अध्यायः ५० · पञ्चाशोऽध्यायः
(navavargaguṇacintādhyāyaḥ)
pañcāśo'dhyāyaḥ
॥
Kalyanavarma's classic of horoscopy.
110 verses·Sanskrit with transliteration
(नववर्गगुणचिन्ताध्यायः) ।
अतोंऽशके (गतेति)लग्नगते तु वक्ष्ये वर्णस्वभावाकृतिलक्षणानि ।
प्रधानवीर्येंऽशपतौ शशीव तत्स्वामिराशिक्रमशो विधत्ते ॥ १ ॥
(navavargaguṇacintādhyāyaḥ) |
atoṃ'śake (gateti)lagnagate tu vakṣye varṇasvabhāvākṛtilakṣaṇāni |
pradhānavīryeṃ'śapatau śaśīva tatsvāmirāśikramaśo vidhatte || 1 ||
अजसंस्थानमुखः स्यान्मेषाद्यांशेऽल्पनासिकांगभुजः(रुहः) ।
चण्डध्वनिर्विरूपः संकुचिताक्षः कृशोऽक्षताङ्गश्च ॥ २ ॥
ajasaṃsthānamukhaḥ syānmeṣādyāṃśe'lpanāsikāṃgabhujaḥ(ruhaḥ) |
caṇḍadhvanirvirūpaḥ saṃkucitākṣaḥ kṛśo'kṣatāṅgaśca || 2 ||
श्यामगुरुस्कन्धभुजो ह्रस्वललाटः सुजत्रुकः स्फुटदृक् ।
दीर्घास्यनसो मृदुवाक्तृतीयभागे कृशाङ्घ्रिसन्धिश्च ॥ ३ ॥
śyāmaguruskandhabhujo hrasvalalāṭaḥ sujatrukaḥ sphuṭadṛk |
dīrghāsyanaso mṛduvāktṛtīyabhāge kṛśāṅghrisandhiśca || 3 ||
व्यालुप्तकेशगौरो व्यस्तभुजश्चारुनयननासश्च ।
वाक्पण्डितस्तृतीये जातस्तु कृशोरुजानुजंघश्च ॥ ४ ॥
vyāluptakeśagauro vyastabhujaścārunayananāsaśca |
vākpaṇḍitastṛtīye jātastu kṛśorujānujaṃghaśca || 4 ||
विभ्रान्तदृक्प्रचण्डो ह्रस्वनसोऽटनखराङ्घ्रिरोमा च ।
अभ्रातृकः कृशः स्याच्चतुर्थनवभागजः पुरुषः ॥ ५ ॥
vibhrāntadṛkpracaṇḍo hrasvanaso'ṭanakharāṅghriromā ca |
abhrātṛkaḥ kṛśaḥ syāccaturthanavabhāgajaḥ puruṣaḥ || 5 ||
दृप्तो गजेन्द्रनयनः पृथुनासाभ्रूललाटको मध्ये ।
पीनोपचिताग्रतनु(ततो) खरतररोमाङ्घ्रितनुकेशः ॥ ६ ॥
dṛpto gajendranayanaḥ pṛthunāsābhrūlalāṭako madhye |
pīnopacitāgratanu(tato) kharatararomāṅghritanukeśaḥ || 6 ||
श्यामो मृदुर्मृगाक्षो गुरुः कृशस्फिक्कठोरुचरणः स्यात् ।
व्यस्तोदरकभुजांसः षण्ढो भीरुश्च बहुभाषी ॥ ७ ॥
śyāmo mṛdurmṛgākṣo guruḥ kṛśasphikkaṭhorucaraṇaḥ syāt |
vyastodarakabhujāṃsaḥ ṣaṇḍho bhīruśca bahubhāṣī || 7 ||
दूर्वाङ्कुराभचपलः सितनेत्रः सप्तमे भवेत्पुरुषः ।
कुलटापतिर्नृशंसो विशालविस्तीर्णमूर्तिः स्यात् ॥ ८ ॥
dūrvāṅkurābhacapalaḥ sitanetraḥ saptame bhavetpuruṣaḥ |
kulaṭāpatirnṛśaṃso viśālavistīrṇamūrtiḥ syāt || 8 ||
वानरमुखप्रवक्ता खरपिङ्गतनुश्च गुह्यगदः ।
हिंस्त्रोऽनृतपापरतः सुहृत्प्रियोग्रः सदाष्टमजः ॥ ९ ॥
vānaramukhapravaktā kharapiṅgatanuśca guhyagadaḥ |
hiṃstro'nṛtapāparataḥ suhṛtpriyograḥ sadāṣṭamajaḥ || 9 ||
दीर्घः कृशो विहारी व्यस्तललाटश्रवोऽश्ववदनश्च ।
बह्वभिधानाभिरतस्त्वनृजुर्नवमांशजो भवति ॥ १० ॥
dīrghaḥ kṛśo vihārī vyastalalāṭaśravo'śvavadanaśca |
bahvabhidhānābhiratastvanṛjurnavamāṃśajo bhavati || 10 ||
समकृष्णतनुः स्तब्धः पूर्वमघान्त्येऽन्त्यकर्मा स्यात् ।
नीचः प्रकृतिविरुद्धो विषमाक्षिनिरीक्षणो वृषस्याद्ये ॥ ११ ॥
samakṛṣṇatanuḥ stabdhaḥ pūrvamaghāntye'ntyakarmā syāt |
nīcaḥ prakṛtiviruddho viṣamākṣinirīkṣaṇo vṛṣasyādye || 11 ||
गम्भीरदृगलसात्मा विनतशिरावक्त्रकश्च लघुमेधाः ।
प्रतिकूलकर्ममिथ्याबहुप्रलापी द्वितीये स्यात् ॥ १२ ॥
gambhīradṛgalasātmā vinataśirāvaktrakaśca laghumedhāḥ |
pratikūlakarmamithyābahupralāpī dvitīye syāt || 12 ||
मृद्वङ्गवान्व्मुष्मान्सुनसस्पष्टायताक्षबृहदङ्गः ।
यज्ञादिकर्मनिरतः स्थिरपार्ष्णिकरस्तृतीयनवमांशे ॥ १३ ॥
mṛdvaṅgavānvmuṣmānsunasaspaṣṭāyatākṣabṛhadaṅgaḥ |
yajñādikarmanirataḥ sthirapārṣṇikarastṛtīyanavamāṃśe || 13 ||
ह्रस्वोदरः सुरोषो मेषाक्षः पिङ्गलस्त्वधनयुक्तः ।
परधनहरणाभिरतश्चतुर्थभागे वृषस्य नरः ॥ १४ ॥
hrasvodaraḥ suroṣo meṣākṣaḥ piṅgalastvadhanayuktaḥ |
paradhanaharaṇābhirataścaturthabhāge vṛṣasya naraḥ || 14 ||
व्यालः सुतुङ्गघोणो महर्षभाकारवक्त्रघनकेशः ।
स्यात्पञ्चमे विलासी बृहद्भुजस्कन्धकटिगौरः ॥ १५ ॥
vyālaḥ sutuṅgaghoṇo maharṣabhākāravaktraghanakeśaḥ |
syātpañcame vilāsī bṛhadbhujaskandhakaṭigauraḥ || 15 ||
स्वक्षः स्थिरः सुकेशः स्निग्धतनुर्वल्गुवाक्प्रगल्भः स्यात् ।
माधुर्यहास्यनिरतः कृशः सुनिपुणो भवेत्ष्ष्ठे ॥ १६ ॥
svakṣaḥ sthiraḥ sukeśaḥ snigdhatanurvalguvākpragalbhaḥ syāt |
mādhuryahāsyanirataḥ kṛśaḥ sunipuṇo bhavetṣṣṭhe || 16 ||
मृतसुतयुवतीषु रतो मनाक्प्रलम्बाग्रनासिकाक्षः स्यात् ।
उद्बद्धांगः स्वजनद्वोषी गुरुपादसूक्ष्मकेशश्यच ॥ १७ ॥
mṛtasutayuvatīṣu rato manākpralambāgranāsikākṣaḥ syāt |
udbaddhāṃgaḥ svajanadvoṣī gurupādasūkṣmakeśaśyaca || 17 ||
व्याघ्रेक्षणः सुदशनस्त्वचितस्फुटनासिकोऽल्पकर्मा स्यात् ।
उद्वृत्तनीलकेशोग्रनखो मुखरस्तथाष्टमजः ॥ १८ ॥
vyāghrekṣaṇaḥ sudaśanastvacitasphuṭanāsiko'lpakarmā syāt |
udvṛttanīlakeśogranakho mukharastathāṣṭamajaḥ || 18 ||
मान्योऽल्पसत्त्वभीरुः क्रोधी समरुचिरमूर्तिकितवः स्यात् ।
सञ्चितधनः प्रसिद्धः कृशस्त्वधस्तात्प्रलाप्यन्ते ॥ १९ ॥
mānyo'lpasattvabhīruḥ krodhī samaruciramūrtikitavaḥ syāt |
sañcitadhanaḥ prasiddhaḥ kṛśastvadhastātpralāpyante || 19 ||
रोमोपचितांसभुजे घनासितापांगदृक्तथोच्चनसः ।
दूर्वाकाझडश्यामः कृशाङ्घ्रिपाणिस्तृतीयभवनाद्ये ॥ २० ॥
romopacitāṃsabhuje ghanāsitāpāṃgadṛktathoccanasaḥ |
dūrvākājhaḍaśyāmaḥ kṛśāṅghripāṇistṛtīyabhavanādye || 20 ||
घटशीर्षोऽशुचिकर्मा घातरुचिर्मध्यलग्नघोणः स्यात् ।
बहुभाषी बहुचेष्टो द्वितीयभागे तु विग्रहाधिपतिः ॥ २१ ॥
ghaṭaśīrṣo'śucikarmā ghātarucirmadhyalagnaghoṇaḥ syāt |
bahubhāṣī bahuceṣṭo dvitīyabhāge tu vigrahādhipatiḥ || 21 ||
गौरोऽतिरक्तनयनः सुनासिकः समतनुः सुमेधा स्यात् ।
दीर्घाननोऽसितभ्रूर्वाचा चतुरस्तृतीयेंऽशे ॥ २२ ॥
gauro'tiraktanayanaḥ sunāsikaḥ samatanuḥ sumedhā syāt |
dīrghānano'sitabhrūrvācā caturastṛtīyeṃ'śe || 22 ||
सुभ्रुललाटकामी नीलोत्पलमूर्तिर्विपुलवक्षाः स्यात् ।
सितदन्तो(वक्त्रो) मृदुवक्त्र(वक्रं) प्रशस्तरोमाचितश्चतुर्थेऽशे ॥ २३ ॥
subhrulalāṭakāmī nīlotpalamūrtirvipulavakṣāḥ syāt |
sitadanto(vaktro) mṛduvaktra(vakraṃ) praśastaromācitaścaturthe'śe || 23 ||
पृथ्वाननो बृहत्स्फिक्पीवरवक्षोभुजश्च खलः ।
स्थूलशिरा मायावी सितानुकूलेक्षणस्तु पञ्चमजः ॥ २४ ॥
pṛthvānano bṛhatsphikpīvaravakṣobhujaśca khalaḥ |
sthūlaśirā māyāvī sitānukūlekṣaṇastu pañcamajaḥ || 24 ||
मध्वीक्षणः प्रलापी व्यस्तललाटः समस्सुतनुः ।
कितवश्चलश्च रुचिरोष्ठरदः षष्ठे तु सत्त्वयुतः ॥ २५ ॥
madhvīkṣaṇaḥ pralāpī vyastalalāṭaḥ samassutanuḥ |
kitavaścalaśca ruciroṣṭharadaḥ ṣaṣṭhe tu sattvayutaḥ || 25 ||
ताम्रारुणाक्षवर्णः समुन्नताक्षो विशालवक्षा स्यात् ।
शिक्षास्त्रशिल्पनिपुणो हास्यरतिः सप्तमे जातः ॥ २६ ॥
tāmrāruṇākṣavarṇaḥ samunnatākṣo viśālavakṣā syāt |
śikṣāstraśilpanipuṇo hāsyaratiḥ saptame jātaḥ || 26 ||
श्यामो गुरुर्मनस्वी ललितो मधुराभिधानश्च ।
व्यस्तविवृन्शरीरो दीर्घासितदृक्कलाविदष्टमजः ॥ २७ ॥
śyāmo gururmanasvī lalito madhurābhidhānaśca |
vyastavivṛnśarīro dīrghāsitadṛkkalāvidaṣṭamajaḥ || 27 ||
वृत्तासितदृक्सुतनुः सिद्धो मेधाबलो रतिज्ञः स्यात् ।
विज्ञानकाव्यनिरतो नवमे जायेत मिथुनस्य ॥ २८ ॥
vṛttāsitadṛksutanuḥ siddho medhābalo ratijñaḥ syāt |
vijñānakāvyanirato navame jāyeta mithunasya || 28 ||
निर्मलचारुसुगौरः सुमूर्धजः स्याद्विशालकुक्षिश्च ।
मंगलमुखोन्नताक्षस्तन्वंगभुजः कुलीराद्ये ॥ २९ ॥
nirmalacārusugauraḥ sumūrdhajaḥ syādviśālakukṣiśca |
maṃgalamukhonnatākṣastanvaṃgabhujaḥ kulīrādye || 29 ||
(छविचरणोढः)रक्तच्छवीरणोग्रः कलाप्रियः स्याद्विडालमुखनेत्रः ।
कर्किद्वितीयभागे त्यागी कृशजानुजंघश्च ॥ ३० ॥
(chavicaraṇoḍhaḥ)raktacchavīraṇograḥ kalāpriyaḥ syādviḍālamukhanetraḥ |
karkidvitīyabhāge tyāgī kṛśajānujaṃghaśca || 30 ||
गौरः सुनेत्रवाग्मी सुकुमारस्थूलयोषिदंगश्च ।
धीमान्मृदुकर्मरतस्तृतीयभागे भवेदलसः ॥ ३१ ॥
gauraḥ sunetravāgmī sukumārasthūlayoṣidaṃgaśca |
dhīmānmṛdukarmaratastṛtīyabhāge bhavedalasaḥ || 31 ||
श्यामच्छविर्नतभ्रूर्विशालपीनोन्नतः सुनासाक्षः ।
क्षीणः पुरुषो दाता स्वजातिकार्यश्चतुर्थे स्यात् ॥ ३२ ॥
śyāmacchavirnatabhrūrviśālapīnonnataḥ sunāsākṣaḥ |
kṣīṇaḥ puruṣo dātā svajātikāryaścaturthe syāt || 32 ||
घण्टास्वरो नतास्यः सुसंहतभ्रूः सुदीर्धबाहुः स्यात् ।
सेवारतो विकर्मा मध्ये दुर्मर्षणोऽल्पमेधाश्च ॥ ३३ ॥
ghaṇṭāsvaro natāsyaḥ susaṃhatabhrūḥ sudīrdhabāhuḥ syāt |
sevārato vikarmā madhye durmarṣaṇo'lpamedhāśca || 33 ||
दीर्घविशालशरीरः प्रशस्तनयनो बहुप्रतापः स्यात् ।
गौरः सुवंशघोणो वक्ता षष्ठे च पृथुदन्तः ॥ ३४ ॥
dīrghaviśālaśarīraḥ praśastanayano bahupratāpaḥ syāt |
gauraḥ suvaṃśaghoṇo vaktā ṣaṣṭhe ca pṛthudantaḥ || 34 ||
भिन्नशिरोरुहरोमा वृहत्तनुः स्यात्सिरालजङ्घश्च ।
परगृहरक्षणशीलः काकाकारश्च सप्तमजः ॥ ३५ ॥
bhinnaśiroruharomā vṛhattanuḥ syātsirālajaṅghaśca |
paragṛharakṣaṇaśīlaḥ kākākāraśca saptamajaḥ || 35 ||
घण्टाशिराः कुशिल्पी सुमुखभुजांगश्च कूर्मगतिः ।
मध्यविलग्ननसः स्यादष्टभागे तु कुष्ठश्च ॥ ३६ ॥
ghaṇṭāśirāḥ kuśilpī sumukhabhujāṃgaśca kūrmagatiḥ |
madhyavilagnanasaḥ syādaṣṭabhāge tu kuṣṭhaśca || 36 ||
गौरो झषनेत्रगुरुर्मृदूदरोऽथ पृथुपीनवक्षाः स्यात् ।
दीर्घहनुर्लम्बोष्ठो महोरुकृशजानुगुल्फोऽन्त्ये ॥ ३७ ॥
gauro jhaṣanetragururmṛdūdaro'tha pṛthupīnavakṣāḥ syāt |
dīrghahanurlamboṣṭho mahorukṛśajānugulpho'ntye || 37 ||
मन्दोदरः प्रचण्डो रक्ताग्रनसो बृहच्छिराः शूरः ।
उन्नतमांसलवक्षाः सिंहे प्रथमे भवेद्भागे ॥ ३८ ॥
mandodaraḥ pracaṇḍo raktāgranaso bṛhacchirāḥ śūraḥ |
unnatamāṃsalavakṣāḥ siṃhe prathame bhavedbhāge || 38 ||
उन्नतविततललाटश्चतुरस्त्रतनुर्विलोमनेत्रश्च ।
दीर्घभुजोन्नतवक्षाः पृथुग्रघोणो द्वितीयेंऽशे ॥ ३९ ॥
unnatavitatalalāṭaścaturastratanurvilomanetraśca |
dīrghabhujonnatavakṣāḥ pṛthugraghoṇo dvitīyeṃ'śe || 39 ||
रोमान्वितायतभुजश्चकोरनयनस्तलस्त्यागी ।
उन्नासिकस्तृतीये स्निग्धतनुर्बाहुवृत्तगलः ॥ ४० ॥
romānvitāyatabhujaścakoranayanastalastyāgī |
unnāsikastṛtīye snigdhatanurbāhuvṛttagalaḥ || 40 ||
घृतमण्डगौरगात्रो दीर्घासितलोचनो मृदुशिरोजः ।
भिन्नध्वनिश्चतुर्थे पृथुकरचरणश्च भेककुक्षिः स्यात् ॥ ४१ ॥
ghṛtamaṇḍagauragātro dīrghāsitalocano mṛduśirojaḥ |
bhinnadhvaniścaturthe pṛthukaracaraṇaśca bhekakukṣiḥ syāt || 41 ||
घण्टाशिरोऽल्पकोशो सितघोणाक्षश्च लोमशांगतनुः ।
लम्बोदरप्रचण्डो दंष्ट्रोत्कटपीनहृन्मध्ये ॥ ४२ ॥
ghaṇṭāśiro'lpakośo sitaghoṇākṣaśca lomaśāṃgatanuḥ |
lambodarapracaṇḍo daṃṣṭrotkaṭapīnahṛnmadhye || 42 ||
स्त्रस्ताल्परोममूर्तिः स्निग्धसमासितविलोचनो दीर्घः ।
श्यामः सत्रीणां चतुरो विकत्थनो वाक्यपण्डितः षष्ठे ॥ ४३ ॥
strastālparomamūrtiḥ snigdhasamāsitavilocano dīrghaḥ |
śyāmaḥ satrīṇāṃ caturo vikatthano vākyapaṇḍitaḥ ṣaṣṭhe || 43 ||
दीर्घाननः सिरालः पीनतनुः स्त्रीषु दुर्भगः कृष्णः ।
स्यात्सप्तमे सुचण्डो रोमचितः कूटनिष्ठुराभाषी ॥ ४४ ॥
dīrghānanaḥ sirālaḥ pīnatanuḥ strīṣu durbhagaḥ kṛṣṇaḥ |
syātsaptame sucaṇḍo romacitaḥ kūṭaniṣṭhurābhāṣī || 44 ||
उत्कृष्टवाक्स्थिरांगः (सूभ्रूर्ग)सुभगो गम्भरीदृग्विकर्मा च ।
निःस्वः कूटकरः स्यादष्टमभागे प्रसूतश्च ॥ ४५ ॥
utkṛṣṭavāksthirāṃgaḥ (sūbhrūrga)subhago gambharīdṛgvikarmā ca |
niḥsvaḥ kūṭakaraḥ syādaṣṭamabhāge prasūtaśca || 45 ||
रासभमुखोऽसिताक्षो व्यालम्बभुजः सुपार्ष्णिजङ्घश्च ।
श्वासनिपीडितवक्षा नवमांशे जायते मनुजः ॥ ४६ ॥
rāsabhamukho'sitākṣo vyālambabhujaḥ supārṣṇijaṅghaśca |
śvāsanipīḍitavakṣā navamāṃśe jāyate manujaḥ || 46 ||
सारंगाक्षो वक्ता प्रदानसम्भोगवान्धनाढ्यश्च ।
श्यामोन्नतहृदयः स्यात्षष्ठे प्रथमांशके जातः ॥ ४७ ॥
sāraṃgākṣo vaktā pradānasambhogavāndhanāḍhyaśca |
śyāmonnatahṛdayaḥ syātṣaṣṭhe prathamāṃśake jātaḥ || 47 ||
पूर्णाननः (वक्षा)सुचक्षुः (पिशुनः कलहप्रियः सुगूढवयाः)स्निग्धो मृदुवादशीलश्च ।
लम्बोदरश्चलः स्याद्द्वितीयभागे महोरुश्च ॥ ४८ ॥
pūrṇānanaḥ (vakṣā)sucakṣuḥ (piśunaḥ kalahapriyaḥ sugūḍhavayāḥ)snigdho mṛduvādaśīlaśca |
lambodaraścalaḥ syāddvitīyabhāge mahoruśca || 48 ||
स्फुटनासिकापुटः स्यात्प्रशस्तपादश्च पीनपादभुजः(पाणि) ।
विस्पष्टवाक्च गौरः कन्यासु सुहृत्तृतीयेंऽशे ॥ ४९ ॥
sphuṭanāsikāpuṭaḥ syātpraśastapādaśca pīnapādabhujaḥ(pāṇi) |
vispaṣṭavākca gauraḥ kanyāsu suhṛttṛtīyeṃ'śe || 49 ||
श्रुतवान्स्त्रीषु च रमते सुकुमारो मधुररक्तगौरश्च ।
तीक्ष्णश्चतुर्थभागे प्रबोधनोऽधःकृशो द्वितूर्धा च ॥ ५० ॥
śrutavānstrīṣu ca ramate sukumāro madhuraraktagauraśca |
tīkṣṇaścaturthabhāge prabodhano'dhaḥkṛśo dvitūrdhā ca || 50 ||
स्थूलोष्ठबाहुरुन्नततनुः पृथुशिरोरुहांसः स्यात् ।
पञ्चमजः पृथुवक्षा पराश्रयोद्बद्धजंघश्च ॥ ५१ ॥
sthūloṣṭhabāhurunnatatanuḥ pṛthuśiroruhāṃsaḥ syāt |
pañcamajaḥ pṛthuvakṣā parāśrayodbaddhajaṃghaśca || 51 ||
स्निग्धच्छविः सुवाक्यः शस्ततनुः शास्त्रकृतमतिप्रचुरः ।
लिपिलेख्यकलाभिज्ञः सुमनाः षष्ठांशजी विहारी च ॥ ५२ ॥
snigdhacchaviḥ suvākyaḥ śastatanuḥ śāstrakṛtamatipracuraḥ |
lipilekhyakalābhijñaḥ sumanāḥ ṣaṣṭhāṃśajī vihārī ca || 52 ||
ह्रस्ववदनोन्नतांसः स्निग्धभुजोन्तेऽन्ते च केशगौरः स्यात् ।
सप्तमजः पृथुजठरः पृथुतरचरणोऽम्बुभीरुश्च ॥ ५३ ॥
hrasvavadanonnatāṃsaḥ snigdhabhujonte'nte ca keśagauraḥ syāt |
saptamajaḥ pṛthujaṭharaḥ pṛthutaracaraṇo'mbubhīruśca || 53 ||
सुकुमारगौरदीर्घश्चि त्रोन्नतदृक्प्रचण्डमानी स्यात् ।
व्यालम्बपीनबाहुः पिंगलरोमाष्टमे जातः ॥ ५४ ॥
sukumāragauradīrghaści tronnatadṛkpracaṇḍamānī syāt |
vyālambapīnabāhuḥ piṃgalaromāṣṭame jātaḥ || 54 ||
ख्यातो मृदुसुखमूर्तिर्विशालनेत्रो बलासदृशसत्त्वः ।
चतुरो नवमेंऽशे स्यान्नतांसलेख्यादिविद्वांश्च ॥ ५५ ॥
khyāto mṛdusukhamūrtirviśālanetro balāsadṛśasattvaḥ |
caturo navameṃ'śe syānnatāṃsalekhyādividvāṃśca || 55 ||
गौरो विशालनेत्रः श्लाघी दीर्घाननोऽर्थगोप्ता स्यात् ।
नवपण्यकर्मकुशलस्तुलाधराद्यैशजः सुविख्यातः ॥ ५६ ॥
gauro viśālanetraḥ ślāghī dīrghānano'rthagoptā syāt |
navapaṇyakarmakuśalastulādharādyaiśajaḥ suvikhyātaḥ || 56 ||
प्लुतमण्डलनेत्रः स्यात्करालदन्तो निमग्नमध्यस्तु ।
युगले विस्तृतहृदयः कुतनुर्घनसंहतभ्रूश्च ॥ ५७ ॥
plutamaṇḍalanetraḥ syātkarāladanto nimagnamadhyastu |
yugale vistṛtahṛdayaḥ kutanurghanasaṃhatabhrūśca || 57 ||
गौरोऽश्वमुखः सुरदो महोन्नताक्षः कृशोऽपि लब्धयशाः ।
दीर्घकरोरुहघोणस्तृतीयजः स्यात्सुचरणश्च ॥ ५८ ॥
gauro'śvamukhaḥ surado mahonnatākṣaḥ kṛśo'pi labdhayaśāḥ |
dīrghakaroruhaghoṇastṛtīyajaḥ syātsucaraṇaśca || 58 ||
तन्वंसबाहुभीरुस्तून्नतदन्तः कृशो मृगतरलदृक् ।
ह्रस्वनसः सुविषादी श्यामो शीलश्चतुर्थजो भवति ॥ ५९ ॥
tanvaṃsabāhubhīrustūnnatadantaḥ kṛśo mṛgataraladṛk |
hrasvanasaḥ suviṣādī śyāmo śīlaścaturthajo bhavati || 59 ||
गम्भीरदृक्स्थिरात्मा सुहृत्प्रियः पंचमे ह्यमानी स्यात् ।
खरकेशः समनेत्रो मध्यप्रतिलग्नघोणदृप्तश्च ॥ ६० ॥
gambhīradṛksthirātmā suhṛtpriyaḥ paṃcame hyamānī syāt |
kharakeśaḥ samanetro madhyapratilagnaghoṇadṛptaśca || 60 ||
पीनाङ्गो गौरः स्याद्विशालनेत्रः सुनासिकावंशः ।
स्निग्धनखः सुतयज्ञः षष्ठेंऽशे शास्त्रविज्जातः ॥ ६१ ॥
pīnāṅgo gauraḥ syādviśālanetraḥ sunāsikāvaṃśaḥ |
snigdhanakhaḥ sutayajñaḥ ṣaṣṭheṃ'śe śāstravijjātaḥ || 61 ||
रक्तावदातम(रति)तिमान्गुरुह्रस्वतनुः कृशो ललाटे स्यात् ।
लुब्धः प्रचण्डदुर्गः सप्तमभागे मनस्वी च ॥ ६२ ॥
raktāvadātama(rati)timānguruhrasvatanuḥ kṛśo lalāṭe syāt |
lubdhaḥ pracaṇḍadurgaḥ saptamabhāge manasvī ca || 62 ||
तुङ्गांसगण्डभोक्ता कठिनतनुर्दीर्घकृष्णभ्रूः ।
निर्णिक्तवाक्प्रशान्तः सद्वक्षस्त्वर्धमस्तकोऽष्टमजः ॥ ६३ ॥
tuṅgāṃsagaṇḍabhoktā kaṭhinatanurdīrghakṛṣṇabhrūḥ |
nirṇiktavākpraśāntaḥ sadvakṣastvardhamastako'ṣṭamajaḥ || 63 ||
स्वक्षः प्रसन्नगौरः समचारुतनुः पटुः कलाभिरतः ।
दाक्षिण्यहास्यनिरतो विटस्वभावो भवेन्नवमे ॥ ६४ ॥
svakṣaḥ prasannagauraḥ samacārutanuḥ paṭuḥ kalābhirataḥ |
dākṣiṇyahāsyanirato viṭasvabhāvo bhavennavame || 64 ||
ह्रस्वोन्नतौष्ठघोणः सुललाटः स्याद्दृढाङ्गौरश्च ।
दर्दुरकुक्षिर्धटकोऽष्टमराशौ प्रथमनवभागे ॥ ६५ ॥
hrasvonnatauṣṭhaghoṇaḥ sulalāṭaḥ syāddṛḍhāṅgauraśca |
dardurakukṣirdhaṭako'ṣṭamarāśau prathamanavabhāge || 65 ||
गौरः पृथ्वायतहृद्बाहुस्ताम्रोग्रदृग्द्वितीये स्यात् ।
उद्वृत्तबलनिहन्ता साहसकृदनल्पकेशश्च ॥ ६६ ॥
gauraḥ pṛthvāyatahṛdbāhustāmrogradṛgdvitīye syāt |
udvṛttabalanihantā sāhasakṛdanalpakeśaśca || 66 ||
प्राज्ञो दृढांसबाहुः प्रयत्नकोशो विशुद्धवाक्यः स्यात् ।
कानीनको वपुष्मान्गौरो रुचिराधरस्तृतीयेंऽशे ॥ ६७ ॥
prājño dṛḍhāṃsabāhuḥ prayatnakośo viśuddhavākyaḥ syāt |
kānīnako vapuṣmāngauro rucirādharastṛtīyeṃ'śe || 67 ||
परदारद्रोहरतिः क्षेप्ता धीरश्चतुर्थजो दीर्घः ।
श्यामोऽसितकेशाक्षो नटः प्रगल्भश्च पीनरोमांसः ॥ ६८ ॥
paradāradroharatiḥ kṣeptā dhīraścaturthajo dīrghaḥ |
śyāmo'sitakeśākṣo naṭaḥ pragalbhaśca pīnaromāṃsaḥ || 68 ||
गम्भीरस्ताम्राक्षो मग्ननसः पञ्चमे धीरः ।
मृष्टोदरोग्रकर्मा व्यस्तदृढाङ्गो यशस्वी स्यात् ॥ ६९ ॥
gambhīrastāmrākṣo magnanasaḥ pañcame dhīraḥ |
mṛṣṭodarograkarmā vyastadṛḍhāṅgo yaśasvī syāt || 69 ||
धृष्टो वरिष्ठबुद्धिः पृष्ठोच्चनसो गम्भीरसत्त्वः स्यात् ।
सुनयः प्रचण्डकर्मा षष्ठे दक्षोऽल्पकचधनभ्रूश्च ॥ ७० ॥
dhṛṣṭo variṣṭhabuddhiḥ pṛṣṭhoccanaso gambhīrasattvaḥ syāt |
sunayaḥ pracaṇḍakarmā ṣaṣṭhe dakṣo'lpakacadhanabhrūśca || 70 ||
दारितमुखः स्थिराङ्गः प्रविकीर्णरदः शिरावनद्धाङ्गः ।
निम्नोदरः प्लुताक्षः स्त्रस्ततनुः सप्तमे भवेदंशे ॥ ७१ ॥
dāritamukhaḥ sthirāṅgaḥ pravikīrṇaradaḥ śirāvanaddhāṅgaḥ |
nimnodaraḥ plutākṣaḥ strastatanuḥ saptame bhavedaṃśe || 71 ||
स्फुटिताग्रनसः कालो विपन्नशीलो मलीमसाङ्गः स्यात् ।
भिन्नोत्कटैः शिरोजैः सन्त्यक्तमतिस्तथाष्टमजः ॥ ७२ ॥
sphuṭitāgranasaḥ kālo vipannaśīlo malīmasāṅgaḥ syāt |
bhinnotkaṭaiḥ śirojaiḥ santyaktamatistathāṣṭamajaḥ || 72 ||
गौरो मृगाकृतिमृदुः प्रशान्तपिङ्गाक्षरोमदृढपीनः ।
सुसमेतश्च गुरूणां मतः प्रजातो नवमभागे ॥ ७३ ॥
gauro mṛgākṛtimṛduḥ praśāntapiṅgākṣaromadṛḍhapīnaḥ |
susametaśca gurūṇāṃ mataḥ prajāto navamabhāge || 73 ||
सुबृहन्नसोजदृष्टिः स्फुटाग्रभाषी सुदन्तरोमा च ।
गौरः सुबद्धवृषणश्चापाद्यांशे प्रचण्डः स्यात् ॥ ७४ ॥
subṛhannasojadṛṣṭiḥ sphuṭāgrabhāṣī sudantaromā ca |
gauraḥ subaddhavṛṣaṇaścāpādyāṃśe pracaṇḍaḥ syāt || 74 ||
प्रोत्तुङ्गशिराः स्थिरविद्विस्तीर्णाक्षो गुरुस्फिगूरुश्च ।
विकृताग्रनसो दीर्घो महाहनुः स्याद्द्वितीयेंऽशे ॥ ७५ ॥
prottuṅgaśirāḥ sthiravidvistīrṇākṣo gurusphigūruśca |
vikṛtāgranaso dīrgho mahāhanuḥ syāddvitīyeṃ'śe || 75 ||
शिक्षाशास्त्रमतिज्ञः प्रगल्भगम्भीरमूर्तिसुनयश्च ।
स्त्रीवल्लभो मनस्वी तृतीयजो हास्यशिल्पज्ञः ॥ ७६ ॥
śikṣāśāstramatijñaḥ pragalbhagambhīramūrtisunayaśca |
strīvallabho manasvī tṛtīyajo hāsyaśilpajñaḥ || 76 ||
दक्षो मधुमण्डलदृग्गौरः कच्छपविवृद्धकुक्षिश्च ।
प्राज्ञो नटः सुकेशः पृथुशुभमूर्तिश्चतुर्थः स्यात् ॥ ७७ ॥
dakṣo madhumaṇḍaladṛggauraḥ kacchapavivṛddhakukṣiśca |
prājño naṭaḥ sukeśaḥ pṛthuśubhamūrtiścaturthaḥ syāt || 77 ||
पृथुकर्णनेत्रवदनः प्रबद्धहरिविग्रहो महाभ्रूः स्यात् ।
पीनोन्नतांसहन्ता पञ्चमजो गूढरोमदृढबुद्धिः ॥ ७८ ॥
pṛthukarṇanetravadanaḥ prabaddhaharivigraho mahābhrūḥ syāt |
pīnonnatāṃsahantā pañcamajo gūḍharomadṛḍhabuddhiḥ || 78 ||
स्निग्धासितान्तपृथुदृक् महाललाटः सुमूर्तिकाव्यरतः ।
पृथुपीनमुखो हीनः षष्ठे विद्वात्कथः सुधनः ॥ ७९ ॥
snigdhāsitāntapṛthudṛk mahālalāṭaḥ sumūrtikāvyarataḥ |
pṛthupīnamukho hīnaḥ ṣaṣṭhe vidvātkathaḥ sudhanaḥ || 79 ||
श्यामो मृदुर्वचस्वी तुंगशिराः सङ्ग्रहानुसन्धिरतः ।
दीर्घो विशालनयनो दाक्षिण्य चण्डश्च सप्तमजः ॥ ८० ॥
śyāmo mṛdurvacasvī tuṃgaśirāḥ saṅgrahānusandhirataḥ |
dīrgho viśālanayano dākṣiṇya caṇḍaśca saptamajaḥ || 80 ||
चिपिटाग्रनासिकः स्याद्विस्तीर्णशिराः सुबद्धवैरश्च ।
विभ्रान्तदृक्प्रलापी(भाषी) गुरुष्वभिमतोऽष्टमांशभवः ॥ ८१ ॥
cipiṭāgranāsikaḥ syādvistīrṇaśirāḥ subaddhavairaśca |
vibhrāntadṛkpralāpī(bhāṣī) guruṣvabhimato'ṣṭamāṃśabhavaḥ || 81 ||
गौरो हयाकृतिमुखो दीर्घासितदृक् तथाल्पवाक्यः स्यात् ।
सत्यः सतां विषादी नवमे कुटिलोरुजंघश्च ॥ ८२ ॥
gauro hayākṛtimukho dīrghāsitadṛk tathālpavākyaḥ syāt |
satyaḥ satāṃ viṣādī navame kuṭilorujaṃghaśca || 82 ||
विरलाग्ररदः श्यामः प्रभिन्नवाक्योऽशिरोर्जा वरनासः ।
गीताध्वहास्यनिरतो मकराद्ये चलधनः कृशांगः स्यात् ॥ ८३ ॥
viralāgraradaḥ śyāmaḥ prabhinnavākyo'śirorjā varanāsaḥ |
gītādhvahāsyanirato makarādye caladhanaḥ kṛśāṃgaḥ syāt || 83 ||
अलसशठः कुटिलनसो गीताभिरतिर्विशालदेहश्च ।
प्रचुरांगनासु निरतो बहुभाषी स्याद्द्वितीयजः कल्प्यः ॥ ८४ ॥
alasaśaṭhaḥ kuṭilanaso gītābhiratirviśāladehaśca |
pracurāṃganāsu nirato bahubhāṣī syāddvitīyajaḥ kalpyaḥ || 84 ||
गान्धर्वकलाकामः ख्यातांगो गौरदृक्सुमनसः ।
बहुमित्रबन्धुरतिमांस्तृतीयजः स्विष्टकर्मा च ॥ ८५ ॥
gāndharvakalākāmaḥ khyātāṃgo gauradṛksumanasaḥ |
bahumitrabandhuratimāṃstṛtīyajaḥ sviṣṭakarmā ca || 85 ||
रक्तासितवृत्ताक्षो महाललाटभुजदुर्बलांगकरः ।
भवति हि विकीर्णकेशश्चतुर्थजो विरलदन्तवाक्यः स्यात् ॥ ८६ ॥
raktāsitavṛttākṣo mahālalāṭabhujadurbalāṃgakaraḥ |
bhavati hi vikīrṇakeśaścaturthajo viraladantavākyaḥ syāt || 86 ||
उद्गण्डघोणकुक्षिर्भवति हि भोक्ता सुनासिकावंशः ।
श्यामो वृत्तोरुभुजः पञ्चमभागे स्थिरारम्भः ॥ ८७ ॥
udgaṇḍaghoṇakukṣirbhavati hi bhoktā sunāsikāvaṃśaḥ |
śyāmo vṛttorubhujaḥ pañcamabhāge sthirārambhaḥ || 87 ||
स्निग्धच्छविः सुवेषः कामरतः सूक्ष्मसमरदसुवक्ता ।
षष्ठांशजः पृथुहनुर्महाललाटः पुमान्भवति ॥ ८८ ॥
snigdhacchaviḥ suveṣaḥ kāmarataḥ sūkṣmasamaradasuvaktā |
ṣaṣṭhāṃśajaḥ pṛthuhanurmahālalāṭaḥ pumānbhavati || 88 ||
श्यामोऽलसः सुभाषी कु(रूक्षित)ञ्चितकेशो बृहत्तनुः कठिनः ।
मृदुपादपाणिमतिमान्सप्तमजः शीलसम्पन्नः ॥ ८९ ॥
śyāmo'lasaḥ subhāṣī ku(rūkṣita)ñcitakeśo bṛhattanuḥ kaṭhinaḥ |
mṛdupādapāṇimatimānsaptamajaḥ śīlasampannaḥ || 89 ||
गम्भीरदृक्सुघोणी रक्तास्यो भिन्ननखशिरोजः स्यात् ।
उद्बद्धतनुः शक्तोऽष्टमजो घटपृथुललाटश्च ॥ ९० ॥
gambhīradṛksughoṇī raktāsyo bhinnanakhaśirojaḥ syāt |
udbaddhatanuḥ śakto'ṣṭamajo ghaṭapṛthulalāṭaśca || 90 ||
विपुलाक्षिहृत्सुमेधाः पूर्णमुखो गीतवाद्यनिरतश्च ।
माधुर्यसत्त्वयुक्तः साधुर्नवमे भवेत्सुजनः ॥ ९१ ॥
vipulākṣihṛtsumedhāḥ pūrṇamukho gītavādyanirataśca |
mādhuryasattvayuktaḥ sādhurnavame bhavetsujanaḥ || 91 ||
श्यामो मृदुः कृशांगः पीनहनुः शास्त्रकाव्यमतिः ।
कामी रतिमान्कान्तः कुम्भस्याद्यांशके भवेज्जातः ॥ ९२ ॥
śyāmo mṛduḥ kṛśāṃgaḥ pīnahanuḥ śāstrakāvyamatiḥ |
kāmī ratimānkāntaḥ kumbhasyādyāṃśake bhavejjātaḥ || 92 ||
त्वङ्नखदृष्टिशिरोजैः खरैश्च सुविपन्नवत्सलः साधुः ।
दीर्घो त्रिशिरा मूर्खो द्वितीयभागे भवेज्जातः ॥ ९३ ॥
tvaṅnakhadṛṣṭiśirojaiḥ kharaiśca suvipannavatsalaḥ sādhuḥ |
dīrgho triśirā mūrkho dvitīyabhāge bhavejjātaḥ || 93 ||
संसक्ततनुः प्रमदाप्रियश्च वैदूर्यकान्तिधरः ।
शास्त्रार्थवित्प्रयोक्ता तृतीयनवभागसंजातः ॥ ९४ ॥
saṃsaktatanuḥ pramadāpriyaśca vaidūryakāntidharaḥ |
śāstrārthavitprayoktā tṛtīyanavabhāgasaṃjātaḥ || 94 ||
कान्तानुरतो गौरो विदारितास्यो रिपुप्रणाशकरः ।
गम्भीरधीरसत्त्वश्चतुर्थजो भोगरतियुक्तः ॥ ९५ ॥
kāntānurato gauro vidāritāsyo ripupraṇāśakaraḥ |
gambhīradhīrasattvaścaturthajo bhogaratiyuktaḥ || 95 ||
स्पष्टार्थवित्कलाज्ञः खररोमधराङ्ध्रिरुग्रः स्यात् ।
संरुद्धगण्डकर्णः पञ्चमजः कृष्णवर्णश्च ॥ ९६ ॥
spaṣṭārthavitkalājñaḥ khararomadharāṅdhrirugraḥ syāt |
saṃruddhagaṇḍakarṇaḥ pañcamajaḥ kṛṣṇavarṇaśca || 96 ||
व्याघ्राननः प्रगल्भः कुञ्चितकेशः सुनिश्चितार्थश्च ।
व्यालमृगोरगहन्ता षष्ठेंऽशे वल्लभो नृपतेः ॥ ९७ ॥
vyāghrānanaḥ pragalbhaḥ kuñcitakeśaḥ suniścitārthaśca |
vyālamṛgoragahantā ṣaṣṭheṃ'śe vallabho nṛpateḥ || 97 ||
मेषाक्षिमुखस्तीक्ष्णो ग्राम्यरतिः स्त्रीषु परिभूतः ।
पित्तरुगर्दितदेहः सप्तमजः सत्त्वधृतियुक्तः ॥ ९८ ॥
meṣākṣimukhastīkṣṇo grāmyaratiḥ strīṣu paribhūtaḥ |
pittarugarditadehaḥ saptamajaḥ sattvadhṛtiyuktaḥ || 98 ||
स्थिरसत्त्वबुद्धिरतिमान्नरेन्द्रयोधो नरेश्वरः सुभगः ।
स्थूलरदो विपुलाक्षः कुम्भे स्यादष्टमेंऽशके पुरुषः ॥ ९९ ॥
sthirasattvabuddhiratimānnarendrayodho nareśvaraḥ subhagaḥ |
sthūlarado vipulākṣaḥ kumbhe syādaṣṭameṃ'śake puruṣaḥ || 99 ||
श्यामः सम(वदनो)ग्रदशनो विशेषितः सुधनदारपुत्रश्च ।
नवमांशजः सुवाक्य प्रथितः शक्तो भवेत्पुरुषः ॥ १०० ॥
śyāmaḥ sama(vadano)gradaśano viśeṣitaḥ sudhanadāraputraśca |
navamāṃśajaḥ suvākya prathitaḥ śakto bhavetpuruṣaḥ || 100 ||
गौरोऽपि रक्तदेहः प्रभामृदुस्त्रीमतिप्रचलचित्तः ।
ह्रस्वगलः कृशमध्यो मीनस्याद्यांशके पुरुषः ॥ १०१ ॥
gauro'pi raktadehaḥ prabhāmṛdustrīmatipracalacittaḥ |
hrasvagalaḥ kṛśamadhyo mīnasyādyāṃśake puruṣaḥ || 101 ||
(पृथुपीनमुग्रनासः)पृथुपीनभग्ननासः क्रियापटुर्मांसभुग्रुचिरदेहः ।
काननपर्वतचारी बृहच्छिराः स्याद्द्वितीयांशे ॥ १०२ ॥
(pṛthupīnamugranāsaḥ)pṛthupīnabhagnanāsaḥ kriyāpaṭurmāṃsabhugruciradehaḥ |
kānanaparvatacārī bṛhacchirāḥ syāddvitīyāṃśe || 102 ||
गौरः शठः सुचक्षुः शस्ततनुर्धर्मवान्सुविद्वांश्च ।
दाक्षिण्यवान्विनीतस्तृतीयजो रूपवांश्चतुरः ॥ १०३ ॥
gauraḥ śaṭhaḥ sucakṣuḥ śastatanurdharmavānsuvidvāṃśca |
dākṣiṇyavānvinītastṛtīyajo rūpavāṃścaturaḥ || 103 ||
गुणवान्विपन्नशीलः प्रवृद्धसेवी क्रिया(पटुर्वीरः)पटुर्विद्वान् ।
सत्त्वाधिको नयज्ञस्तुङ्गनसः स्याच्चतुर्थे तु ॥ १०४ ॥
guṇavānvipannaśīlaḥ pravṛddhasevī kriyā(paṭurvīraḥ)paṭurvidvān |
sattvādhiko nayajñastuṅganasaḥ syāccaturthe tu || 104 ||
दीर्घोऽसितः प्रतापी तुङ्गाङ्गः स्वल्पनासिकः स्वक्षः ।
हिंसारतिः शुभरदो दुष्प्रसहः पञ्चमे प्रलापी स्यात् ॥ १०५ ॥
dīrgho'sitaḥ pratāpī tuṅgāṅgaḥ svalpanāsikaḥ svakṣaḥ |
hiṃsāratiḥ śubharado duṣprasahaḥ pañcame pralāpī syāt || 105 ||
कान्तः प्रतापगुणवान्प्रसन्नवंशोऽल्पनासिको मादी ।
तिर्यग्वदनः ख्यातः षष्ठेंऽशे स्यात्तथा निपुणः ॥ १०६ ॥
kāntaḥ pratāpaguṇavānprasannavaṃśo'lpanāsiko mādī |
tiryagvadanaḥ khyātaḥ ṣaṣṭheṃ'śe syāttathā nipuṇaḥ || 106 ||
पुरुषाभिमानपरकृद्धर्मरुचिः श्रेष्ठकश्च सचिवः स्यात् ।
प्रबलो विषादशीलः (शठः)शठोऽस्थिरः सप्तमे भागे ॥ १०७ ॥
puruṣābhimānaparakṛddharmaruciḥ śreṣṭhakaśca sacivaḥ syāt |
prabalo viṣādaśīlaḥ (śaṭhaḥ)śaṭho'sthiraḥ saptame bhāge || 107 ||
दीर्घो बृहच्छिराः स्यात्कृशोऽलसो रूक्षनेत्रकेशश्च ।
मन्दात्मजोऽर्थनिरतो रणकुशलो ह्यष्टमे भागे ॥ १०८ ॥
dīrgho bṛhacchirāḥ syātkṛśo'laso rūkṣanetrakeśaśca |
mandātmajo'rthanirato raṇakuśalo hyaṣṭame bhāge || 108 ||
ह्रस्वो मृदुः सुधीरो विशालवक्षोक्षिनासिकः स्निग्धः ।
(वित)विहिताङ्गबुद्धिगुणवान्नमेंऽशे स्यात्पुमान्ख्यातः ॥ १०९ ॥
hrasvo mṛduḥ sudhīro viśālavakṣokṣināsikaḥ snigdhaḥ |
(vita)vihitāṅgabuddhiguṇavānnameṃ'śe syātpumānkhyātaḥ || 109 ||
यत्प्रोक्तं(प्रोक्तामशादि) राशिफलं द्वादशभागेऽपि तत्फलं वाच्यम् ।
सप्तमभागसमानं शेषेषु विनिर्दिशेत्प्राज्ञः ॥ ११० ॥
yatproktaṃ(proktāmaśādi) rāśiphalaṃ dvādaśabhāge'pi tatphalaṃ vācyam |
saptamabhāgasamānaṃ śeṣeṣu vinirdiśetprājñaḥ || 110 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).