 ||
यत्रोपरसभागोऽस्ति रसे तत्सत्त्वयोजनम् । कर्तव्यं तत्फलाधिक्यं रसज्ञत्वम् अभीप्सता ॥ ९४ ॥
yatroparasabhāgo'sti rase tatsattvayojanam | kartavyaṃ tatphalādhikyaṃ rasajñatvam abhīpsatā || 94 ||
जयन्तिकाद्रवे दोलायन्त्रे शुध्येन्मनःशिला । दिनमेकमजामूत्रे भृङ्गराजरसेऽपि वा ॥ ९५ ॥
jayantikādrave dolāyantre śudhyenmanaḥśilā | dinamekamajāmūtre bhṛṅgarājarase'pi vā || 95 ||
शिला स्निग्धा कटुस्तिक्ता कफघ्नी लेखनी सरा ॥ ९६ ॥
śilā snigdhā kaṭustiktā kaphaghnī lekhanī sarā || 96 ||
कूपिकादौ परीपाकात्स्वर्णस्य कालिमापहा । कटुतैले शिलाचम्पकदल्यन्तः सरत्यपि ॥ ९७ ॥
kūpikādau parīpākātsvarṇasya kālimāpahā | kaṭutaile śilācampakadalyantaḥ saratyapi || 97 ||
नरमूत्रे च गोमूत्रे जलाम्ले वा ससैन्धवे । सप्ताहं त्रिदिनं वापि पक्वः शुध्यति खर्परः ॥ ९८ ॥
naramūtre ca gomūtre jalāmle vā sasaindhave | saptāhaṃ tridinaṃ vāpi pakvaḥ śudhyati kharparaḥ || 98 ||
एकः सूतस्तथा पीतिश्चतुर्भेकास्त्रिदारकः । बीजपिष्टः पिकज्वालैर् भेको बद्धोऽन्धवेश्मनि ॥ ९९ ॥
ekaḥ sūtastathā pītiścaturbhekāstridārakaḥ | bījapiṣṭaḥ pikajvālair bheko baddho'ndhaveśmani || 99 ||
विष्ठया मर्दयेत्तुत्थं समम् ओतोर् दशांशता । टङ्कणेन समं पिष्ट्वाथवा लघुपुटे पचेत् । तुत्थं शुद्धं भवेत्क्षौद्रे पुटितं वा विशेषतः ॥ १०० ॥
viṣṭhayā mardayettutthaṃ samam otor daśāṃśatā | ṭaṅkaṇena samaṃ piṣṭvāthavā laghupuṭe pacet | tutthaṃ śuddhaṃ bhavetkṣaudre puṭitaṃ vā viśeṣataḥ || 100 ||
वान्तिर्भ्रान्तिर्यदा न स्तस्तदा शुद्धिं विनिर्दिशेत् ॥ १०१ ॥
vāntirbhrāntiryadā na stastadā śuddhiṃ vinirdiśet || 101 ||
लेखनं भेदि च ज्ञेयं तुत्थं कण्डुक्रिमिप्रणुत् ॥ १०२ ॥
lekhanaṃ bhedi ca jñeyaṃ tutthaṃ kaṇḍukrimipraṇut || 102 ||
अगस्त्यपत्रनिर्यासैः शिग्रुमूलं सुपेषितम् । तन्मध्ये पुटितं शुध्येत् ताप्यं त्वम्लेन पाचितम् ॥ १०३ ॥
agastyapatraniryāsaiḥ śigrumūlaṃ supeṣitam | tanmadhye puṭitaṃ śudhyet tāpyaṃ tvamlena pācitam || 103 ||
सिन्धूद्भवस्य भागैकं त्रिभागं माक्षिकस्य च । मातुलुङ्गरसैर्वापि जम्बीरोत्थद्रवेण वा ॥ १०४ ॥
sindhūdbhavasya bhāgaikaṃ tribhāgaṃ mākṣikasya ca | mātuluṅgarasairvāpi jambīrotthadraveṇa vā || 104 ||
कृत्वा तदायसे पात्रे लौहदर्व्या च चालयेत् । सिन्दूराभं भवेद्यावत् तावन्मृद्वग्निना पचेत् । सुशुद्धं माक्षिकं विद्यात्सर्वरोगेषु योजयेत् ॥ १०५ ॥
kṛtvā tadāyase pātre lauhadarvyā ca cālayet | sindūrābhaṃ bhavedyāvat tāvanmṛdvagninā pacet | suśuddhaṃ mākṣikaṃ vidyātsarvarogeṣu yojayet || 105 ||
माक्षिकस्य चतुर्थांशं गन्धं दत्त्वा विमर्दयेत् । उरूवूकस्य तैलेन ततः कुर्यात्सुचक्रिकाम् ॥ १०६ ॥
mākṣikasya caturthāṃśaṃ gandhaṃ dattvā vimardayet | urūvūkasya tailena tataḥ kuryātsucakrikām || 106 ||
शरावसंपुटे धृत्वा पुटेद्गजपुटेन च । सिन्दूराभं भवेद्भस्म माक्षिकस्य न संशयः ॥ १०७ ॥
śarāvasaṃpuṭe dhṛtvā puṭedgajapuṭena ca | sindūrābhaṃ bhavedbhasma mākṣikasya na saṃśayaḥ || 107 ||
माक्षिकं तिक्तमधुरं मोहार्शःक्रिमिकुष्ठनुत् । कफपित्तहरं बल्यं योगवाहि रसायनम् ॥ १०८ ॥
mākṣikaṃ tiktamadhuraṃ mohārśaḥkrimikuṣṭhanut | kaphapittaharaṃ balyaṃ yogavāhi rasāyanam || 108 ||
जम्बीरस्य रसे स्वेदो मेषशृङ्गीरसे ऽथवा । रम्भातोयेन वा पाको घस्रं विमलशुद्धये ॥ १०९ ॥
jambīrasya rase svedo meṣaśṛṅgīrase 'thavā | rambhātoyena vā pāko ghasraṃ vimalaśuddhaye || 109 ||
सकृद्भृङ्गाम्बुना स्विन्नं कासीसं निर्मलं भवेत् ॥ ११० ॥
sakṛdbhṛṅgāmbunā svinnaṃ kāsīsaṃ nirmalaṃ bhavet || 110 ||
कासीसं शीतलं स्निग्धं श्वित्रनेत्ररुजापहम् । पित्तापस्मारशमनं रसवद् गुणकारकम् ॥ १११ ॥
kāsīsaṃ śītalaṃ snigdhaṃ śvitranetrarujāpaham | pittāpasmāraśamanaṃ rasavad guṇakārakam || 111 ||
लवणानि तथा क्षारौ शोभाञ्जनरसे क्षिपेत् । अम्लवर्गयुतेनादौ दिने घर्मे विभावयेत् ॥ ११२ ॥
lavaṇāni tathā kṣārau śobhāñjanarase kṣipet | amlavargayutenādau dine gharme vibhāvayet || 112 ||
तद्द्रवैर्दोलिकायन्त्रे दिवसं पाचयेत् सुधीः । कान्तपाषाणशुद्धौ तु रसकर्म समाचरेत् ॥ ११३ ॥
taddravairdolikāyantre divasaṃ pācayet sudhīḥ | kāntapāṣāṇaśuddhau tu rasakarma samācaret || 113 ||
पीताभा ग्रन्थिला पृष्ठे दीर्घवृत्ता वराटिका । सार्धनिष्कभरा श्रेष्ठा निष्कभारा च मध्यमा । पादोननिष्कभारा च कनिष्ठा परिकीर्तिता ॥ ११४ ॥
pītābhā granthilā pṛṣṭhe dīrghavṛttā varāṭikā | sārdhaniṣkabharā śreṣṭhā niṣkabhārā ca madhyamā | pādonaniṣkabhārā ca kaniṣṭhā parikīrtitā || 114 ||
वराटी काञ्जिके स्विन्ना यामाच्छुद्धिमवाप्नुयात् ॥ ११५ ॥
varāṭī kāñjike svinnā yāmācchuddhimavāpnuyāt || 115 ||
परिणामादिशूलघ्नी ग्रहणीक्षयहारिणी । कटूष्णा दीपनी वृष्या तिक्ता वातकफापहा । रसेन्द्रजारणे प्रोक्ता विडद्रव्येषु शस्यते ॥ ११६ ॥
pariṇāmādiśūlaghnī grahaṇīkṣayahāriṇī | kaṭūṣṇā dīpanī vṛṣyā tiktā vātakaphāpahā | rasendrajāraṇe proktā viḍadravyeṣu śasyate || 116 ||
मेषीक्षीरेण दरदमम्लवर्गेण भावितम् । सप्तवारं प्रयत्नेन शुद्धिमायाति निश्चितम् ॥ ११७ ॥
meṣīkṣīreṇa daradamamlavargeṇa bhāvitam | saptavāraṃ prayatnena śuddhimāyāti niścitam || 117 ||
तिक्तोष्णं हिङ्गुलं दिव्यं रसगन्धसमुद्भवम् । मेहकुष्ठहरं रुच्यं मेधाग्निवर्धनम् ॥ ११८ ॥
tiktoṣṇaṃ hiṅgulaṃ divyaṃ rasagandhasamudbhavam | mehakuṣṭhaharaṃ rucyaṃ medhāgnivardhanam || 118 ||
सौवीरं टङ्कणं शङ्खं कङ्कुष्ठं गैरिकं तथा । एते वराटवच्छोध्या भवेयुर्दोषवर्जिताः ॥ ११९ ॥
sauvīraṃ ṭaṅkaṇaṃ śaṅkhaṃ kaṅkuṣṭhaṃ gairikaṃ tathā | ete varāṭavacchodhyā bhaveyurdoṣavarjitāḥ || 119 ||
जम्बीरपयसा शुध्येत्कासीसं टङ्कणाद्यपि ॥ १२० ॥
jambīrapayasā śudhyetkāsīsaṃ ṭaṅkaṇādyapi || 120 ||
स्रोतोञ्जनं तु गोमूत्रघृतक्षौद्रवसादिभिः । विभावितं च शुद्धं स्याद्रसबन्धकरं परम् ॥ १२१ ॥
srotoñjanaṃ tu gomūtraghṛtakṣaudravasādibhiḥ | vibhāvitaṃ ca śuddhaṃ syādrasabandhakaraṃ param || 121 ||
नीलाञ्जनं चूर्णयित्वा जम्बीरद्रवभावितम् । दिनैकमातपे शुद्धं भवेत्कार्येषु योजयेत् ॥ १२२ ॥
nīlāñjanaṃ cūrṇayitvā jambīradravabhāvitam | dinaikamātape śuddhaṃ bhavetkāryeṣu yojayet || 122 ||
सुपक्वभानुपत्राणां रसमादाय धारयेत् । समस्तबीजचूर्णं यदुक्तानुक्तं पृथक्पृथक् । आतपे मुञ्चते तैलं साध्यासाध्यं न संशयः ॥ १२३ ॥
supakvabhānupatrāṇāṃ rasamādāya dhārayet | samastabījacūrṇaṃ yaduktānuktaṃ pṛthakpṛthak | ātape muñcate tailaṃ sādhyāsādhyaṃ na saṃśayaḥ || 123 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).