Skip to content

सर्गः ६

Spring

A season of the year and its loves.

38 versesSanskrit with transliteration

Lovers on a palace terrace as the monsoon clouds gather.

प्रफुल्लचूताङ्कुरतीक्ष्णसायको द्विरेफमालाविलसद्धनुर्गुणः । मनांसि भेत्तुं सुरतप्रसङ्गिनां वसन्तयोद्धा समुपागतः प्रिये ॥ १ ॥

praphullacūtāṅkuratīkṣṇasāyako dvirephamālāvilasaddhanurguṇaḥ | manāṃsi bhettuṃ surataprasaṅgināṃ vasantayoddhā samupāgataḥ priye || 1 ||

Report an error

द्रुमाः सपुष्पाः सलिलं सपद्मं स्त्रियः सकामाः पवनः सुगन्धिः । सुखाः प्रदोषा दिवसाश्च रम्याः सर्वं प्रिये चारुतरं वसन्ते ॥ २ ॥

drumāḥ sapuṣpāḥ salilaṃ sapadmaṃ striyaḥ sakāmāḥ pavanaḥ sugandhiḥ | sukhāḥ pradoṣā divasāśca ramyāḥ sarvaṃ priye cārutaraṃ vasante || 2 ||

Report an error

ईषत्तुषारैः कृतशीतहर्म्यः सुवासितं चारुशिरश्च चम्पकैः । कुर्वन्ति नार्योऽपि वसन्तकाले स्तनं सहारं कुसुमैर्मनोहरैः ॥ ३ ॥

īṣattuṣāraiḥ kṛtaśītaharmyaḥ suvāsitaṃ cāruśiraśca campakaiḥ | kurvanti nāryo'pi vasantakāle stanaṃ sahāraṃ kusumairmanoharaiḥ || 3 ||

Report an error

वापीजलानां मणिमेखलानां शशाङ्कभासां प्रमदाजनानां । चूतद्रुमाणां कुसुमान्वितानां ददाति सौभाग्यमयं वसन्तः ॥ ४ ॥

vāpījalānāṃ maṇimekhalānāṃ śaśāṅkabhāsāṃ pramadājanānāṃ | cūtadrumāṇāṃ kusumānvitānāṃ dadāti saubhāgyamayaṃ vasantaḥ || 4 ||

Report an error

कुसुम्भरागारुणितैर्दुकूलैर्नितम्बबिम्बानि विलासिनीनां । तन्वंशुकैः कुङ्कुमरागगौरैरलंक्रियन्ते स्तनमण्डलानि ॥ ५ ॥

kusumbharāgāruṇitairdukūlairnitambabimbāni vilāsinīnāṃ | tanvaṃśukaiḥ kuṅkumarāgagaurairalaṃkriyante stanamaṇḍalāni || 5 ||

Report an error

कर्णेषु योग्यं नवकर्णिकारं चलेषु नीलेष्वलकेष्वशोकं । पुष्पं च फुल्लं नवमल्लिकायाः प्रयान्ति कान्तिं प्रमदाजनानां ॥ ६ ॥

karṇeṣu yogyaṃ navakarṇikāraṃ caleṣu nīleṣvalakeṣvaśokaṃ | puṣpaṃ ca phullaṃ navamallikāyāḥ prayānti kāntiṃ pramadājanānāṃ || 6 ||

Report an error

स्तनेषु हाराः सितचन्दनार्द्रा भुजेषु सङ्गं वलयाङ्गदानि । प्रयान्त्यनङ्गातुरमानसानां नितम्बिनीनां जघनेषु काञ्च्यः ॥ ७ ॥

staneṣu hārāḥ sitacandanārdrā bhujeṣu saṅgaṃ valayāṅgadāni | prayāntyanaṅgāturamānasānāṃ nitambinīnāṃ jaghaneṣu kāñcyaḥ || 7 ||

Report an error

सपत्त्रलेखेषु विलासिनीनां वक्त्रेषु हेमाम्बुरुहोपमेषु । रत्नान्तरे मौक्तिकसङ्गरम्यः स्वेदागमो विस्तरतामुपैति ॥ ८ ॥

sapattralekheṣu vilāsinīnāṃ vaktreṣu hemāmburuhopameṣu | ratnāntare mauktikasaṅgaramyaḥ svedāgamo vistaratāmupaiti || 8 ||

Report an error

उच्छ्वासयन्त्यः श्लथबन्धनानि गात्राणि कन्दर्पसमाकुलानि । समीपवर्तिष्वधुना प्रियेषु समुत्सुका एव भवन्ति नार्यः ॥ ९ ॥

ucchvāsayantyaḥ ślathabandhanāni gātrāṇi kandarpasamākulāni | samīpavartiṣvadhunā priyeṣu samutsukā eva bhavanti nāryaḥ || 9 ||

Report an error

तनूनि पाण्डूनि मदालसानि मुहुर्मुहुर्जृम्भणतत्पराणि । अङ्गान्यनङ्गः प्रमदाजनस्य करोति लावण्यससंभ्रमाणि ॥ १० ॥

tanūni pāṇḍūni madālasāni muhurmuhurjṛmbhaṇatatparāṇi | aṅgānyanaṅgaḥ pramadājanasya karoti lāvaṇyasasaṃbhramāṇi || 10 ||

Report an error

छायां जनः समभिवाञ्छति पादपानां नक्तं तथेच्छति पुनः किरणं सुधांशोः । हर्म्यं प्रयाति शयितुं सुखशीतलं च कान्तां च गाढमुपगूहति शीतलत्वाथ् ॥ ११ ॥

chāyāṃ janaḥ samabhivāñchati pādapānāṃ naktaṃ tathecchati punaḥ kiraṇaṃ sudhāṃśoḥ | harmyaṃ prayāti śayituṃ sukhaśītalaṃ ca kāntāṃ ca gāḍhamupagūhati śītalatvāth || 11 ||

Report an error

नेत्रेषु लोलो मदिरालसेषु गण्डेषु पाण्डुः कठिनः स्तनेषु । मध्येषु निम्नो जघनेषु पीनः स्त्रीणामनङ्गो बहुधा स्थितोऽद्य ॥ १२ ॥

netreṣu lolo madirālaseṣu gaṇḍeṣu pāṇḍuḥ kaṭhinaḥ staneṣu | madhyeṣu nimno jaghaneṣu pīnaḥ strīṇāmanaṅgo bahudhā sthito'dya || 12 ||

Report an error

अङ्गानि निद्रालसविभ्रमाणि वाक्यानि किंचिन्मदिरालसानि । भ्रूक्षेपजिह्मानि च वीक्षितानि चकार कामः प्रमदाजनानां ॥ १३ ॥

aṅgāni nidrālasavibhramāṇi vākyāni kiṃcinmadirālasāni | bhrūkṣepajihmāni ca vīkṣitāni cakāra kāmaḥ pramadājanānāṃ || 13 ||

Report an error

प्रियङ्गुकालीयककुङ्कुमाक्तं स्तनेषु गौरेषु विलासिनीभिः । आलिप्यते चन्दनं अङ्गनाभिर्मदालसाभिर्मृगनाभियुक्तं ॥ १४ ॥

priyaṅgukālīyakakuṅkumāktaṃ staneṣu gaureṣu vilāsinībhiḥ | ālipyate candanaṃ aṅganābhirmadālasābhirmṛganābhiyuktaṃ || 14 ||

Report an error

गुरूणि वासांसि विहाय तूर्णं तनूनि लाक्षारसरञ्जितानि । सुगन्धिकालागुरुधूपितानि धत्ते जनः काममदालसाङ्गः ॥ १५ ॥

gurūṇi vāsāṃsi vihāya tūrṇaṃ tanūni lākṣārasarañjitāni | sugandhikālāgurudhūpitāni dhatte janaḥ kāmamadālasāṅgaḥ || 15 ||

Report an error

पुंस्कोकिलश्चूतरसासवेन मत्तः प्रियां चुम्बति रागहृष्टः । कूजद्द्विरेफाप्ययं अम्बुजस्थः प्रियं प्रियायाः प्रकरोति चाटु ॥ १६ ॥

puṃskokilaścūtarasāsavena mattaḥ priyāṃ cumbati rāgahṛṣṭaḥ | kūjaddvirephāpyayaṃ ambujasthaḥ priyaṃ priyāyāḥ prakaroti cāṭu || 16 ||

Report an error

ताम्रप्रवालस्तबकावनम्राश्चूतद्रुमाः पुष्पितचारुशाखाः । कुर्वन्ति कामं पवनावधूताः पर्युत्सुकं मानसमङ्गनानां ॥ १७ ॥

tāmrapravālastabakāvanamrāścūtadrumāḥ puṣpitacāruśākhāḥ | kurvanti kāmaṃ pavanāvadhūtāḥ paryutsukaṃ mānasamaṅganānāṃ || 17 ||

Report an error

आमूलतो विद्रुमरागताम्रं सपल्लवाः पुष्पचयं दधानाः । कुर्वन्त्यशोका हृदयं सशोकं निरीक्ष्यमाणा नवयौवनानां ॥ १८ ॥

āmūlato vidrumarāgatāmraṃ sapallavāḥ puṣpacayaṃ dadhānāḥ | kurvantyaśokā hṛdayaṃ saśokaṃ nirīkṣyamāṇā navayauvanānāṃ || 18 ||

Report an error

मत्तद्विरेफपरिचुम्बितचारुपुष्पा मन्दानिलाकुलितनम्रमृदुप्रवालाः । कुर्वन्ति कामिमनसां सहसोत्सुकत्वं बालातिमुक्तलतिकाः समवेक्ष्यमाणाः ॥ १९ ॥

mattadvirephaparicumbitacārupuṣpā mandānilākulitanamramṛdupravālāḥ | kurvanti kāmimanasāṃ sahasotsukatvaṃ bālātimuktalatikāḥ samavekṣyamāṇāḥ || 19 ||

Report an error

कान्तामुखद्युतिजुषामचिरोद्गतानां शोभां परां कुरबकद्रुममञ्जरीणां । दृष्ट्वा प्रिये सहृदयस्य भवेन्न कस्य कन्दर्पबाणपतनव्यथितं हि चेतः ॥ २० ॥

kāntāmukhadyutijuṣāmacirodgatānāṃ śobhāṃ parāṃ kurabakadrumamañjarīṇāṃ | dṛṣṭvā priye sahṛdayasya bhavenna kasya kandarpabāṇapatanavyathitaṃ hi cetaḥ || 20 ||

Report an error

आदीप्तवह्निसदृशैर्मरुतावधूतैः सर्वत्र किंशुकवनैः कुसुमावनम्रैः । सद्यो वसन्तसमयेन समाचितेयं रक्तांशुका नववधूरिव भाति भूमिः ॥ २१ ॥

ādīptavahnisadṛśairmarutāvadhūtaiḥ sarvatra kiṃśukavanaiḥ kusumāvanamraiḥ | sadyo vasantasamayena samāciteyaṃ raktāṃśukā navavadhūriva bhāti bhūmiḥ || 21 ||

Report an error

किं किंशुकैः शुकमुखच्छविभिर्न भिन्नं किं कर्णिकारकुसुमैर्न कृतं नु दग्धं । यत्कोकिलः पुनरयं मधुरैर्वचोभिर्यूनां मनः सुवदनानिहितं निहन्ति ॥ २२ ॥

kiṃ kiṃśukaiḥ śukamukhacchavibhirna bhinnaṃ kiṃ karṇikārakusumairna kṛtaṃ nu dagdhaṃ | yatkokilaḥ punarayaṃ madhurairvacobhiryūnāṃ manaḥ suvadanānihitaṃ nihanti || 22 ||

Report an error

पुंस्कोकिलैः कलवचोभिरुपात्तहर्षैः कूजद्भिरुन्मदकलानि वचांसि भृङ्गैः । लज्जान्वितं सविनयं हृदयं क्षणेन पर्याकुलं कुलगृहेऽपि कृतं वधूनां ॥ २३ ॥

puṃskokilaiḥ kalavacobhirupāttaharṣaiḥ kūjadbhirunmadakalāni vacāṃsi bhṛṅgaiḥ | lajjānvitaṃ savinayaṃ hṛdayaṃ kṣaṇena paryākulaṃ kulagṛhe'pi kṛtaṃ vadhūnāṃ || 23 ||

Report an error

आकम्पयन्कुसुमिताः सहकारशाखा विस्तारयन्परभृतस्य वचांसि दिक्षु । वायुर्विवाति हृदयानि हरन्नराणां नीहारपातविगमात्सुभगो वसन्ते ॥ २४ ॥

ākampayankusumitāḥ sahakāraśākhā vistārayanparabhṛtasya vacāṃsi dikṣu | vāyurvivāti hṛdayāni harannarāṇāṃ nīhārapātavigamātsubhago vasante || 24 ||

Report an error

कुन्दैः सविभ्रमवधूहसितावदातैरुद्द्योतितान्युपवनानि मनोहराणि । चित्तं मुनेरपि हरन्ति निवृत्तरागं प्रागेव रागमलिनानि मनांसि यूनां ॥ २५ ॥

kundaiḥ savibhramavadhūhasitāvadātairuddyotitānyupavanāni manoharāṇi | cittaṃ munerapi haranti nivṛttarāgaṃ prāgeva rāgamalināni manāṃsi yūnāṃ || 25 ||

Report an error

आलम्बिहेमरसनाः स्तनसक्तहाराः कन्दर्पदर्पशिथिलीकृतगात्रयष्ट्यः । मासे मधौ मधुरकोकिलभृङ्गनादैर्नार्या हरन्ति हृदयं प्रसभं नराणां ॥ २६ ॥

ālambihemarasanāḥ stanasaktahārāḥ kandarpadarpaśithilīkṛtagātrayaṣṭyaḥ | māse madhau madhurakokilabhṛṅganādairnāryā haranti hṛdayaṃ prasabhaṃ narāṇāṃ || 26 ||

Report an error

नानामनोज्ञकुसुमद्रुमभूषितान्तान्हृष्टान्यपुष्टनिनदाकुलसानुदेशान् । शैलेयजालपरिणद्धशिलातलान्तान्दृष्ट्वा जनः क्षितिभृतो मुदमेति सर्वः ॥ २७ ॥

nānāmanojñakusumadrumabhūṣitāntānhṛṣṭānyapuṣṭaninadākulasānudeśān | śaileyajālapariṇaddhaśilātalāntāndṛṣṭvā janaḥ kṣitibhṛto mudameti sarvaḥ || 27 ||

Report an error

नेत्रे निमीलयति रोदिति याति शोकं घ्राणं करेण विरुणद्धि विरौति चोच्चैः । कान्तावियोगपरिखेदितचित्तवृत्तिर्दृष्ट्वाध्वगः कुसुमितान्सहकारवृक्षान् ॥ २८ ॥

netre nimīlayati roditi yāti śokaṃ ghrāṇaṃ kareṇa viruṇaddhi virauti coccaiḥ | kāntāviyogaparikheditacittavṛttirdṛṣṭvādhvagaḥ kusumitānsahakāravṛkṣān || 28 ||

Report an error

समदमधुकराणां कोकिलानां च नादैः कुसुमितसहकारैः कर्णिकारैश्च रम्यः । इषुभिरिव सुतीक्ष्णैर्मानसं मानिनीनां तुदति कुसुममासो मन्मथोद्दीपनाय ॥ २९ ॥

samadamadhukarāṇāṃ kokilānāṃ ca nādaiḥ kusumitasahakāraiḥ karṇikāraiśca ramyaḥ | iṣubhiriva sutīkṣṇairmānasaṃ māninīnāṃ tudati kusumamāso manmathoddīpanāya || 29 ||

Report an error

रुचिरकनककान्तीन्मुञ्चतः पुष्पराशीन्मृदुपवनविधूतान्पुष्पितांश्चूतवृक्षान् । अभिमुखमभिवीक्ष्य क्षामदेहोऽपि मार्गे मदनशरनिघातैर्मोहमेति प्रवासी ॥ ३० ॥

rucirakanakakāntīnmuñcataḥ puṣparāśīnmṛdupavanavidhūtānpuṣpitāṃścūtavṛkṣān | abhimukhamabhivīkṣya kṣāmadeho'pi mārge madanaśaranighātairmohameti pravāsī || 30 ||

Report an error

परभृतकलगीतैर्ह्लादिभिः सद्वचांसि स्मितदशनमयूखान्कुन्दपुष्पप्रभाभिः । करकिसलयकान्तिं पल्लवैर्विद्रुमाभैरुपहसति वसन्तः कामिनीनामिदानीं ॥ ३१ ॥

parabhṛtakalagītairhlādibhiḥ sadvacāṃsi smitadaśanamayūkhānkundapuṣpaprabhābhiḥ | karakisalayakāntiṃ pallavairvidrumābhairupahasati vasantaḥ kāminīnāmidānīṃ || 31 ||

Report an error

कनककमलकान्तैराननैः पाण्डुगण्डैरुपरिनिहितहारैश्चन्दनार्द्रैः स्तनान्तैः । मदजनितविलासैर्दृष्टिपातैर्मुनीन्द्रान्स्तनभरनतनार्यः कामयन्ति प्रशान्तान् ॥ ३२ ॥

kanakakamalakāntairānanaiḥ pāṇḍugaṇḍairuparinihitahāraiścandanārdraiḥ stanāntaiḥ | madajanitavilāsairdṛṣṭipātairmunīndrānstanabharanatanāryaḥ kāmayanti praśāntān || 32 ||

Report an error

मधुसुरभि मुखाब्जं लोचने लोध्रताम्रे नवकुरबकपूर्णः केशपाशो मनोज्ञः । गुरुतरकुचयुग्मं श्रोणिबिम्बं तथैव न भवति किमिदानीं योषितां मन्मथाय ॥ ३३ ॥

madhusurabhi mukhābjaṃ locane lodhratāmre navakurabakapūrṇaḥ keśapāśo manojñaḥ | gurutarakucayugmaṃ śroṇibimbaṃ tathaiva na bhavati kimidānīṃ yoṣitāṃ manmathāya || 33 ||

Report an error

आकम्पितानि हृदयानि मनस्विनीनां वातैः प्रफुल्लसहकारकृताधिवासैः । उत्कूजितैः परभृतस्य मदाकुलस्य श्रोत्रप्रियैर्मधुकरस्य च गीतनादैः ॥ ३४ ॥

ākampitāni hṛdayāni manasvinīnāṃ vātaiḥ praphullasahakārakṛtādhivāsaiḥ | utkūjitaiḥ parabhṛtasya madākulasya śrotrapriyairmadhukarasya ca gītanādaiḥ || 34 ||

Report an error

रम्यः प्रदोषसमयः स्फुटचन्द्रभासः पुंस्कोकिलस्य विरुतं पवनः सुगन्धिः । मत्तालियूथविरुतं निशि सीधुपानं सर्वं रसायनमिदं कुसुमायुधस्य ॥ ३५ ॥

ramyaḥ pradoṣasamayaḥ sphuṭacandrabhāsaḥ puṃskokilasya virutaṃ pavanaḥ sugandhiḥ | mattāliyūthavirutaṃ niśi sīdhupānaṃ sarvaṃ rasāyanamidaṃ kusumāyudhasya || 35 ||

Report an error

रक्ताशोकविकल्पिताधरमधुर्मत्तद्विरेफस्वनः कुन्दापीडविशुद्धदन्तनिकरः प्रोत्फुल्लपद्माननः । चूतामोदसुगन्धिमन्दपवनः शृङ्गारदीक्षागुरुः कल्पान्तं मदनप्रियो दिशतु वः पुष्पागमो मङ्गलं ॥ ३६ ॥

raktāśokavikalpitādharamadhurmattadvirephasvanaḥ kundāpīḍaviśuddhadantanikaraḥ protphullapadmānanaḥ | cūtāmodasugandhimandapavanaḥ śṛṅgāradīkṣāguruḥ kalpāntaṃ madanapriyo diśatu vaḥ puṣpāgamo maṅgalaṃ || 36 ||

Report an error

मलयपवनविद्धः कोकिलालापरम्यः सुरभिमधुनिषेकाल्लब्धगन्धप्रबन्धः । विविधमधुपयूथैर्वेष्ट्यमानः समन्ताद्भवतु तव वसन्तः श्रेष्ठकालः सुखाय ॥ ३७ ॥

malayapavanaviddhaḥ kokilālāparamyaḥ surabhimadhuniṣekāllabdhagandhaprabandhaḥ | vividhamadhupayūthairveṣṭyamānaḥ samantādbhavatu tava vasantaḥ śreṣṭhakālaḥ sukhāya || 37 ||

Report an error

आम्री मञ्जुलमञ्जरी वरशरः सत्किंशुकं यद्धनुर्ज्या यस्यालिकुलं कलङ्करहितं छत्त्रं सितांशुः सितं । मत्तेभो मलयानिलः परभृता यद्बन्दिनो लोकजित्सोऽयं वो वितरीतरीतु वितनुर्भद्रं वसन्तान्वितः ॥ ३८ ॥

āmrī mañjulamañjarī varaśaraḥ satkiṃśukaṃ yaddhanurjyā yasyālikulaṃ kalaṅkarahitaṃ chattraṃ sitāṃśuḥ sitaṃ | mattebho malayānilaḥ parabhṛtā yadbandino lokajitso'yaṃ vo vitarītarītu vitanurbhadraṃ vasantānvitaḥ || 38 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).