Skip to content

अध्यायः ७ · रसेन्द्रचूडामणि ७

Atha viṣoparasasādhanādhyāyaṃ vyācakṣmahe

rasendracūḍāmaṇi 7

Somadeva's manual of Indian alchemy.

123 versesSanskrit with transliteration

An alchemist's laboratory with furnaces and crucibles.

अथ विषोपरससाधनाध्यायं व्याचक्ष्महे ॥ १ ॥

atha viṣoparasasādhanādhyāyaṃ vyācakṣmahe || 1 ||

Report an error

विषं हि नाम निखिलरसायनानाम् ऊर्जस्वलम् अखिलव्याधिविध्वंसविधायकताम् आसादयति ॥ २ ॥

viṣaṃ hi nāma nikhilarasāyanānām ūrjasvalam akhilavyādhividhvaṃsavidhāyakatām āsādayati || 2 ||

Report an error

तत्खल्वष्टादशप्रकारं भवति । यत्र सक्तुकमुस्तककौर्मदार्वीकसार्षपसैकतवत्सनाभश्वेतशृङ्गिभेदानि प्रयोगार्थम् आहरणीयानि भवन्ति ॥ ३ ॥

tatkhalvaṣṭādaśaprakāraṃ bhavati | yatra saktukamustakakaurmadārvīkasārṣapasaikatavatsanābhaśvetaśṛṅgibhedāni prayogārtham āharaṇīyāni bhavanti || 3 ||

Report an error

चित्रमुत्पलकन्दाभं सुपिष्टं सक्तुवद्भवेत् । सक्तुकं तद्विजानीयाद्दीर्घवेगं महोल्बणम् ॥ ४ ॥

citramutpalakandābhaṃ supiṣṭaṃ saktuvadbhavet | saktukaṃ tadvijānīyāddīrghavegaṃ maholbaṇam || 4 ||

Report an error

ह्रस्ववेगं च रोगघ्नं मुस्तकं मुस्तकाकृति । कूर्माकृति भवेत्कौर्मं दार्वीको ऽहिफणाकृति ॥ ५ ॥

hrasvavegaṃ ca rogaghnaṃ mustakaṃ mustakākṛti | kūrmākṛti bhavetkaurmaṃ dārvīko 'hiphaṇākṛti || 5 ||

Report an error

ज्वरहृत्सार्षपं रोमसर्षपामकणाचितम् । स्थूलसूक्ष्मैः कणैर्युक्तः श्वेतपीतैर् विरोमकः ॥ ६ ॥

jvarahṛtsārṣapaṃ romasarṣapāmakaṇācitam | sthūlasūkṣmaiḥ kaṇairyuktaḥ śvetapītair viromakaḥ || 6 ||

Report an error

ज्वरादिसर्वरोगघ्नः कन्दः सैकतमुच्यते ॥ ७ ॥

jvarādisarvarogaghnaḥ kandaḥ saikatamucyate || 7 ||

Report an error

यः कन्दो गोस्तनाकारो न दीर्घः पञ्चमाङ्गुलात् । न स्थूलो गोस्तनादूर्ध्वं द्विविधो वत्सनाभकः ॥ ८ ॥

yaḥ kando gostanākāro na dīrghaḥ pañcamāṅgulāt | na sthūlo gostanādūrdhvaṃ dvividho vatsanābhakaḥ || 8 ||

Report an error

आशुकारी लघुस्त्यागी शुक्लकृष्णोऽन्यथा भवेत् । प्रयोज्यो रोगहरणे जारणायां रसायने ॥ ९ ॥

āśukārī laghustyāgī śuklakṛṣṇo'nyathā bhavet | prayojyo rogaharaṇe jāraṇāyāṃ rasāyane || 9 ||

Report an error

गोशृङ्गवद्द्विधा शृङ्गी श्वेतः स्याद् बहिरन्तरे ॥ १० ॥

gośṛṅgavaddvidhā śṛṅgī śvetaḥ syād bahirantare || 10 ||

Report an error

एतानि सक्तुकाद्यानि वातादौ रक्तमेलनेनोन्मादसन्निपातादौ च प्रयोज्यानि ॥ ११ ॥

etāni saktukādyāni vātādau raktamelanenonmādasannipātādau ca prayojyāni || 11 ||

Report an error

कालकूटमेषशृङ्गीदर्दुरहालाहलकर्कोटग्रन्थिहारिद्ररक्तशृङ्गीकेशरयमदंष्ट्राप्रभेदेन दशविषाणि परिवर्जनीयानि ॥ १२ ॥

kālakūṭameṣaśṛṅgīdardurahālāhalakarkoṭagranthihāridraraktaśṛṅgīkeśarayamadaṃṣṭrāprabhedena daśaviṣāṇi parivarjanīyāni || 12 ||

Report an error

वृत्तकन्दो भवेत्कृष्णो जम्बीरफलवच्च यः । तं कालकूटं जानीयात् घ्राणमात्रान्मृतिप्रदम् ॥ १३ ॥

vṛttakando bhavetkṛṣṇo jambīraphalavacca yaḥ | taṃ kālakūṭaṃ jānīyāt ghrāṇamātrānmṛtipradam || 13 ||

Report an error

मेषशृङ्गाकृतिः कन्दो मेषशृङ्गीति कीर्त्यते । दर्दुराकृतिकः कन्दो दर्दुरः कथितस्तु सः ॥ १४ ॥

meṣaśṛṅgākṛtiḥ kando meṣaśṛṅgīti kīrtyate | dardurākṛtikaḥ kando darduraḥ kathitastu saḥ || 14 ||

Report an error

अन्तर्नीलं बहिः श्वेतं विजानीयाद्धलाहलम् । कर्कोटाभं तु कर्कोटं खरं बाह्येऽन्तरे मृदु ॥ १५ ॥

antarnīlaṃ bahiḥ śvetaṃ vijānīyāddhalāhalam | karkoṭābhaṃ tu karkoṭaṃ kharaṃ bāhye'ntare mṛdu || 15 ||

Report an error

हरिद्राग्रन्थिवद्ग्रन्थिः कृष्णवर्णोऽतिभीषणः । मूलाग्रयोः सुवृत्तः स्यादायतः पीतगर्भकः । कञ्चुकाढ्यः स्निग्धपर्वा हारिद्रः स्याच्च कन्दकः ॥ १६ ॥

haridrāgranthivadgranthiḥ kṛṣṇavarṇo'tibhīṣaṇaḥ | mūlāgrayoḥ suvṛttaḥ syādāyataḥ pītagarbhakaḥ | kañcukāḍhyaḥ snigdhaparvā hāridraḥ syācca kandakaḥ || 16 ||

Report an error

गोशृङ्गाग्रेऽथ संक्षिप्ते नाशयासृक् प्रवर्तते । कन्दो लघुर् गोस्तनवद् रक्तशृङ्गीति तद्विषम् ॥ १७ ॥

gośṛṅgāgre'tha saṃkṣipte nāśayāsṛk pravartate | kando laghur gostanavad raktaśṛṅgīti tadviṣam || 17 ||

Report an error

शुक्लाभं यत्केशरं स्याद्गर्भे तत्केशरं विदुः । श्वदंष्ट्रारूपसंस्थाना यमदंष्ट्रेति सोच्यते ॥ १८ ॥

śuklābhaṃ yatkeśaraṃ syādgarbhe tatkeśaraṃ viduḥ | śvadaṃṣṭrārūpasaṃsthānā yamadaṃṣṭreti socyate || 18 ||

Report an error

रसवादे धातुवादे विषवादे क्वचित्क्वचित् । दशैतानि प्रयुज्यन्ते न भैषज्ये रसायने ॥ १९ ॥

rasavāde dhātuvāde viṣavāde kvacitkvacit | daśaitāni prayujyante na bhaiṣajye rasāyane || 19 ||

Report an error

उद्धरेत् फलपाके तु नवं स्निग्धं घनं गुरु । अव्याहतं विषहरैर्वातादिभिर् अशोषितम् ॥ २० ॥

uddharet phalapāke tu navaṃ snigdhaṃ ghanaṃ guru | avyāhataṃ viṣaharairvātādibhir aśoṣitam || 20 ||

Report an error

विषभागान् चणकवत्स्थूलान् कृत्वा तु भाजने । तत्र गोमूत्रकं क्षिप्त्वा प्रत्यहं नित्यनूतनम् ॥ २१ ॥

viṣabhāgān caṇakavatsthūlān kṛtvā tu bhājane | tatra gomūtrakaṃ kṣiptvā pratyahaṃ nityanūtanam || 21 ||

Report an error

शोषयेत् त्रिदिनाद् ऊर्ध्वं धृत्वा तीव्रातपे ततः । प्रयोगेषु प्रयुञ्जीत भागमानेन तद्विषम् ॥ २२ ॥

śoṣayet tridinād ūrdhvaṃ dhṛtvā tīvrātape tataḥ | prayogeṣu prayuñjīta bhāgamānena tadviṣam || 22 ||

Report an error

रक्तसर्षपतैलेन लिप्ते वाससि धारयेत् । विषं शुद्धं प्रयत्नेन नान्यत्र गुणहानितः ॥ २३ ॥

raktasarṣapatailena lipte vāsasi dhārayet | viṣaṃ śuddhaṃ prayatnena nānyatra guṇahānitaḥ || 23 ||

Report an error

समटङ्कणसम्पिष्टं तद्विषं मृतमुच्यते । योजयेत् सर्वरोगेषु न विकारं करोति तत् ॥ २४ ॥

samaṭaṅkaṇasampiṣṭaṃ tadviṣaṃ mṛtamucyate | yojayet sarvarogeṣu na vikāraṃ karoti tat || 24 ||

Report an error

श्वेतो रक्तश्च पीतश्च कृष्णश्चेति चतुर्विधः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः क्रमाज्ज्ञेयश्च शूद्रकः ॥ २५ ॥

śveto raktaśca pītaśca kṛṣṇaśceti caturvidhaḥ | brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ kramājjñeyaśca śūdrakaḥ || 25 ||

Report an error

सर्वरोगहरो विप्रः क्षत्रियो रसवादकृत् । वैश्योऽपि रोगहर्ता स्याच्छूद्रः सर्वत्र निन्दितः ॥ २६ ॥

sarvarogaharo vipraḥ kṣatriyo rasavādakṛt | vaiśyo'pi rogahartā syācchūdraḥ sarvatra ninditaḥ || 26 ||

Report an error

ब्राह्मणो दीयते रोगे क्षत्रियो विषभक्षणे । वैश्यो व्याधिषु सर्वेषु सर्पदंष्ट्रे च शूद्रकः ॥ २७ ॥

brāhmaṇo dīyate roge kṣatriyo viṣabhakṣaṇe | vaiśyo vyādhiṣu sarveṣu sarpadaṃṣṭre ca śūdrakaḥ || 27 ||

Report an error

शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु वर्षासु न तु दापयेत् । चतुर्मासे हरेद्रोगान् कुष्ठलूतादिकानपि ॥ २८ ॥

śaradgrīṣmavasanteṣu varṣāsu na tu dāpayet | caturmāse haredrogān kuṣṭhalūtādikānapi || 28 ||

Report an error

यवाष्टकं भवेद्यावदभ्यस्तं तिलमात्रया । सर्वरोगोपशमनं दृष्टिपुष्टिकरं भवेत् ॥ २९ ॥

yavāṣṭakaṃ bhavedyāvadabhyastaṃ tilamātrayā | sarvarogopaśamanaṃ dṛṣṭipuṣṭikaraṃ bhavet || 29 ||

Report an error

प्रथमे सार्षपी मात्रा द्वितीये सर्षपद्वयम् । तृतीये च चतुर्थे च पञ्चमे दिवसे तथा ॥ ३० ॥

prathame sārṣapī mātrā dvitīye sarṣapadvayam | tṛtīye ca caturthe ca pañcame divase tathā || 30 ||

Report an error

षष्ठे च सप्तमे चैव क्रमवृद्ध्या विवर्धयेत् । सप्तसर्षपमात्रेण प्रथमं सप्तकं नयेत् ॥ ३१ ॥

ṣaṣṭhe ca saptame caiva kramavṛddhyā vivardhayet | saptasarṣapamātreṇa prathamaṃ saptakaṃ nayet || 31 ||

Report an error

क्रमहान्या तथा देयं द्वितीये सप्तके विषम् । यवमात्रं विषं देयं तृतीये सप्तके क्रमात् ॥ ३२ ॥

kramahānyā tathā deyaṃ dvitīye saptake viṣam | yavamātraṃ viṣaṃ deyaṃ tṛtīye saptake kramāt || 32 ||

Report an error

वृद्धहान्या च दातव्यं चतुर्थे सप्तके तथा । यवमात्रं ग्रसेत्स्वस्थो गुञ्जामात्रं तु कुष्ठवान् ॥ ३३ ॥

vṛddhahānyā ca dātavyaṃ caturthe saptake tathā | yavamātraṃ grasetsvastho guñjāmātraṃ tu kuṣṭhavān || 33 ||

Report an error

अशीतिर्यस्य वर्षाणि वसुवर्षाणि यस्य वा । विषं तस्मै न दातव्यं दत्तं वै दोषकारकम् ॥ ३४ ॥

aśītiryasya varṣāṇi vasuvarṣāṇi yasya vā | viṣaṃ tasmai na dātavyaṃ dattaṃ vai doṣakārakam || 34 ||

Report an error

दातव्यं सर्वरोगेषु घृताशिनि हिताशिनि । क्षीराशिनि प्रयोक्तव्यं रसायनरते नरे ॥ ३५ ॥

dātavyaṃ sarvarogeṣu ghṛtāśini hitāśini | kṣīrāśini prayoktavyaṃ rasāyanarate nare || 35 ||

Report an error

ब्रह्मचर्यप्रधानं हि विषकल्पे समाचरेत् । पथ्यैः सुस्थमना भूत्वा तदा सिद्धिर्न संशयः ॥ ३६ ॥

brahmacaryapradhānaṃ hi viṣakalpe samācaret | pathyaiḥ susthamanā bhūtvā tadā siddhirna saṃśayaḥ || 36 ||

Report an error

मात्राधिकं यदा मर्त्यः प्रमादाद्भक्षयेद्विषम् । अष्टौ वेगास्तदा चैव जायन्ते तस्य देहिनः ॥ ३७ ॥

mātrādhikaṃ yadā martyaḥ pramādādbhakṣayedviṣam | aṣṭau vegāstadā caiva jāyante tasya dehinaḥ || 37 ||

Report an error

संतापः प्रथमे वेगे द्वितीये वेपथुर्भवेत् । वेगे तृतीये दाहः स्याच्चतुर्थे पतनं भुवि ॥ ३८ ॥

saṃtāpaḥ prathame vege dvitīye vepathurbhavet | vege tṛtīye dāhaḥ syāccaturthe patanaṃ bhuvi || 38 ||

Report an error

फेनं तु पञ्चमे वेगे षष्ठे विकलता भवेत् । जडता सप्तमे वेगे मरणं चाष्टमे भवेत् ॥ ३९ ॥

phenaṃ tu pañcame vege ṣaṣṭhe vikalatā bhavet | jaḍatā saptame vege maraṇaṃ cāṣṭame bhavet || 39 ||

Report an error

विषवेगानिति ज्ञात्वा मन्त्रतन्त्रैर्विनाशयेत् ॥ ४० ॥

viṣavegāniti jñātvā mantratantrairvināśayet || 40 ||

Report an error

अतिमात्रं यदा भुक्तं वमनं कारयेत्तदा ॥ ४१ ॥

atimātraṃ yadā bhuktaṃ vamanaṃ kārayettadā || 41 ||

Report an error

तावद्दद्यादजादुग्धं यावद् वान्तिर्न जायते । अजादुग्धं यदा कोष्ठे स्थिरीभवति देहिनः । विषवेगं तदोत्तीर्णं जानीयात्कुशलो भिषक् ॥ ४२ ॥

tāvaddadyādajādugdhaṃ yāvad vāntirna jāyate | ajādugdhaṃ yadā koṣṭhe sthirībhavati dehinaḥ | viṣavegaṃ tadottīrṇaṃ jānīyātkuśalo bhiṣak || 42 ||

Report an error

विषं हन्याद्रसः पीतो रजनीमेघनादयोः । सर्पाक्षी टङ्कणं वापि घृतेन विषहृत्परम् ॥ ४३ ॥

viṣaṃ hanyādrasaḥ pīto rajanīmeghanādayoḥ | sarpākṣī ṭaṅkaṇaṃ vāpi ghṛtena viṣahṛtparam || 43 ||

Report an error

पुत्रजीवकमज्जा वा पीतो निम्बुकवारिणा । विषवेगं निहन्त्येव वृष्टिर्दावानलं यथा ॥ ४४ ॥

putrajīvakamajjā vā pīto nimbukavāriṇā | viṣavegaṃ nihantyeva vṛṣṭirdāvānalaṃ yathā || 44 ||

Report an error

न क्रोधिते न पित्तार्ते न क्लीबे राजयक्ष्मणि । क्षुत्तृष्णाश्रमघर्माध्वसेविनि क्षयरोगिणि । गर्भिणीबालवृद्धेषु न विषं राजमन्दिरे ॥ ४५ ॥

na krodhite na pittārte na klībe rājayakṣmaṇi | kṣuttṛṣṇāśramagharmādhvasevini kṣayarogiṇi | garbhiṇībālavṛddheṣu na viṣaṃ rājamandire || 45 ||

Report an error

न दातव्यं न भोक्तव्यं विषं वादे कदाचन । आचार्येण तु भोक्तव्यं शिष्यप्रत्ययकारकम् ॥ ४६ ॥

na dātavyaṃ na bhoktavyaṃ viṣaṃ vāde kadācana | ācāryeṇa tu bhoktavyaṃ śiṣyapratyayakārakam || 46 ||

Report an error

कालकूटो वत्सनाभः शृङ्गिकश्च प्रदीपनः । हालाहलो ब्रह्मपुत्रो हारिद्रः सक्तुकस्तथा । सौराष्ट्रिकः इति प्रोक्ता विषभेदा अमी नव ॥ ४७ ॥

kālakūṭo vatsanābhaḥ śṛṅgikaśca pradīpanaḥ | hālāhalo brahmaputro hāridraḥ saktukastathā | saurāṣṭrikaḥ iti proktā viṣabhedā amī nava || 47 ||

Report an error

अर्कसेहुण्डधुस्तूरलाङ्गलीकरवीरकाः । गुञ्जाहिफेनावित्येताः सप्तोपविषजातयः ॥ ४८ ॥

arkasehuṇḍadhustūralāṅgalīkaravīrakāḥ | guñjāhiphenāvityetāḥ saptopaviṣajātayaḥ || 48 ||

Report an error

एतैर्विमर्दितः सूतश्छिन्नपक्षः प्रजायते । मुखं च जायते तस्य धातूंश्च ग्रसतेतराम् ॥ ४९ ॥

etairvimarditaḥ sūtaśchinnapakṣaḥ prajāyate | mukhaṃ ca jāyate tasya dhātūṃśca grasatetarām || 49 ||

Report an error

श्वेतरक्तपीतकृष्णा द्विजाद्या वज्रजातयः । स्त्रीपुंनपुंसकात्मानो लक्षणेन तु लक्षयेत् ॥ ५० ॥

śvetaraktapītakṛṣṇā dvijādyā vajrajātayaḥ | strīpuṃnapuṃsakātmāno lakṣaṇena tu lakṣayet || 50 ||

Report an error

वृत्ताः फलकसम्पूर्णास्तेजोवन्तो बृहत्तराः । पुरुषास्ते समाख्याता रेखाबिन्दुविवर्जिताः ॥ ५१ ॥

vṛttāḥ phalakasampūrṇāstejovanto bṛhattarāḥ | puruṣāste samākhyātā rekhābinduvivarjitāḥ || 51 ||

Report an error

रेखाबिन्दुसमायुक्ताः षट्कोणास्ते स्त्रियो मताः ॥ ५२ ॥

rekhābindusamāyuktāḥ ṣaṭkoṇāste striyo matāḥ || 52 ||

Report an error

त्रिकोणाः पत्तला दीर्घा विज्ञेयास्ते नपुंसकाः ॥ ५३ ॥

trikoṇāḥ pattalā dīrghā vijñeyāste napuṃsakāḥ || 53 ||

Report an error

सर्वेषां पुरुषाः श्रेष्ठा वेधका रसबन्धकाः । स्त्रीवज्रं देहसिद्ध्यर्थं क्रामणे स्यान्नपुंसकम् ॥ ५४ ॥

sarveṣāṃ puruṣāḥ śreṣṭhā vedhakā rasabandhakāḥ | strīvajraṃ dehasiddhyarthaṃ krāmaṇe syānnapuṃsakam || 54 ||

Report an error

विप्रो रसायने प्रोक्तः क्षत्रियो रोगनाशने । वादे वैश्यं विजानीयाद् वयःस्तम्भे तुरीयकम् ॥ ५५ ॥

vipro rasāyane proktaḥ kṣatriyo roganāśane | vāde vaiśyaṃ vijānīyād vayaḥstambhe turīyakam || 55 ||

Report an error

स्त्री तु स्त्रीणां प्रदातव्या क्लीबे क्लीबं तथैव च । सर्वेषां सर्वदा योज्याः पुरुषा बलवत्तराः ॥ ५६ ॥

strī tu strīṇāṃ pradātavyā klībe klībaṃ tathaiva ca | sarveṣāṃ sarvadā yojyāḥ puruṣā balavattarāḥ || 56 ||

Report an error

व्याघ्रीकन्दोदरे क्षिप्त्वा सप्तधा पुटितः पविः । हयमूत्रस्य निर्वापाच्छुद्धः प्रतिपुटं भवेत् ॥ ५७ ॥

vyāghrīkandodare kṣiptvā saptadhā puṭitaḥ paviḥ | hayamūtrasya nirvāpācchuddhaḥ pratipuṭaṃ bhavet || 57 ||

Report an error

त्रिवर्षनागवल्ल्याश्च कार्पास्या वाथ मूलिकाम् । पिष्ट्वा तन्मध्यगं वज्रं कृत्वा मूषां निरोधयेत् । मुनिसंख्यैर् गजपुटैर्म्रियते ह्यविचारितम् ॥ ५८ ॥

trivarṣanāgavallyāśca kārpāsyā vātha mūlikām | piṣṭvā tanmadhyagaṃ vajraṃ kṛtvā mūṣāṃ nirodhayet | munisaṃkhyair gajapuṭairmriyate hyavicāritam || 58 ||

Report an error

मण्डूकं कांस्यजे पात्रे निगृह्य स्थापयेत्सुधीः । स भीतो मूत्रयेत्तत्र तन्मूत्रे वज्रमावपेत् । तप्तं तप्तं च बहुधा वज्रस्यैवं मृतिर्भवेत् ॥ ५९ ॥

maṇḍūkaṃ kāṃsyaje pātre nigṛhya sthāpayetsudhīḥ | sa bhīto mūtrayettatra tanmūtre vajramāvapet | taptaṃ taptaṃ ca bahudhā vajrasyaivaṃ mṛtirbhavet || 59 ||

Report an error

हिङ्गुसैन्धवसंयुक्ते क्वाथे कौलत्थके क्षिपेत् । तप्तं तप्तं पुनर्वज्रं भवेद्भस्म त्रिसप्तधा ॥ ६० ॥

hiṅgusaindhavasaṃyukte kvāthe kaulatthake kṣipet | taptaṃ taptaṃ punarvajraṃ bhavedbhasma trisaptadhā || 60 ||

Report an error

रसे यत्र भवेद्वज्रं रसः सोऽमृतमुच्यते । भस्मीभावगतं युक्त्या वज्रवत् कुरुते तनुम् ॥ ६१ ॥

rase yatra bhavedvajraṃ rasaḥ so'mṛtamucyate | bhasmībhāvagataṃ yuktyā vajravat kurute tanum || 61 ||

Report an error

वैक्रान्तं वज्रवच्छोध्यं नीलं श्वेतं च लोहितम् । वज्रलक्षणसंयुक्तं दाहघातासहिष्णु तत् ॥ ६२ ॥

vaikrāntaṃ vajravacchodhyaṃ nīlaṃ śvetaṃ ca lohitam | vajralakṣaṇasaṃyuktaṃ dāhaghātāsahiṣṇu tat || 62 ||

Report an error

हयमूत्रेण तत्सिञ्चेत्तप्तं तप्तं त्रिसप्तधा । पञ्चाङ्गोत्तरवारुण्या लिप्तं मूषागतं पुटैः ॥ ६३ ॥

hayamūtreṇa tatsiñcettaptaṃ taptaṃ trisaptadhā | pañcāṅgottaravāruṇyā liptaṃ mūṣāgataṃ puṭaiḥ || 63 ||

Report an error

कुञ्जराख्यैर्मृतिं याति वैक्रान्तं सप्तभिस्तथा । भस्मीभूतं तु वैक्रान्तं वज्रस्थाने नियोजयेत् ॥ ६४ ॥

kuñjarākhyairmṛtiṃ yāti vaikrāntaṃ saptabhistathā | bhasmībhūtaṃ tu vaikrāntaṃ vajrasthāne niyojayet || 64 ||

Report an error

पुंवज्रं गरुडोद्गारं माणिक्यं वासवोपलम् । वैदूर्यपुष्पे गोमेदं मौक्तिकं च प्रवालकम् । एतानि नवरत्नानि सदृशानि सुधारसैः ॥ ६५ ॥

puṃvajraṃ garuḍodgāraṃ māṇikyaṃ vāsavopalam | vaidūryapuṣpe gomedaṃ mauktikaṃ ca pravālakam | etāni navaratnāni sadṛśāni sudhārasaiḥ || 65 ||

Report an error

स्वेदयेद्दोलिकायन्त्रे जयन्त्या स्वरसेन च । मणिमुक्ताप्रवालानां यामैके शोधनं भवेत् ॥ ६६ ॥

svedayeddolikāyantre jayantyā svarasena ca | maṇimuktāpravālānāṃ yāmaike śodhanaṃ bhavet || 66 ||

Report an error

शुध्यत्यम्लेन माणिक्यं जयन्त्या मौक्तिकं तथा । विद्रुमं क्षारवर्गेण तार्क्ष्यं गोदुग्धतस्तथा ॥ ६७ ॥

śudhyatyamlena māṇikyaṃ jayantyā mauktikaṃ tathā | vidrumaṃ kṣāravargeṇa tārkṣyaṃ godugdhatastathā || 67 ||

Report an error

पुष्यरागं च संधानैः कुलत्थक्वाथसंयुतैः । तण्डुलीयजलैर्वज्रं नीलं नीलीरसेन च ॥ ६८ ॥

puṣyarāgaṃ ca saṃdhānaiḥ kulatthakvāthasaṃyutaiḥ | taṇḍulīyajalairvajraṃ nīlaṃ nīlīrasena ca || 68 ||

Report an error

रोचनाभिश्च गोमेदं वैदूर्यं त्रिफलाजलैः । मुक्तादिष्वविशुद्धेषु न दोषः स्याच्च शास्त्रतः । तथापि गुणवृद्धिः स्याच्छोधनेन विशेषतः ॥ ६९ ॥

rocanābhiśca gomedaṃ vaidūryaṃ triphalājalaiḥ | muktādiṣvaviśuddheṣu na doṣaḥ syācca śāstrataḥ | tathāpi guṇavṛddhiḥ syācchodhanena viśeṣataḥ || 69 ||

Report an error

अम्लक्षारविपाचितं तु सकलं लौहं विशुद्धं भवेन्माक्षीकोऽपि शिलापि तुत्थगगनं तालं च सम्यक्तथा । मुक्ताविद्रुमशुक्तिकाथ चपलाः शङ्खा वराटाः शुभा जायन्तेऽमृतसन्निभाः पयसि च क्षिप्तः शुभः स्याद्बलिः ॥ ७० ॥

amlakṣāravipācitaṃ tu sakalaṃ lauhaṃ viśuddhaṃ bhavenmākṣīko'pi śilāpi tutthagaganaṃ tālaṃ ca samyaktathā | muktāvidrumaśuktikātha capalāḥ śaṅkhā varāṭāḥ śubhā jāyante'mṛtasannibhāḥ payasi ca kṣiptaḥ śubhaḥ syādbaliḥ || 70 ||

Report an error

लकुचद्रावसम्पिष्टैः शिलागन्धकतालकैः । वज्रं विनान्यरत्नानि म्रियन्तेऽष्टपुटैः खलु ॥ ७१ ॥

lakucadrāvasampiṣṭaiḥ śilāgandhakatālakaiḥ | vajraṃ vinānyaratnāni mriyante'ṣṭapuṭaiḥ khalu || 71 ||

Report an error

कुमार्या तण्डुलीयेन स्तन्येन च निषेचयेत् । प्रत्येकं सप्तवेलं च तप्ततप्तानि कृत्स्नशः ॥ ७२ ॥

kumāryā taṇḍulīyena stanyena ca niṣecayet | pratyekaṃ saptavelaṃ ca taptataptāni kṛtsnaśaḥ || 72 ||

Report an error

मौक्तिकानि प्रवालानि तथा रत्नान्यशेषतः । क्षणाद्विविधवर्णानि म्रियन्ते नात्र संशयः ॥ ७३ ॥

mauktikāni pravālāni tathā ratnānyaśeṣataḥ | kṣaṇādvividhavarṇāni mriyante nātra saṃśayaḥ || 73 ||

Report an error

वज्रवत् सर्वरत्नानि शोधयेन्मारयेत् तथा ॥ ७४ ॥

vajravat sarvaratnāni śodhayenmārayet tathā || 74 ||

Report an error

तालकं पोट्टलीं बद्ध्वा सचूर्णे काञ्जिके क्षिपेत् । दोलायन्त्रेण यामैकं ततः कूष्माण्डजे रसे ॥ ७५ ॥

tālakaṃ poṭṭalīṃ baddhvā sacūrṇe kāñjike kṣipet | dolāyantreṇa yāmaikaṃ tataḥ kūṣmāṇḍaje rase || 75 ||

Report an error

तिलतैले पचेद्यामं यामं तत्त्रैफले जले । दोलायन्त्रे चतुर्यामं पक्वं शुध्यति तालकम् ॥ ७६ ॥

tilataile pacedyāmaṃ yāmaṃ tattraiphale jale | dolāyantre caturyāmaṃ pakvaṃ śudhyati tālakam || 76 ||

Report an error

स शुद्धः कान्तिवीर्ये च कुरुते मृत्युनाशनः ॥ ७७ ॥

sa śuddhaḥ kāntivīrye ca kurute mṛtyunāśanaḥ || 77 ||

Report an error

लाक्षाराजी तिलाः शिग्रुष्टङ्कणं लवणं गुडम् । तालकार्धेन संमिश्र्य छिद्रमूष्यां निरोधयेत् । पुटेत्पातालयन्त्रेण सत्त्वं पतति निश्चितम् ॥ ७८ ॥

lākṣārājī tilāḥ śigruṣṭaṅkaṇaṃ lavaṇaṃ guḍam | tālakārdhena saṃmiśrya chidramūṣyāṃ nirodhayet | puṭetpātālayantreṇa sattvaṃ patati niścitam || 78 ||

Report an error

जैपालसत्त्ववातारिबीजमिश्रं च तालकम् । कूपीस्थं वालुकायन्त्रे सत्त्वं मुञ्चति यामतः ॥ ७९ ॥

jaipālasattvavātāribījamiśraṃ ca tālakam | kūpīsthaṃ vālukāyantre sattvaṃ muñcati yāmataḥ || 79 ||

Report an error

भृष्टटङ्कणतालस्य लौहपर्पटवेष्टिता । गुटिका गुरुमार्गेण ध्माता स्याद् इन्दुसुन्दरी ॥ ८० ॥

bhṛṣṭaṭaṅkaṇatālasya lauhaparpaṭaveṣṭitā | guṭikā gurumārgeṇa dhmātā syād indusundarī || 80 ||

Report an error

हिङ्गुलस्य च दारस्य तालकादेश्च बन्धने । लौहपत्त्र्या बहिर्लेपो भक्ताङ्गाररसेन च ॥ ८१ ॥

hiṅgulasya ca dārasya tālakādeśca bandhane | lauhapattryā bahirlepo bhaktāṅgārarasena ca || 81 ||

Report an error

तालवच्च शिलासत्त्वं ग्राह्यं तैरेव भेषजैः ॥ ८२ ॥

tālavacca śilāsattvaṃ grāhyaṃ taireva bheṣajaiḥ || 82 ||

Report an error

तुल्यं टङ्कणकं ग्राह्यं ध्माते सत्त्वं च तुत्थके ॥ ८३ ॥

tulyaṃ ṭaṅkaṇakaṃ grāhyaṃ dhmāte sattvaṃ ca tutthake || 83 ||

Report an error

ऊर्णा लाक्षा गुडश्चेति पुरटङ्कणकैः सह । संमर्द्यं वटिकाः कार्याश्छागीदुग्धेन यत्नतः । ध्मातास्ताप्यस्य तीव्राग्नौ सत्त्वं मुञ्चति लोहितम् ॥ ८४ ॥

ūrṇā lākṣā guḍaśceti puraṭaṅkaṇakaiḥ saha | saṃmardyaṃ vaṭikāḥ kāryāśchāgīdugdhena yatnataḥ | dhmātāstāpyasya tīvrāgnau sattvaṃ muñcati lohitam || 84 ||

Report an error

एवं तालशिलाधातुर् विमलाखर्परादयः । मुञ्चन्ति निजसत्त्वानि धमनात् कोष्ठिकाग्निना ॥ ८५ ॥

evaṃ tālaśilādhātur vimalākharparādayaḥ | muñcanti nijasattvāni dhamanāt koṣṭhikāgninā || 85 ||

Report an error

शिलया गन्धकेनापि भर्जितः क्षोदितः खगः । मुद्रितस्ताम्रपात्रेण लिप्तः स्याद् ध्मापितो मृदुः ॥ ८६ ॥

śilayā gandhakenāpi bharjitaḥ kṣoditaḥ khagaḥ | mudritastāmrapātreṇa liptaḥ syād dhmāpito mṛduḥ || 86 ||

Report an error

समगन्धं चतुर्यामं पक्त्वा ताप्यं ततः पचेत् । अर्धगन्धं यामयुग्मं भृष्टटङ्कार्धसंयुतम् । अन्धमूषागतं ध्मातं सत्त्वं मुञ्चति शुल्ववत् ॥ ८७ ॥

samagandhaṃ caturyāmaṃ paktvā tāpyaṃ tataḥ pacet | ardhagandhaṃ yāmayugmaṃ bhṛṣṭaṭaṅkārdhasaṃyutam | andhamūṣāgataṃ dhmātaṃ sattvaṃ muñcati śulvavat || 87 ||

Report an error

वर्णोत्कर्ष (ङोल्धेर्स्तेल्लुन्ग्)> । भ्रामयेद्भस्ममूषायां ताप्यं गन्धकटङ्कणम् । गुटी भवति पीताभा वर्णोत्कर्षविधायिनी ॥ ८८ ॥

varṇotkarṣa (ṅoldherstellung)> | bhrāmayedbhasmamūṣāyāṃ tāpyaṃ gandhakaṭaṅkaṇam | guṭī bhavati pītābhā varṇotkarṣavidhāyinī || 88 ||

Report an error

ताप्यस्य खण्डकान्सप्त दहेन्नागमृदन्तरे । ध्मापिता टङ्कणेनैव गुटीभवति पूर्ववत् ॥ ८९ ॥

tāpyasya khaṇḍakānsapta dahennāgamṛdantare | dhmāpitā ṭaṅkaṇenaiva guṭībhavati pūrvavat || 89 ||

Report an error

सद्यो भूनागमादाय चारयेच्छिखिनं बुधः । अथवा कुक्कुटं वीरं कृत्वा मन्दिरमागतम् ॥ ९० ॥

sadyo bhūnāgamādāya cārayecchikhinaṃ budhaḥ | athavā kukkuṭaṃ vīraṃ kṛtvā mandiramāgatam || 90 ||

Report an error

मलं मूत्रं गृहीत्वास्य संत्यज्य प्रथमांशिकम् । आलोड्य क्षारमध्वाज्यैर् धमेत् सत्त्वार्थम् आदरात् ॥ ९१ ॥

malaṃ mūtraṃ gṛhītvāsya saṃtyajya prathamāṃśikam | āloḍya kṣāramadhvājyair dhamet sattvārtham ādarāt || 91 ||

Report an error

मुञ्चति ताम्रवत्सत्त्वं तन्मुद्राजलपानतः । नश्यति जङ्गमविषं स्थावरं च न संशयः ॥ ९२ ॥

muñcati tāmravatsattvaṃ tanmudrājalapānataḥ | naśyati jaṅgamaviṣaṃ sthāvaraṃ ca na saṃśayaḥ || 92 ||

Report an error

क्षीरेण पक्त्वा भूनागांस्तन्मृदा वाथ टङ्कणैः । भृष्टैश्चक्रीं विधायाथ पात्यं सत्त्वं प्रयत्नतः ॥ ९३ ॥

kṣīreṇa paktvā bhūnāgāṃstanmṛdā vātha ṭaṅkaṇaiḥ | bhṛṣṭaiścakrīṃ vidhāyātha pātyaṃ sattvaṃ prayatnataḥ || 93 ||

Report an error

यत्रोपरसभागोऽस्ति रसे तत्सत्त्वयोजनम् । कर्तव्यं तत्फलाधिक्यं रसज्ञत्वम् अभीप्सता ॥ ९४ ॥

yatroparasabhāgo'sti rase tatsattvayojanam | kartavyaṃ tatphalādhikyaṃ rasajñatvam abhīpsatā || 94 ||

Report an error

जयन्तिकाद्रवे दोलायन्त्रे शुध्येन्मनःशिला । दिनमेकमजामूत्रे भृङ्गराजरसेऽपि वा ॥ ९५ ॥

jayantikādrave dolāyantre śudhyenmanaḥśilā | dinamekamajāmūtre bhṛṅgarājarase'pi vā || 95 ||

Report an error

शिला स्निग्धा कटुस्तिक्ता कफघ्नी लेखनी सरा ॥ ९६ ॥

śilā snigdhā kaṭustiktā kaphaghnī lekhanī sarā || 96 ||

Report an error

कूपिकादौ परीपाकात्स्वर्णस्य कालिमापहा । कटुतैले शिलाचम्पकदल्यन्तः सरत्यपि ॥ ९७ ॥

kūpikādau parīpākātsvarṇasya kālimāpahā | kaṭutaile śilācampakadalyantaḥ saratyapi || 97 ||

Report an error

नरमूत्रे च गोमूत्रे जलाम्ले वा ससैन्धवे । सप्ताहं त्रिदिनं वापि पक्वः शुध्यति खर्परः ॥ ९८ ॥

naramūtre ca gomūtre jalāmle vā sasaindhave | saptāhaṃ tridinaṃ vāpi pakvaḥ śudhyati kharparaḥ || 98 ||

Report an error

एकः सूतस्तथा पीतिश्चतुर्भेकास्त्रिदारकः । बीजपिष्टः पिकज्वालैर् भेको बद्धोऽन्धवेश्मनि ॥ ९९ ॥

ekaḥ sūtastathā pītiścaturbhekāstridārakaḥ | bījapiṣṭaḥ pikajvālair bheko baddho'ndhaveśmani || 99 ||

Report an error

विष्ठया मर्दयेत्तुत्थं समम् ओतोर् दशांशता । टङ्कणेन समं पिष्ट्वाथवा लघुपुटे पचेत् । तुत्थं शुद्धं भवेत्क्षौद्रे पुटितं वा विशेषतः ॥ १०० ॥

viṣṭhayā mardayettutthaṃ samam otor daśāṃśatā | ṭaṅkaṇena samaṃ piṣṭvāthavā laghupuṭe pacet | tutthaṃ śuddhaṃ bhavetkṣaudre puṭitaṃ vā viśeṣataḥ || 100 ||

Report an error

वान्तिर्भ्रान्तिर्यदा न स्तस्तदा शुद्धिं विनिर्दिशेत् ॥ १०१ ॥

vāntirbhrāntiryadā na stastadā śuddhiṃ vinirdiśet || 101 ||

Report an error

लेखनं भेदि च ज्ञेयं तुत्थं कण्डुक्रिमिप्रणुत् ॥ १०२ ॥

lekhanaṃ bhedi ca jñeyaṃ tutthaṃ kaṇḍukrimipraṇut || 102 ||

Report an error

अगस्त्यपत्रनिर्यासैः शिग्रुमूलं सुपेषितम् । तन्मध्ये पुटितं शुध्येत् ताप्यं त्वम्लेन पाचितम् ॥ १०३ ॥

agastyapatraniryāsaiḥ śigrumūlaṃ supeṣitam | tanmadhye puṭitaṃ śudhyet tāpyaṃ tvamlena pācitam || 103 ||

Report an error

सिन्धूद्भवस्य भागैकं त्रिभागं माक्षिकस्य च । मातुलुङ्गरसैर्वापि जम्बीरोत्थद्रवेण वा ॥ १०४ ॥

sindhūdbhavasya bhāgaikaṃ tribhāgaṃ mākṣikasya ca | mātuluṅgarasairvāpi jambīrotthadraveṇa vā || 104 ||

Report an error

कृत्वा तदायसे पात्रे लौहदर्व्या च चालयेत् । सिन्दूराभं भवेद्यावत् तावन्मृद्वग्निना पचेत् । सुशुद्धं माक्षिकं विद्यात्सर्वरोगेषु योजयेत् ॥ १०५ ॥

kṛtvā tadāyase pātre lauhadarvyā ca cālayet | sindūrābhaṃ bhavedyāvat tāvanmṛdvagninā pacet | suśuddhaṃ mākṣikaṃ vidyātsarvarogeṣu yojayet || 105 ||

Report an error

माक्षिकस्य चतुर्थांशं गन्धं दत्त्वा विमर्दयेत् । उरूवूकस्य तैलेन ततः कुर्यात्सुचक्रिकाम् ॥ १०६ ॥

mākṣikasya caturthāṃśaṃ gandhaṃ dattvā vimardayet | urūvūkasya tailena tataḥ kuryātsucakrikām || 106 ||

Report an error

शरावसंपुटे धृत्वा पुटेद्गजपुटेन च । सिन्दूराभं भवेद्भस्म माक्षिकस्य न संशयः ॥ १०७ ॥

śarāvasaṃpuṭe dhṛtvā puṭedgajapuṭena ca | sindūrābhaṃ bhavedbhasma mākṣikasya na saṃśayaḥ || 107 ||

Report an error

माक्षिकं तिक्तमधुरं मोहार्शःक्रिमिकुष्ठनुत् । कफपित्तहरं बल्यं योगवाहि रसायनम् ॥ १०८ ॥

mākṣikaṃ tiktamadhuraṃ mohārśaḥkrimikuṣṭhanut | kaphapittaharaṃ balyaṃ yogavāhi rasāyanam || 108 ||

Report an error

जम्बीरस्य रसे स्वेदो मेषशृङ्गीरसे ऽथवा । रम्भातोयेन वा पाको घस्रं विमलशुद्धये ॥ १०९ ॥

jambīrasya rase svedo meṣaśṛṅgīrase 'thavā | rambhātoyena vā pāko ghasraṃ vimalaśuddhaye || 109 ||

Report an error

सकृद्भृङ्गाम्बुना स्विन्नं कासीसं निर्मलं भवेत् ॥ ११० ॥

sakṛdbhṛṅgāmbunā svinnaṃ kāsīsaṃ nirmalaṃ bhavet || 110 ||

Report an error

कासीसं शीतलं स्निग्धं श्वित्रनेत्ररुजापहम् । पित्तापस्मारशमनं रसवद् गुणकारकम् ॥ १११ ॥

kāsīsaṃ śītalaṃ snigdhaṃ śvitranetrarujāpaham | pittāpasmāraśamanaṃ rasavad guṇakārakam || 111 ||

Report an error

लवणानि तथा क्षारौ शोभाञ्जनरसे क्षिपेत् । अम्लवर्गयुतेनादौ दिने घर्मे विभावयेत् ॥ ११२ ॥

lavaṇāni tathā kṣārau śobhāñjanarase kṣipet | amlavargayutenādau dine gharme vibhāvayet || 112 ||

Report an error

तद्द्रवैर्दोलिकायन्त्रे दिवसं पाचयेत् सुधीः । कान्तपाषाणशुद्धौ तु रसकर्म समाचरेत् ॥ ११३ ॥

taddravairdolikāyantre divasaṃ pācayet sudhīḥ | kāntapāṣāṇaśuddhau tu rasakarma samācaret || 113 ||

Report an error

पीताभा ग्रन्थिला पृष्ठे दीर्घवृत्ता वराटिका । सार्धनिष्कभरा श्रेष्ठा निष्कभारा च मध्यमा । पादोननिष्कभारा च कनिष्ठा परिकीर्तिता ॥ ११४ ॥

pītābhā granthilā pṛṣṭhe dīrghavṛttā varāṭikā | sārdhaniṣkabharā śreṣṭhā niṣkabhārā ca madhyamā | pādonaniṣkabhārā ca kaniṣṭhā parikīrtitā || 114 ||

Report an error

वराटी काञ्जिके स्विन्ना यामाच्छुद्धिमवाप्नुयात् ॥ ११५ ॥

varāṭī kāñjike svinnā yāmācchuddhimavāpnuyāt || 115 ||

Report an error

परिणामादिशूलघ्नी ग्रहणीक्षयहारिणी । कटूष्णा दीपनी वृष्या तिक्ता वातकफापहा । रसेन्द्रजारणे प्रोक्ता विडद्रव्येषु शस्यते ॥ ११६ ॥

pariṇāmādiśūlaghnī grahaṇīkṣayahāriṇī | kaṭūṣṇā dīpanī vṛṣyā tiktā vātakaphāpahā | rasendrajāraṇe proktā viḍadravyeṣu śasyate || 116 ||

Report an error

मेषीक्षीरेण दरदमम्लवर्गेण भावितम् । सप्तवारं प्रयत्नेन शुद्धिमायाति निश्चितम् ॥ ११७ ॥

meṣīkṣīreṇa daradamamlavargeṇa bhāvitam | saptavāraṃ prayatnena śuddhimāyāti niścitam || 117 ||

Report an error

तिक्तोष्णं हिङ्गुलं दिव्यं रसगन्धसमुद्भवम् । मेहकुष्ठहरं रुच्यं मेधाग्निवर्धनम् ॥ ११८ ॥

tiktoṣṇaṃ hiṅgulaṃ divyaṃ rasagandhasamudbhavam | mehakuṣṭhaharaṃ rucyaṃ medhāgnivardhanam || 118 ||

Report an error

सौवीरं टङ्कणं शङ्खं कङ्कुष्ठं गैरिकं तथा । एते वराटवच्छोध्या भवेयुर्दोषवर्जिताः ॥ ११९ ॥

sauvīraṃ ṭaṅkaṇaṃ śaṅkhaṃ kaṅkuṣṭhaṃ gairikaṃ tathā | ete varāṭavacchodhyā bhaveyurdoṣavarjitāḥ || 119 ||

Report an error

जम्बीरपयसा शुध्येत्कासीसं टङ्कणाद्यपि ॥ १२० ॥

jambīrapayasā śudhyetkāsīsaṃ ṭaṅkaṇādyapi || 120 ||

Report an error

स्रोतोञ्जनं तु गोमूत्रघृतक्षौद्रवसादिभिः । विभावितं च शुद्धं स्याद्रसबन्धकरं परम् ॥ १२१ ॥

srotoñjanaṃ tu gomūtraghṛtakṣaudravasādibhiḥ | vibhāvitaṃ ca śuddhaṃ syādrasabandhakaraṃ param || 121 ||

Report an error

नीलाञ्जनं चूर्णयित्वा जम्बीरद्रवभावितम् । दिनैकमातपे शुद्धं भवेत्कार्येषु योजयेत् ॥ १२२ ॥

nīlāñjanaṃ cūrṇayitvā jambīradravabhāvitam | dinaikamātape śuddhaṃ bhavetkāryeṣu yojayet || 122 ||

Report an error

सुपक्वभानुपत्राणां रसमादाय धारयेत् । समस्तबीजचूर्णं यदुक्तानुक्तं पृथक्पृथक् । आतपे मुञ्चते तैलं साध्यासाध्यं न संशयः ॥ १२३ ॥

supakvabhānupatrāṇāṃ rasamādāya dhārayet | samastabījacūrṇaṃ yaduktānuktaṃ pṛthakpṛthak | ātape muñcate tailaṃ sādhyāsādhyaṃ na saṃśayaḥ || 123 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).