वामे यस्य स्थिता राधा श्रीश्च यस्यास्ति वक्षसि । वृन्दावनविहारं तं श्रीकृष्णं हृदि चिन्तये ॥ १ ॥
vāme yasya sthitā rādhā śrīśca yasyāsti vakṣasi | vṛndāvanavihāraṃ taṃ śrīkṛṣṇaṃ hṛdi cintaye || 1 ||
शिक्षापत्री
śikṣāpatrī
Sahajananda Swami's precepts for his followers.
212 versesSanskrit with transliteration
वामे यस्य स्थिता राधा श्रीश्च यस्यास्ति वक्षसि । वृन्दावनविहारं तं श्रीकृष्णं हृदि चिन्तये ॥ १ ॥
vāme yasya sthitā rādhā śrīśca yasyāsti vakṣasi | vṛndāvanavihāraṃ taṃ śrīkṛṣṇaṃ hṛdi cintaye || 1 ||
लिखामि सहजानन्दस्वामी सर्वान्निजाश्रितान् । नानादेशस्थितान् शिक्षापत्रीं वृत्तालयस्थितः ॥ २ ॥
likhāmi sahajānandasvāmī sarvānnijāśritān | nānādeśasthitān śikṣāpatrīṃ vṛttālayasthitaḥ || 2 ||
भ्रात्रो रामप्रतापेच्छारामयोर्धर्मजन्मनोः । यावयोध्याप्रसादाख्यरधुवीराभिधौ सुतौ ॥ ३ ॥
bhrātro rāmapratāpecchārāmayordharmajanmanoḥ | yāvayodhyāprasādākhyaradhuvīrābhidhau sutau || 3 ||
मुकुन्दानन्दमुख्याश्च नैष्ठिका ब्रह्मचारिणः । गृहस्थाश्च मयारामभट्टाध्या ये मदाश्रयाः ॥ ४ ॥
mukundānandamukhyāśca naiṣṭhikā brahmacāriṇaḥ | gṛhasthāśca mayārāmabhaṭṭādhyā ye madāśrayāḥ || 4 ||
सधवा विधवा योषा याश्च मच्छिष्यतां गताः । मुक्तानन्दादयो ये स्युः साधवश्चाखिला अपि ॥ ५ ॥
sadhavā vidhavā yoṣā yāśca macchiṣyatāṃ gatāḥ | muktānandādayo ye syuḥ sādhavaścākhilā api || 5 ||
स्वधर्मरक्षिका मे तैः सर्वैर्वाच्याः सदाशिषः । श्रीमन्नारायणस्मृत्या सहिताः शास्त्रसम्मताः ॥ ६ ॥
svadharmarakṣikā me taiḥ sarvairvācyāḥ sadāśiṣaḥ | śrīmannārāyaṇasmṛtyā sahitāḥ śāstrasammatāḥ || 6 ||
एकाग्रेणैव मनसा पत्रीलेखः सहेतुकः । अवधार्योऽयमखिलैः सर्वजीवहितावहः ॥ ७ ॥
ekāgreṇaiva manasā patrīlekhaḥ sahetukaḥ | avadhāryo'yamakhilaiḥ sarvajīvahitāvahaḥ || 7 ||
ये पालयन्ति मनुजाः सच्छास्त्रप्रतिपादितान् । सदाचारान् सदा तेऽत्र परत्र च महासुखा : ॥ ८ ॥
ye pālayanti manujāḥ sacchāstrapratipāditān | sadācārān sadā te'tra paratra ca mahāsukhā : || 8 ||
तानुऽलङ्घ्याऽत्र वर्तन्ते ये तु स्वैरं कुबुद्धयः । त इहामुत्र च महल्लभन्ते कष्टमेव हि ॥ ९ ॥
tānu'laṅghyā'tra vartante ye tu svairaṃ kubuddhayaḥ | ta ihāmutra ca mahallabhante kaṣṭameva hi || 9 ||
अतो भवद्भिर्मच्छिष्यैः सावधानतयाऽखिलैः । प्रीत्यैतामनुसृत्यैव वर्तितव्यं निरन्तरम् ॥ १० ॥
ato bhavadbhirmacchiṣyaiḥ sāvadhānatayā'khilaiḥ | prītyaitāmanusṛtyaiva vartitavyaṃ nirantaram || 10 ||
कस्यापि प्राणिनो हिंसा नैव कार्याऽत्र मामकैः । सूक्ष्मयूकामत्कुणादेरपि बुद्धया कदाचन ॥ ११ ॥
kasyāpi prāṇino hiṃsā naiva kāryā'tra māmakaiḥ | sūkṣmayūkāmatkuṇāderapi buddhayā kadācana || 11 ||
देवतापितृयागार्थमप्यजादेश्च हिंसनम् । न कर्तव्यमहिंसैव धर्मः प्रोक्तोऽस्ति यन्महान् ॥ १२ ॥
devatāpitṛyāgārthamapyajādeśca hiṃsanam | na kartavyamahiṃsaiva dharmaḥ prokto'sti yanmahān || 12 ||
स्त्रिया धनस्य वा प्राप्त्यै साम्राज्यस्यापि वा क्वचित् । मनुष्यस्य तु कस्यापि हिंसा कार्या न सर्वथा ॥ १३ ॥
striyā dhanasya vā prāptyai sāmrājyasyāpi vā kvacit | manuṣyasya tu kasyāpi hiṃsā kāryā na sarvathā || 13 ||
आत्मघातस्तु तीर्थेऽपि न कर्तव्यश्च न क्रुधा । अयोग्याचरणात् क्वापि न विषोद्बन्धनादिना ॥ १४ ॥
ātmaghātastu tīrthe'pi na kartavyaśca na krudhā | ayogyācaraṇāt kvāpi na viṣodbandhanādinā || 14 ||
न भक्ष्यं सर्वथा मांसं यज्ञशिष्टमपि क्वचित् । न पेयं च सुरामद्यमपि देवनिवेदितम् ॥ १५ ॥
na bhakṣyaṃ sarvathā māṃsaṃ yajñaśiṣṭamapi kvacit | na peyaṃ ca surāmadyamapi devaniveditam || 15 ||
अकार्याचरणे क्वापि जाते स्वस्य परस्य वा । अङ्गच्छेदो न कर्तव्यः शस्त्राद्यैश्च क्रुधाऽपि वा ॥ १६ ॥
akāryācaraṇe kvāpi jāte svasya parasya vā | aṅgacchedo na kartavyaḥ śastrādyaiśca krudhā'pi vā || 16 ||
स्तेनकर्म न कर्तव्यं धर्मार्थमपि केनचित् । सस्वामिकाष्ठपुष्पादि न ग्राह्यं तदनाज्ञया ॥ १७ ॥
stenakarma na kartavyaṃ dharmārthamapi kenacit | sasvāmikāṣṭhapuṣpādi na grāhyaṃ tadanājñayā || 17 ||
व्यभिचारो न कर्तव्यः पुम्भिः स्त्रिभिश्च मां श्रितैः । द्यूतादि व्यसन त्याज्यं नाद्यं भङ्गादिमादकम् ॥ १८ ॥
vyabhicāro na kartavyaḥ pumbhiḥ stribhiśca māṃ śritaiḥ | dyūtādi vyasana tyājyaṃ nādyaṃ bhaṅgādimādakam || 18 ||
अग्राह्यान्नेन पक्वं यदन्नं तदुदकं च न । जगन्नाथपुरं हित्वा ग्राह्यं कृष्णप्रसाध्यपि ॥ १९ ॥
agrāhyānnena pakvaṃ yadannaṃ tadudakaṃ ca na | jagannāthapuraṃ hitvā grāhyaṃ kṛṣṇaprasādhyapi || 19 ||
मिथ्यापवादः कस्मिंश्चिदपि स्वार्थस्य सिद्धये । नारोप्यो नापशब्दाश्च भाषणीयाः कदाचन ॥ २० ॥
mithyāpavādaḥ kasmiṃścidapi svārthasya siddhaye | nāropyo nāpaśabdāśca bhāṣaṇīyāḥ kadācana || 20 ||
देवतातीर्थविप्राणां साध्वीनां च सतामपि । वेदानां न च कर्तव्या निन्दा श्रव्या न च क्वचित् ॥ २१ ॥
devatātīrthaviprāṇāṃ sādhvīnāṃ ca satāmapi | vedānāṃ na ca kartavyā nindā śravyā na ca kvacit || 21 ||
देवतायै भवेद्यस्यै सुरामांसनिवेदनम् । यत्पुरोऽजादिहिंसा च न भक्ष्यं तन्निवेदितम् ॥ २२ ॥
devatāyai bhavedyasyai surāmāṃsanivedanam | yatpuro'jādihiṃsā ca na bhakṣyaṃ tanniveditam || 22 ||
दृष्ट्वा शिवालयादीनि देवागाराणि वर्त्मनि । प्रणम्य तानि तद्देवदर्शनं कार्यमादरात् ॥ २३ ॥
dṛṣṭvā śivālayādīni devāgārāṇi vartmani | praṇamya tāni taddevadarśanaṃ kāryamādarāt || 23 ||
स्ववर्णाश्रमधर्मो यः स हातव्यो न केनचित् । परधर्मो न चाचर्यो न च पाखण्डकल्पितः ॥ २४ ॥
svavarṇāśramadharmo yaḥ sa hātavyo na kenacit | paradharmo na cācaryo na ca pākhaṇḍakalpitaḥ || 24 ||
कृष्णभक्तेः स्वधर्माद्धा पतनं यस्य वाक्यतः । स्यात्तन्मुखान्न वै श्रव्याः कथावार्ताश्च वा प्रभोः ॥ २५ ॥
kṛṣṇabhakteḥ svadharmāddhā patanaṃ yasya vākyataḥ | syāttanmukhānna vai śravyāḥ kathāvārtāśca vā prabhoḥ || 25 ||
स्वपरद्रोहजननं सत्यं भाष्यं न कर्हिचित् । कृतघ्नसङ्गस्त्यक्तव्यो लुब्धा ग्राह्या न कस्यचित् ॥ २६ ॥
svaparadrohajananaṃ satyaṃ bhāṣyaṃ na karhicit | kṛtaghnasaṅgastyaktavyo lubdhā grāhyā na kasyacit || 26 ||
चोरपापिव्यसनिनां सङ्गः पाखण्डिनां तथा । कामिनां च न कर्तव्यो जनवञ्चनकर्मणाम् ॥ २७ ॥
corapāpivyasanināṃ saṅgaḥ pākhaṇḍināṃ tathā | kāmināṃ ca na kartavyo janavañcanakarmaṇām || 27 ||
भक्तिं वा ज्ञानमालम्ब्य स्त्रीद्रव्यरसलोलुभाः । पापे प्रवर्तमानाः स्युः कार्यस्तेषां न सङ्गमः ॥ २८ ॥
bhaktiṃ vā jñānamālambya strīdravyarasalolubhāḥ | pāpe pravartamānāḥ syuḥ kāryasteṣāṃ na saṅgamaḥ || 28 ||
कृष्णकृष्णावताराणां खण्डनं यत्र युक्तिभिः । कृतं स्यात्तानि शास्राणि न मान्यानि कदाचन ॥ २९ ॥
kṛṣṇakṛṣṇāvatārāṇāṃ khaṇḍanaṃ yatra yuktibhiḥ | kṛtaṃ syāttāni śāsrāṇi na mānyāni kadācana || 29 ||
अगालितं न पातव्यं पानीयं च पयस्तथा । स्नानादि नैव कर्तव्यं सूक्ष्मजन्त्तुमयाम्भसा ॥ ३० ॥
agālitaṃ na pātavyaṃ pānīyaṃ ca payastathā | snānādi naiva kartavyaṃ sūkṣmajanttumayāmbhasā || 30 ||
यदौषधं च सुरया सम्पृक्तं पललेन वा । अज्ञातवृत्तवैद्येन दत्तं चाद्यं न तत् क्वचित् ॥ ३१ ॥
yadauṣadhaṃ ca surayā sampṛktaṃ palalena vā | ajñātavṛttavaidyena dattaṃ cādyaṃ na tat kvacit || 31 ||
स्थानेषु लोकशास्त्राभ्यां निषिद्धेषु कदाचन । मलमूत्रोत्सर्जनं च न कार्यं ष्ठीवनं तथा ॥ ३२ ॥
sthāneṣu lokaśāstrābhyāṃ niṣiddheṣu kadācana | malamūtrotsarjanaṃ ca na kāryaṃ ṣṭhīvanaṃ tathā || 32 ||
अद्वारेण न निर्गम्य प्रवेष्टव्यं न तेन च । स्थाने सस्वामिके वासः कार्योऽपृष्ट्रवा न तत्पतिम् ॥ ३३ ॥
advāreṇa na nirgamya praveṣṭavyaṃ na tena ca | sthāne sasvāmike vāsaḥ kāryo'pṛṣṭravā na tatpatim || 33 ||
ज्ञानवार्ताश्रुतिर्नार्या मुखात् कार्या मुखात् कार्यान पूरुषैः । न विवादः स्त्रिया कार्यो न राज्ञा न च तज्जनैः ॥ ३४ ॥
jñānavārtāśrutirnāryā mukhāt kāryā mukhāt kāryāna pūruṣaiḥ | na vivādaḥ striyā kāryo na rājñā na ca tajjanaiḥ || 34 ||
अपमानो न कर्तव्यो गुरूणां च वरीयसाम् । लोके प्रतिष्ठितानां च विदुषां शस्त्रधारिणाम् ॥ ३५ ॥
apamāno na kartavyo gurūṇāṃ ca varīyasām | loke pratiṣṭhitānāṃ ca viduṣāṃ śastradhāriṇām || 35 ||
कार्यं न सहसा किञ्चित् कार्यो धर्मस्तु सत्वरम् । पाठनीयाऽधीतविद्या कार्यः सङ्गोऽन्वहं सताम् ॥ ३६ ॥
kāryaṃ na sahasā kiñcit kāryo dharmastu satvaram | pāṭhanīyā'dhītavidyā kāryaḥ saṅgo'nvahaṃ satām || 36 ||
गुरुदेवनृपेक्षार्थं न गम्यं रिक्तपाणिभिः । विश्वासधातो नो कार्यः स्वश्लाघा स्वमुखेन च ॥ ३७ ॥
gurudevanṛpekṣārthaṃ na gamyaṃ riktapāṇibhiḥ | viśvāsadhāto no kāryaḥ svaślāghā svamukhena ca || 37 ||
यस्मिन् परिहितेऽपि स्युर्दृयान्यङ्गानि चात्मनः । तद्दूष्यं वसनं नैव परिधार्यं मदाश्रितैः ॥ ३८ ॥
yasmin parihite'pi syurdṛyānyaṅgāni cātmanaḥ | taddūṣyaṃ vasanaṃ naiva paridhāryaṃ madāśritaiḥ || 38 ||
धर्मेण रहिता कृष्णभक्तिः कार्या न सर्वथा । अज्ञनिन्दाभयानैव त्याज्यं श्रीकृष्णसेवनम् ॥ ३९ ॥
dharmeṇa rahitā kṛṣṇabhaktiḥ kāryā na sarvathā | ajñanindābhayānaiva tyājyaṃ śrīkṛṣṇasevanam || 39 ||
उत्सवाहेषु नित्यं च कृष्णमन्दिरमागतैः । पुम्भिः स्पृश्या न वनितास्तत्र ताभिश्च पूरुषाः ॥ ४० ॥
utsavāheṣu nityaṃ ca kṛṣṇamandiramāgataiḥ | pumbhiḥ spṛśyā na vanitāstatra tābhiśca pūruṣāḥ || 40 ||
कृष्णदीक्षां गुरोः प्राप्तैस्तुलसीमालिके गले । धार्ये नित्यं चोर्ध्वपुण्ड्रं ललाटादौ द्विजातिभिः ॥ ४१ ॥
kṛṣṇadīkṣāṃ guroḥ prāptaistulasīmālike gale | dhārye nityaṃ cordhvapuṇḍraṃ lalāṭādau dvijātibhiḥ || 41 ||
तत्तु गोपीचन्दनेन चन्दनेनाथवा हरेः । कार्यं पूजावशिष्टेन के सरादियुतेन च ॥ ४२ ॥
tattu gopīcandanena candanenāthavā hareḥ | kāryaṃ pūjāvaśiṣṭena ke sarādiyutena ca || 42 ||
तन्मध्य एव कर्तव्यः पुण्ड्रद्रव्येण चन्द्रकः । कुङ्कुमेनाथवा वृत्तो राधालक्ष्मीप्रसादिना ॥ ४३ ॥
tanmadhya eva kartavyaḥ puṇḍradravyeṇa candrakaḥ | kuṅkumenāthavā vṛtto rādhālakṣmīprasādinā || 43 ||
सच्छूद्राः कृष्णभक्ता ये तैस्तु मालोर्ध्वपुण्ड्रके । द्विजातिवद्धारणीये निजधर्मेषु संस्थितैः ॥ ४४ ॥
sacchūdrāḥ kṛṣṇabhaktā ye taistu mālordhvapuṇḍrake | dvijātivaddhāraṇīye nijadharmeṣu saṃsthitaiḥ || 44 ||
भक्तैस्तदितरैर्माले चन्दनादीन्यनोद्भवे । घार्ये कण्ठे ललाटेऽथ कार्यः केवलचन्द्रकः ॥ ४५ ॥
bhaktaistaditarairmāle candanādīnyanodbhave | ghārye kaṇṭhe lalāṭe'tha kāryaḥ kevalacandrakaḥ || 45 ||
त्रिपुण्ड्ररुद्राक्षधृतिर्येषां स्यात् स्वकुलागता । तैस्तु विप्रादिभिःक्वापि न त्याज्या सा मदाश्रितैः ॥ ४६ ॥
tripuṇḍrarudrākṣadhṛtiryeṣāṃ syāt svakulāgatā | taistu viprādibhiḥkvāpi na tyājyā sā madāśritaiḥ || 46 ||
एकात्म्यमेव विज्ञेय नारायणमहेशयोः । उभयोर्ब्रह्मरूपेण वेदेषु प्रतिपादनात् ॥ ४७ ॥
ekātmyameva vijñeya nārāyaṇamaheśayoḥ | ubhayorbrahmarūpeṇa vedeṣu pratipādanāt || 47 ||
शास्त्रोक्त आपद्धर्मो यः स त्वल्पापदि कर्हिचित् । मदाश्रितैर्मुख्यतया ग्रहीतव्यो न मानवैः ॥ ४८ ॥
śāstrokta āpaddharmo yaḥ sa tvalpāpadi karhicit | madāśritairmukhyatayā grahītavyo na mānavaiḥ || 48 ||
प्रत्यहं तु प्रबोद्धव्यं पूर्वमेवोदयाद्रवे । विधाय कृष्णस्मरणं कार्यः शौचविधिस्ततः ॥ ४९ ॥
pratyahaṃ tu praboddhavyaṃ pūrvamevodayādrave | vidhāya kṛṣṇasmaraṇaṃ kāryaḥ śaucavidhistataḥ || 49 ||
उपविश्यैव चैकत्र कर्तव्यं दन्तधावनम् । स्नात्वा शुच्यम्बुना धौते परिधार्ये च वाससी ॥ ५० ॥
upaviśyaiva caikatra kartavyaṃ dantadhāvanam | snātvā śucyambunā dhaute paridhārye ca vāsasī || 50 ||
उपविश्य ततः शुद्ध आसने शुचिभूतले । असङ्कीर्णं उपस्पृश्यं प्राङ्मुखं वोत्तरामुखम् ॥ ५१ ॥
upaviśya tataḥ śuddha āsane śucibhūtale | asaṅkīrṇaṃ upaspṛśyaṃ prāṅmukhaṃ vottarāmukham || 51 ||
कर्तव्यमूर्ध्वपुण्ड्रं च पुम्भिरेव सचन्द्रकम् । कार्यः सघवनारीभिर्भाले कुङ्कुमचन्द्रकः ॥ ५२ ॥
kartavyamūrdhvapuṇḍraṃ ca pumbhireva sacandrakam | kāryaḥ saghavanārībhirbhāle kuṅkumacandrakaḥ || 52 ||
पुण्ड्रं वा चन्द्रको भाले न कार्यो मृतनाथया । मनसा पूजनं कार्यं ततः कृष्णस्य चाखिलैः ॥ ५३ ॥
puṇḍraṃ vā candrako bhāle na kāryo mṛtanāthayā | manasā pūjanaṃ kāryaṃ tataḥ kṛṣṇasya cākhilaiḥ || 53 ||
प्रणम्य राधाकृष्णस्य लेख्यार्चां तत आदरात् । शक्त्या जपित्वा तन्मन्त्रं कर्तव्यं व्यावहारिकम् ॥ ५४ ॥
praṇamya rādhākṛṣṇasya lekhyārcāṃ tata ādarāt | śaktyā japitvā tanmantraṃ kartavyaṃ vyāvahārikam || 54 ||
ये त्वम्बरिषवद्भक्ताः स्युरिहात्मनिवेदिनः । तैश्च मानसपूजान्तं कार्यमुक्तक्रमेण वै ॥ ५५ ॥
ye tvambariṣavadbhaktāḥ syurihātmanivedinaḥ | taiśca mānasapūjāntaṃ kāryamuktakrameṇa vai || 55 ||
शैली वा धातुजा मूर्तिः शालग्रामोऽर्च्य एव तैः । द्रव्यैर्यथाप्तैः कृष्णस्य जप्योऽथाष्टाक्षरो मनुः ॥ ५६ ॥
śailī vā dhātujā mūrtiḥ śālagrāmo'rcya eva taiḥ | dravyairyathāptaiḥ kṛṣṇasya japyo'thāṣṭākṣaro manuḥ || 56 ||
स्तोत्रादेरथ कृष्णस्य पाठः कायः स्वशक्तितः । तथाऽनधितगीर्वाणैः कार्यं तन्नामकीर्तनम् ॥ ५७ ॥
stotrāderatha kṛṣṇasya pāṭhaḥ kāyaḥ svaśaktitaḥ | tathā'nadhitagīrvāṇaiḥ kāryaṃ tannāmakīrtanam || 57 ||
हरेर्विधाय नैवेद्यं भोज्यं प्रासादिक ततः । कृष्णसेवापरैः प्रीत्या भवितव्यं च तैः सदा ॥ ५८ ॥
harervidhāya naivedyaṃ bhojyaṃ prāsādika tataḥ | kṛṣṇasevāparaiḥ prītyā bhavitavyaṃ ca taiḥ sadā || 58 ||
प्रोक्तास्ते निर्गुणा भक्ता निर्गुणस्य हरेर्यतः । सम्बन्धात्तत्क्रिया सर्वा भवन्त्येव हि निर्गुणाः ॥ ५९ ॥
proktāste nirguṇā bhaktā nirguṇasya hareryataḥ | sambandhāttatkriyā sarvā bhavantyeva hi nirguṇāḥ || 59 ||
भक्तैरेतैस्तु कृष्णायानर्पितं वार्यपि क्वचित् । न पेयं नैव भक्ष्यं च पत्रकन्दफलाद्यपि ॥ ६० ॥
bhaktairetaistu kṛṣṇāyānarpitaṃ vāryapi kvacit | na peyaṃ naiva bhakṣyaṃ ca patrakandaphalādyapi || 60 ||
सर्वैरशक्तौ वार्धक्याद् गरीयस्यापदाऽथवा । भक्ताय कृष्णमन्यस्मै दत्त्वा वृत्यं यथाबलम् ॥ ६१ ॥
sarvairaśaktau vārdhakyād garīyasyāpadā'thavā | bhaktāya kṛṣṇamanyasmai dattvā vṛtyaṃ yathābalam || 61 ||
आचार्येणैव दत्तं यध्यच्च तेन प्रतिष्ठितम् । कृष्णस्वरूपं तत् सेव्यं वन्द्यमेवेतरत्तु यत् ॥ ६२ ॥
ācāryeṇaiva dattaṃ yadhyacca tena pratiṣṭhitam | kṛṣṇasvarūpaṃ tat sevyaṃ vandyamevetarattu yat || 62 ||
भगवन्मन्दिरं सर्वैः सायं गन्तव्यमन्वहम् । नामसङ्कीर्तनं कार्यं तत्रोच्चै राधिकापतेः ॥ ६३ ॥
bhagavanmandiraṃ sarvaiḥ sāyaṃ gantavyamanvaham | nāmasaṅkīrtanaṃ kāryaṃ tatroccai rādhikāpateḥ || 63 ||
कार्यास्तस्य कथावार्ताः श्रव्याश्च परमादरात् । वादित्रसहितं कार्यं कृष्णकीर्तनमुत्सवे ॥ ६४ ॥
kāryāstasya kathāvārtāḥ śravyāśca paramādarāt | vāditrasahitaṃ kāryaṃ kṛṣṇakīrtanamutsave || 64 ||
प्रत्यहं कार्यमित्थं हि सर्वैरपि मदाश्रितैः । संस्कृतप्राकृतग्रन्थाभ्यासश्चापि यथामति ॥ ६५ ॥
pratyahaṃ kāryamitthaṃ hi sarvairapi madāśritaiḥ | saṃskṛtaprākṛtagranthābhyāsaścāpi yathāmati || 65 ||
यादृशैर्यो गुणैर्युक्तस्तादृशे स तु कर्मणि । योजनीयो विचार्यैव नान्यथा तु कदाचन ॥ ६६ ॥
yādṛśairyo guṇairyuktastādṛśe sa tu karmaṇi | yojanīyo vicāryaiva nānyathā tu kadācana || 66 ||
अन्नवस्त्रादिभिः सर्वे स्वकीयाः परिचारकाः । सम्भावनीयाः सततं यथायोग्यं यथाधनम् ॥ ६७ ॥
annavastrādibhiḥ sarve svakīyāḥ paricārakāḥ | sambhāvanīyāḥ satataṃ yathāyogyaṃ yathādhanam || 67 ||
यादृग्गुणो यः पुरुषस्तादृशा वचनेन सः । देशकालानुसारेण भाषणीयो न चान्यथा ॥ ६८ ॥
yādṛgguṇo yaḥ puruṣastādṛśā vacanena saḥ | deśakālānusāreṇa bhāṣaṇīyo na cānyathā || 68 ||
गुरुभूपालवर्षिष्ठत्यागिविद्वत्तपस्विनाम् । अभ्युत्थानादिना कार्यः सन्मानो विनयान्वितैः ॥ ६९ ॥
gurubhūpālavarṣiṣṭhatyāgividvattapasvinām | abhyutthānādinā kāryaḥ sanmāno vinayānvitaiḥ || 69 ||
नोरौ कृत्वा पादमेकं गुरुदेवनृपान्तिके । उपवेश्यं सभायां च जानू बद्धवा न वाससा ॥ ७० ॥
norau kṛtvā pādamekaṃ gurudevanṛpāntike | upaveśyaṃ sabhāyāṃ ca jānū baddhavā na vāsasā || 70 ||
विवादो नव कर्तव्यः स्वाचार्येण सह क्वचित् । पूज्योऽन्नधनवस्त्राद्यैर्यथाशक्ति स चाखिलैः ॥ ७१ ॥
vivādo nava kartavyaḥ svācāryeṇa saha kvacit | pūjyo'nnadhanavastrādyairyathāśakti sa cākhilaiḥ || 71 ||
तमायान्तं निशम्याशु प्रत्युद्गन्तव्यमादरात् । तस्मिन् यात्यनुगम्यं च ग्रामान्तावधि मच्छ्रितैः ॥ ७२ ॥
tamāyāntaṃ niśamyāśu pratyudgantavyamādarāt | tasmin yātyanugamyaṃ ca grāmāntāvadhi macchritaiḥ || 72 ||
अपि भूरिफलं कर्म धर्मापेतं भवेद्यदि । आचर्यं तर्हितन्नैव धर्मः सर्वार्थदोऽस्ति हि ॥ ७३ ॥
api bhūriphalaṃ karma dharmāpetaṃ bhavedyadi | ācaryaṃ tarhitannaiva dharmaḥ sarvārthado'sti hi || 73 ||
पृर्वैर्महद्भिरपि यदधर्माचरणं क्वचित् । कृतं स्यात्तत्तु न ग्राह्यं ग्राह्यो धर्मस्तु तत्कृतः ॥ ७४ ॥
pṛrvairmahadbhirapi yadadharmācaraṇaṃ kvacit | kṛtaṃ syāttattu na grāhyaṃ grāhyo dharmastu tatkṛtaḥ || 74 ||
गुह्यवार्ता तु कस्यापि प्रकाश्या नैव कुत्रचित् । समदृष्ट्या न कार्यश्च यथार्हार्चाव्यतिक्रमः ॥ ७५ ॥
guhyavārtā tu kasyāpi prakāśyā naiva kutracit | samadṛṣṭyā na kāryaśca yathārhārcāvyatikramaḥ || 75 ||
विशेषनियमो धार्यश्चातुर्मास्येऽखिलैरपि । एकस्मिन् श्रावणेमासि स त्वशक्तैस्तु मानवैः ॥ ७६ ॥
viśeṣaniyamo dhāryaścāturmāsye'khilairapi | ekasmin śrāvaṇemāsi sa tvaśaktaistu mānavaiḥ || 76 ||
विष्णोः कथायाः श्रवणं वाचनं गुणकीर्तनम् । महापूजा मन्त्रजपः स्तोत्रपाठः प्रदक्षिणाः ॥ ७७ ॥
viṣṇoḥ kathāyāḥ śravaṇaṃ vācanaṃ guṇakīrtanam | mahāpūjā mantrajapaḥ stotrapāṭhaḥ pradakṣiṇāḥ || 77 ||
साष्टाङ्गप्रणतिश्चेति नियमा उत्तमा मताः । एतेष्वेकतमो भक्त्या घारणीयो विशेषतः ॥ ७८ ॥
sāṣṭāṅgapraṇatiśceti niyamā uttamā matāḥ | eteṣvekatamo bhaktyā ghāraṇīyo viśeṣataḥ || 78 ||
एकादशीनां सर्वासां कर्तव्यं व्रतमादरात् । कृष्णजन्मदिनानां च शिवरात्रेश्च सोत्सवम् ॥ ७९ ॥
ekādaśīnāṃ sarvāsāṃ kartavyaṃ vratamādarāt | kṛṣṇajanmadinānāṃ ca śivarātreśca sotsavam || 79 ||
उपवासदिने त्याज्या दिवानिद्रा प्रयत्नतः । उपवासस्तया नश्येन्मैथुनेनैव यन्नृणाम् ॥ ८० ॥
upavāsadine tyājyā divānidrā prayatnataḥ | upavāsastayā naśyenmaithunenaiva yannṛṇām || 80 ||
सर्ववैष्णवराजश्रीवल्लभाचार्यनन्दनः । श्रीविठ्ठलेशः कृतवान् यंकृतवान् यंव्रतोत्सवनिर्णयम् ॥ ८१ ॥
sarvavaiṣṇavarājaśrīvallabhācāryanandanaḥ | śrīviṭhṭhaleśaḥ kṛtavān yaṃkṛtavān yaṃvratotsavanirṇayam || 81 ||
कार्यास्तमनुसृत्यैव सर्व एव व्रतोत्सवाः । सेवारीतिश्च कृष्णस्य ग्राह्या तदुदितैव हि ॥ ८२ ॥
kāryāstamanusṛtyaiva sarva eva vratotsavāḥ | sevārītiśca kṛṣṇasya grāhyā taduditaiva hi || 82 ||
कर्तव्या द्वारिकामुख्यतीर्थयात्रा यथाविधि । सर्वैरपि यथाशक्ति भाव्यं दीनेषु वत्सलैः ॥ ८३ ॥
kartavyā dvārikāmukhyatīrthayātrā yathāvidhi | sarvairapi yathāśakti bhāvyaṃ dīneṣu vatsalaiḥ || 83 ||
विष्णुः शिवो गणपतिः पार्वती च दिवाकरः । एताः पूज्यतया मान्या देवताः पञ्च मामकैः ॥ ८४ ॥
viṣṇuḥ śivo gaṇapatiḥ pārvatī ca divākaraḥ | etāḥ pūjyatayā mānyā devatāḥ pañca māmakaiḥ || 84 ||
भूताद्युपद्रवे क्वापि वर्म नारायणात्मकम् । जप्यं च हनुमन्मत्रो जप्यो न क्षुद्रदेवतः ॥ ८५ ॥
bhūtādyupadrave kvāpi varma nārāyaṇātmakam | japyaṃ ca hanumanmatro japyo na kṣudradevataḥ || 85 ||
रवेरिन्दोश्चोपरागे जायमानेऽपराः क्रियाः । हित्वाशु शुचिभिः सर्वैः कार्यः कृष्णमनोर्जपः ॥ ८६ ॥
raverindoścoparāge jāyamāne'parāḥ kriyāḥ | hitvāśu śucibhiḥ sarvaiḥ kāryaḥ kṛṣṇamanorjapaḥ || 86 ||
जातायामथ तन्मुक्तौ कृत्वा स्नानं सचेलकम् । देयं दान गृहिजनैः शक्त्याऽन्यैस्त्वर्च्य ईश्वरः ॥ ८७ ॥
jātāyāmatha tanmuktau kṛtvā snānaṃ sacelakam | deyaṃ dāna gṛhijanaiḥ śaktyā'nyaistvarcya īśvaraḥ || 87 ||
जन्माशौचं मृताशौचं स्वसम्बन्धानुसारतः । पालनीयं यथाशास्त्रं चातुर्वर्ण्यजनैर्मम ॥ ८८ ॥
janmāśaucaṃ mṛtāśaucaṃ svasambandhānusārataḥ | pālanīyaṃ yathāśāstraṃ cāturvarṇyajanairmama || 88 ||
भाव्यं शमदमक्षान्तिसन्तोषादिगुणान्वितै: । ब्राह्मणैः शौर्यधैर्यादिगुणोपेतैश्च बाहुजैः ॥ ८९ ॥
bhāvyaṃ śamadamakṣāntisantoṣādiguṇānvitai: | brāhmaṇaiḥ śauryadhairyādiguṇopetaiśca bāhujaiḥ || 89 ||
वैश्यैश्च कृषिवाणिज्यकुसीदमुखवृत्तिभिः । भवितव्यं तथा शूद्रैर्द्विजसेवादिवृत्तिभिः ॥ ९० ॥
vaiśyaiśca kṛṣivāṇijyakusīdamukhavṛttibhiḥ | bhavitavyaṃ tathā śūdrairdvijasevādivṛttibhiḥ || 90 ||
संस्काराश्चाह्निकं श्राद्धं यथाकालं यथाधनम् । स्वस्वगृह्यानुसारेण कर्तव्यं च द्विजन्मभिः ॥ ९१ ॥
saṃskārāścāhnikaṃ śrāddhaṃ yathākālaṃ yathādhanam | svasvagṛhyānusāreṇa kartavyaṃ ca dvijanmabhiḥ || 91 ||
अज्ञानाज्ज्ञानतो वाऽपि गुरु वा लघु पातकम् । क्वापि स्यात्तर्हितत्प्रायश्चित्तं कार्यं स्वशक्तितः ॥ ९२ ॥
ajñānājjñānato vā'pi guru vā laghu pātakam | kvāpi syāttarhitatprāyaścittaṃ kāryaṃ svaśaktitaḥ || 92 ||
वेदाश्च व्याससूत्राणि श्रीमद्भागवताभिधम् । पुराणं भारते तु श्रीविष्णोर्नामसहस्रकम् ॥ ९३ ॥
vedāśca vyāsasūtrāṇi śrīmadbhāgavatābhidham | purāṇaṃ bhārate tu śrīviṣṇornāmasahasrakam || 93 ||
तथा श्रीभगवद्गीता नीतिश्च विदुरोदिता । श्रीवासुदेवमाहाम्य स्कान्दवैष्णवखण्डगम् ॥ ९४ ॥
tathā śrībhagavadgītā nītiśca viduroditā | śrīvāsudevamāhāmya skāndavaiṣṇavakhaṇḍagam || 94 ||
धर्मशास्त्रान्तर्गता च याज्ञवल्क्यऋषेः स्मृतिः । एतान्यष्ट ममेष्टानि सच्छास्राणि भवन्ति हि ॥ ९५ ॥
dharmaśāstrāntargatā ca yājñavalkyaṛṣeḥ smṛtiḥ | etānyaṣṭa mameṣṭāni sacchāsrāṇi bhavanti hi || 95 ||
स्वहितेच्छुभिरेतानि मच्छिष्यैः सकलैरपि । श्रोतव्यान्यथ पाठ्यानि कथनीयानि च द्विजैः ॥ ९६ ॥
svahitecchubhiretāni macchiṣyaiḥ sakalairapi | śrotavyānyatha pāṭhyāni kathanīyāni ca dvijaiḥ || 96 ||
तत्राचारव्यवहृतिनिष्कृतानां च निर्णये । ग्राह्या मिताक्षरोपेता याज्ञवल्क्यस्य तु स्मृतिः ॥ ९७ ॥
tatrācāravyavahṛtiniṣkṛtānāṃ ca nirṇaye | grāhyā mitākṣaropetā yājñavalkyasya tu smṛtiḥ || 97 ||
श्रीमद्भागवतस्यैषु स्कन्धौ दशमपञ्चमो । सर्वाधिकतया ज्ञेयौ कृष्णमाहात्म्यबुद्धये ॥ ९८ ॥
śrīmadbhāgavatasyaiṣu skandhau daśamapañcamo | sarvādhikatayā jñeyau kṛṣṇamāhātmyabuddhaye || 98 ||
दशमः पञ्चमः स्कन्धो याज्ञवल्क्यस्य च स्मृतिः । भक्तिशास्त्रं योगशास्त्रं धर्मशास्त्रं क्रमेण मे ॥ ९९ ॥
daśamaḥ pañcamaḥ skandho yājñavalkyasya ca smṛtiḥ | bhaktiśāstraṃ yogaśāstraṃ dharmaśāstraṃ krameṇa me || 99 ||
शारीरकाणां भगवद्गीतायाश्चावगम्यताम् । रामानुजाचार्यकृत भाष्यमाध्वात्मिकं मम ॥ १०० ॥
śārīrakāṇāṃ bhagavadgītāyāścāvagamyatām | rāmānujācāryakṛta bhāṣyamādhvātmikaṃ mama || 100 ||
एतेषु यानि वाक्यानि श्रीकृष्णस्य वृषस्य च । अत्युत्कर्षपराणि स्युस्तथा भक्तिविरागयोः ॥ १०१ ॥
eteṣu yāni vākyāni śrīkṛṣṇasya vṛṣasya ca | atyutkarṣaparāṇi syustathā bhaktivirāgayoḥ || 101 ||
मन्तव्यानि प्रमाणानि तान्येवेतरवाक्यतः । धर्मेण सहिता कृष्णभक्तिःकार्येति तद्रहः ॥ १०२ ॥
mantavyāni pramāṇāni tānyevetaravākyataḥ | dharmeṇa sahitā kṛṣṇabhaktiḥkāryeti tadrahaḥ || 102 ||
धर्मो ज्ञेयः सदाचारः श्रुतिस्मृत्युपपादितः । माहात्म्यज्ञानयुग्भूरिस्तेहो भक्तिश्च माधवे ॥ १०३ ॥
dharmo jñeyaḥ sadācāraḥ śrutismṛtyupapāditaḥ | māhātmyajñānayugbhūristeho bhaktiśca mādhave || 103 ||
वैराग्यं ज्ञेयमप्रीतिः श्रीकृष्णेतरवस्तुषु । ज्ञानं च जीवमायेशरूपाणां सुष्ठु वेदनम् ॥ १०४ ॥
vairāgyaṃ jñeyamaprītiḥ śrīkṛṣṇetaravastuṣu | jñānaṃ ca jīvamāyeśarūpāṇāṃ suṣṭhu vedanam || 104 ||
हृत्स्थोऽनुसूक्ष्मश्चिद्रूपो ज्ञाता व्याप्याखिलां तनुम् । ज्ञानशक्त्या स्थितो जीवो ज्ञेयोऽद्छेद्यादिलक्षणः ॥ १०५ ॥
hṛtstho'nusūkṣmaścidrūpo jñātā vyāpyākhilāṃ tanum | jñānaśaktyā sthito jīvo jñeyo'dchedyādilakṣaṇaḥ || 105 ||
त्रिगुणात्मा तमः कृष्णशक्तिर्देहस्तदीययोः । जीवस्य चाहं ममताहेतुर्मायावगम्यताम् ॥ १०६ ॥
triguṇātmā tamaḥ kṛṣṇaśaktirdehastadīyayoḥ | jīvasya cāhaṃ mamatāheturmāyāvagamyatām || 106 ||
हृदये जीववज्जीवे योऽन्तर्यामितया स्थितः । ज्ञेयः स्वतन्त्र ईशोऽसौ सर्वकर्मफलप्रदः ॥ १०७ ॥
hṛdaye jīvavajjīve yo'ntaryāmitayā sthitaḥ | jñeyaḥ svatantra īśo'sau sarvakarmaphalapradaḥ || 107 ||
स श्रीकृष्णः परम्ब्रह्म भगवान् पुरुषोत्तमः । उपास्य इष्टदेवो नः सर्वाविर्भावकारणम् ॥ १०८ ॥
sa śrīkṛṣṇaḥ parambrahma bhagavān puruṣottamaḥ | upāsya iṣṭadevo naḥ sarvāvirbhāvakāraṇam || 108 ||
स राधया युतो ज्ञेयो राधाकृष्ण इति प्रभु: । रुक्मिण्या रमयोपेतो लक्ष्यीनारायणः स हि ॥ १०९ ॥
sa rādhayā yuto jñeyo rādhākṛṣṇa iti prabhu: | rukmiṇyā ramayopeto lakṣyīnārāyaṇaḥ sa hi || 109 ||
ज्ञेयोऽर्जुनेन युक्तोऽसौ नरनारायणाभिधः । बलभद्रादियोगेन तत्तन्तामोच्यते स च ॥ ११० ॥
jñeyo'rjunena yukto'sau naranārāyaṇābhidhaḥ | balabhadrādiyogena tattantāmocyate sa ca || 110 ||
एते राधादयो भक्तास्तस्य स्युः पार्श्वतः क्वचित् । सक्यचित्तदङ्गेऽतिस्नेहात् स तु ज्ञेयस्तदैकलः ॥ १११ ॥
ete rādhādayo bhaktāstasya syuḥ pārśvataḥ kvacit | sakyacittadaṅge'tisnehāt sa tu jñeyastadaikalaḥ || 111 ||
अतश्चास्य स्वरूपेषु भेदो ज्ञेयो न सर्वथा । चतुरादिभुजत्वं तु द्विबाहो स्तस्य चैच्छिकम् ॥ ११२ ॥
ataścāsya svarūpeṣu bhedo jñeyo na sarvathā | caturādibhujatvaṃ tu dvibāho stasya caicchikam || 112 ||
तस्यैव सर्वथा भक्तिः कर्तव्या मनुजैर्भुवि । निःश्रेयसकरं किञ्च्जित्ततोऽन्यन्नेति दृश्यताम् ॥ ११३ ॥
tasyaiva sarvathā bhaktiḥ kartavyā manujairbhuvi | niḥśreyasakaraṃ kiñcjittato'nyanneti dṛśyatām || 113 ||
गुणिनां गुणवत्ताया ज्ञेयं ह्येतत् परंफलम् । कृष्णे भक्तिश्च सत्सङ्गोऽन्यथा यान्ति विदोऽप्यधः ॥ ११४ ॥
guṇināṃ guṇavattāyā jñeyaṃ hyetat paraṃphalam | kṛṣṇe bhaktiśca satsaṅgo'nyathā yānti vido'pyadhaḥ || 114 ||
कृष्णस्तदवताराश्च ध्येयास्तत्त्प्रतिमाऽपि च । न तु जीवा नृदेवाद्या भक्ता ब्रह्माविदोऽपि च ॥ ११५ ॥
kṛṣṇastadavatārāśca dhyeyāstattpratimā'pi ca | na tu jīvā nṛdevādyā bhaktā brahmāvido'pi ca || 115 ||
निजात्मानं ब्रह्मरूपं देहत्रयविलक्षणम् । विभाव्य तेन कर्तव्या भक्तिः कृष्णस्य सर्वदा ॥ ११६ ॥
nijātmānaṃ brahmarūpaṃ dehatrayavilakṣaṇam | vibhāvya tena kartavyā bhaktiḥ kṛṣṇasya sarvadā || 116 ||
श्रव्यः श्रीमद्भागवतदशमस्कन्ध आदरात् । प्रत्यहं वा सकृद्बर्षे वर्षे वाच्योऽथ पण्डितैः ॥ ११७ ॥
śravyaḥ śrīmadbhāgavatadaśamaskandha ādarāt | pratyahaṃ vā sakṛdbarṣe varṣe vācyo'tha paṇḍitaiḥ || 117 ||
कारणीया पुरश्चर्या पुण्यस्थानेऽस्य शक्तितः । विस्तुनामसहस्रादेश्चापि कार्येप्सितप्रदा ॥ ११८ ॥
kāraṇīyā puraścaryā puṇyasthāne'sya śaktitaḥ | vistunāmasahasrādeścāpi kāryepsitapradā || 118 ||
दैव्यामापदि कष्टायां मानुष्यां वागवादिषु । यथा स्वपररक्षा स्यात्तथा वृत्यं न चान्यथा ॥ ११९ ॥
daivyāmāpadi kaṣṭāyāṃ mānuṣyāṃ vāgavādiṣu | yathā svapararakṣā syāttathā vṛtyaṃ na cānyathā || 119 ||
देशकालवयोवित्तजातिशक्त्यनुसारतः । आचारो व्यवहारश्च निष्कृतं चावधार्यताम् ॥ १२० ॥
deśakālavayovittajātiśaktyanusārataḥ | ācāro vyavahāraśca niṣkṛtaṃ cāvadhāryatām || 120 ||
मतं विशिष्टाद्वैतं मे गोलोको धाम चेप्सितम् । तत्र ब्रह्मात्मना कृष्णसेवा मुक्तिश्च गम्यताम् ॥ १२१ ॥
mataṃ viśiṣṭādvaitaṃ me goloko dhāma cepsitam | tatra brahmātmanā kṛṣṇasevā muktiśca gamyatām || 121 ||
एते साधारणा धर्माः स्त्रीणां पुसां च सर्वतः । मदाश्रितानां कथिता विशेषानथ कीर्तये ॥ १२२ ॥
ete sādhāraṇā dharmāḥ strīṇāṃ pusāṃ ca sarvataḥ | madāśritānāṃ kathitā viśeṣānatha kīrtaye || 122 ||
मज्जेष्ठावरभ्रातृसुताभ्यां तु कदाचन । स्वासन्नसम्बन्धहीना नोपदेश्या हि योषितः ॥ १२३ ॥
majjeṣṭhāvarabhrātṛsutābhyāṃ tu kadācana | svāsannasambandhahīnā nopadeśyā hi yoṣitaḥ || 123 ||
न स्प्रष्टव्याश्च ताः क्वापि भाषणीयाश्च ता नहि । क्रौर्यं कार्यं न कस्मिंश्चिन्यासो रक्ष्यो न कस्यचित् ॥ १२४ ॥
na spraṣṭavyāśca tāḥ kvāpi bhāṣaṇīyāśca tā nahi | krauryaṃ kāryaṃ na kasmiṃścinyāso rakṣyo na kasyacit || 124 ||
प्रतिभूत्वं न कस्यापि कार्यं च व्यावहारिकम् । भिक्षयापदतिक्रम्या न तु कार्यमृणं क्वचित् ॥ १२५ ॥
pratibhūtvaṃ na kasyāpi kāryaṃ ca vyāvahārikam | bhikṣayāpadatikramyā na tu kāryamṛṇaṃ kvacit || 125 ||
स्वशिष्यार्पितधान्यस्य कर्तव्यो विक्रयो न च । जीर्णं दत्वा नवीनं तु ग्राह्यं तन्नैव विक्रयः ॥ १२६ ॥
svaśiṣyārpitadhānyasya kartavyo vikrayo na ca | jīrṇaṃ datvā navīnaṃ tu grāhyaṃ tannaiva vikrayaḥ || 126 ||
भाद्रशुक्लचतुर्थ्यां च कार्यं विघ्नेशपूजनम् । ईषकृष्णचतुर्दश्यां कार्याऽर्चा च हनूमतः ॥ १२७ ॥
bhādraśuklacaturthyāṃ ca kāryaṃ vighneśapūjanam | īṣakṛṣṇacaturdaśyāṃ kāryā'rcā ca hanūmataḥ || 127 ||
मदाश्रितानां सर्वेषां धर्मरक्षणहेतवे । गुरुत्वे स्थापिताभ्यां च ताभ्यां दीक्ष्या मुमुक्षवः ॥ १२८ ॥
madāśritānāṃ sarveṣāṃ dharmarakṣaṇahetave | gurutve sthāpitābhyāṃ ca tābhyāṃ dīkṣyā mumukṣavaḥ || 128 ||
यथाधिकारं संस्थाप्याः स्वे स्वे धर्मे निजाश्रिताः । मान्याः सन्तश्च कर्तव्यः सच्छास्त्राभ्यास आदरात् ॥ १२९ ॥
yathādhikāraṃ saṃsthāpyāḥ sve sve dharme nijāśritāḥ | mānyāḥ santaśca kartavyaḥ sacchāstrābhyāsa ādarāt || 129 ||
मया प्रतिष्ठापितानां मन्दिरेषु महत्सु च । लक्ष्मीनारायणादीनां सेवा कार्या यथाविधि ॥ १३० ॥
mayā pratiṣṭhāpitānāṃ mandireṣu mahatsu ca | lakṣmīnārāyaṇādīnāṃ sevā kāryā yathāvidhi || 130 ||
भगवन्मन्दिरं प्राप्तो योऽन्नार्थी कोऽपि मानवः । आदरात् सतु सम्भाव्यो दानेनान्नस्य शक्तितः ॥ १३१ ॥
bhagavanmandiraṃ prāpto yo'nnārthī ko'pi mānavaḥ | ādarāt satu sambhāvyo dānenānnasya śaktitaḥ || 131 ||
संस्थाप्य विप्रं विद्वांसं पाठशालां विधाप्य च । प्रवर्तनीया सद्विद्या भुवि यत्सुकृतं महत् ॥ १३२ ॥
saṃsthāpya vipraṃ vidvāṃsaṃ pāṭhaśālāṃ vidhāpya ca | pravartanīyā sadvidyā bhuvi yatsukṛtaṃ mahat || 132 ||
अथैतयोस्तु भार्याभ्यामाज्ञया पत्युरात्मनः । कृष्णमन्त्रोपदेशश्च कर्तव्यः स्त्रीभ्य एव हि ॥ १३३ ॥
athaitayostu bhāryābhyāmājñayā patyurātmanaḥ | kṛṣṇamantropadeśaśca kartavyaḥ strībhya eva hi || 133 ||
स्वासन्नसम्बन्धहीना नरास्ताभ्यां तु कर्हिचित् । न स्प्रष्टव्या न भाष्याश्च तेभ्यो दर्शयं मुख न च ॥ १३४ ॥
svāsannasambandhahīnā narāstābhyāṃ tu karhicit | na spraṣṭavyā na bhāṣyāśca tebhyo darśayaṃ mukha na ca || 134 ||
गृहाख्याश्रमिणो ये स्युः पुरुषा मदुपाश्रिताः । स्वासन्नसम्बन्धहीना न स्पृश्या विधवाश्च तैः ॥ १३५ ॥
gṛhākhyāśramiṇo ye syuḥ puruṣā madupāśritāḥ | svāsannasambandhahīnā na spṛśyā vidhavāśca taiḥ || 135 ||
मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा विजने तु वयःस्थया । अनापदि न तैः स्थेयं कार्यं दानं न योषितः ॥ १३६ ॥
mātrā svasrā duhitrā vā vijane tu vayaḥsthayā | anāpadi na taiḥ stheyaṃ kāryaṃ dānaṃ na yoṣitaḥ || 136 ||
प्रसङ्गो व्यवहारेण यस्याः केनापि भूपतेः । भवेत्तस्याः स्त्रियाः कार्यः प्रसङ्गो नैव सर्वथा ॥ १३७ ॥
prasaṅgo vyavahāreṇa yasyāḥ kenāpi bhūpateḥ | bhavettasyāḥ striyāḥ kāryaḥ prasaṅgo naiva sarvathā || 137 ||
अन्नाद्यैः शक्तितोऽभ्यचर्यो ह्यतिथिस्तैर्गृहागतः । दैवं पित्र्यं यथाशक्ति कर्तव्य च यथोचितम् ॥ १३८ ॥
annādyaiḥ śaktito'bhyacaryo hyatithistairgṛhāgataḥ | daivaṃ pitryaṃ yathāśakti kartavya ca yathocitam || 138 ||
यावज्जीवं च शुश्रूषा कार्या मातुः पितुर्गुरोः । रोगार्तस्य मनुष्यस्य यथाशक्ति च मामकैः ॥ १३९ ॥
yāvajjīvaṃ ca śuśrūṣā kāryā mātuḥ piturguroḥ | rogārtasya manuṣyasya yathāśakti ca māmakaiḥ || 139 ||
यथाशक्त्युद्यमः कार्यो निजवर्णाश्रमोचितः । मुष्कच्छेदो न कर्तव्यो वृषस्य कृषिवृत्तिभिः ॥ १४० ॥
yathāśaktyudyamaḥ kāryo nijavarṇāśramocitaḥ | muṣkacchedo na kartavyo vṛṣasya kṛṣivṛttibhiḥ || 140 ||
यथाशक्ति यथाकालं सङ्ग्रहोऽन्नधनस्य तैः । यावद्वयं च कर्तव्यः पशुमद्भिस्तृणस्य च ॥ १४१ ॥
yathāśakti yathākālaṃ saṅgraho'nnadhanasya taiḥ | yāvadvayaṃ ca kartavyaḥ paśumadbhistṛṇasya ca || 141 ||
गवादीनां पशूनां च तृणतोयादिभिर्यदि । सम्भावनं भवेत् स्वेन रक्ष्यास्ते तर्हिनान्यथा ॥ १४२ ॥
gavādīnāṃ paśūnāṃ ca tṛṇatoyādibhiryadi | sambhāvanaṃ bhavet svena rakṣyāste tarhinānyathā || 142 ||
ससाक्ष्यमन्तरा लेखं पुत्रमित्रादिनापि च । भूवित्तदानादानाभ्यां व्यवहार्यं न कर्हिचित् ॥ १४३ ॥
sasākṣyamantarā lekhaṃ putramitrādināpi ca | bhūvittadānādānābhyāṃ vyavahāryaṃ na karhicit || 143 ||
कार्ये वैवाहिकं स्वस्यान्यस्य वार्णधनस्य तु । भाषाबन्धो न कर्तव्यः ससाक्ष्यं लेखमन्तरा ॥ १४४ ॥
kārye vaivāhikaṃ svasyānyasya vārṇadhanasya tu | bhāṣābandho na kartavyaḥ sasākṣyaṃ lekhamantarā || 144 ||
आयद्रव्यानुसारेण व्ययः कार्यो हि सर्वदा । अन्यथा तु महद्दुःखं भवेदित्यवधार्यताम् ॥ १४५ ॥
āyadravyānusāreṇa vyayaḥ kāryo hi sarvadā | anyathā tu mahadduḥkhaṃ bhavedityavadhāryatām || 145 ||
द्रव्यस्यायो भवेद्यावान् व्ययो वा व्यावहारिके । तौ संस्मृत्य स्वयं लेख्यौ स्वक्षरैः प्रतिवासरम् ॥ १४६ ॥
dravyasyāyo bhavedyāvān vyayo vā vyāvahārike | tau saṃsmṛtya svayaṃ lekhyau svakṣaraiḥ prativāsaram || 146 ||
निजवृत्युद्यमप्राप्तधनधान्यादितश्च तः । अर्प्यो दशाशः कृष्णाय विंशोऽशस्त्विह दुर्बलैः ॥ १४७ ॥
nijavṛtyudyamaprāptadhanadhānyāditaśca taḥ | arpyo daśāśaḥ kṛṣṇāya viṃśo'śastviha durbalaiḥ || 147 ||
एकादशीमुखानां च व्रतानां निजशक्तितः । उद्यापनं यथाशास्त्रं कर्तव्यं चिन्तितार्थदम् ॥ १४८ ॥
ekādaśīmukhānāṃ ca vratānāṃ nijaśaktitaḥ | udyāpanaṃ yathāśāstraṃ kartavyaṃ cintitārthadam || 148 ||
कर्तव्यं कारणीयं वा श्रावणे मासि सर्वथा । बिल्वपत्रादिभिः प्रीत्या श्रीमहादेवपूजनम् ॥ १४९ ॥
kartavyaṃ kāraṇīyaṃ vā śrāvaṇe māsi sarvathā | bilvapatrādibhiḥ prītyā śrīmahādevapūjanam || 149 ||
स्वाचार्यान्न ऋणं ग्राह्यं श्रीकृष्णस्य च मन्दिरात् । ताभ्यां स्वव्यवहारार्थं पात्रभूषांशुकादि च ॥ १५० ॥
svācāryānna ṛṇaṃ grāhyaṃ śrīkṛṣṇasya ca mandirāt | tābhyāṃ svavyavahārārthaṃ pātrabhūṣāṃśukādi ca || 150 ||
श्रीकृष्णगुरुसाधूनां दर्शनार्थं गतौ पथि । तत्स्थानेषु च न ग्राह्यं परान्नं निजपुण्यहृत् ॥ १५१ ॥
śrīkṛṣṇagurusādhūnāṃ darśanārthaṃ gatau pathi | tatsthāneṣu ca na grāhyaṃ parānnaṃ nijapuṇyahṛt || 151 ||
प्रतिज्ञातं धनं देयं यत्स्यात्तत् कर्मकारिणे कर्मकारिणे । न गोप्यमृणशुद्धयादि व्यवहार्यं न दुर्जनैः ॥ १५२ ॥
pratijñātaṃ dhanaṃ deyaṃ yatsyāttat karmakāriṇe karmakāriṇe | na gopyamṛṇaśuddhayādi vyavahāryaṃ na durjanaiḥ || 152 ||
दुष्कालस्य रिपूणां वा नृपस्योपद्रवेण वा । लज्जाघनप्राणनाशः प्राप्तः स्याद्यत्र सर्वथा ॥ १५३ ॥
duṣkālasya ripūṇāṃ vā nṛpasyopadraveṇa vā | lajjāghanaprāṇanāśaḥ prāptaḥ syādyatra sarvathā || 153 ||
मूलदेशोऽपि स स्वेषां सद्य एव विचक्षणैः । त्याज्यो मदाश्रितैः स्थेयं गत्वा देशान्तरं सुखम् ॥ १५४ ॥
mūladeśo'pi sa sveṣāṃ sadya eva vicakṣaṇaiḥ | tyājyo madāśritaiḥ stheyaṃ gatvā deśāntaraṃ sukham || 154 ||
आढ्यैस्तु गृहिभिः कार्या अहिंसा वैष्णवा मखाः । तीर्थेषु पर्वसु तथा भोज्या विप्राश्च साधवः ॥ १५५ ॥
āḍhyaistu gṛhibhiḥ kāryā ahiṃsā vaiṣṇavā makhāḥ | tīrtheṣu parvasu tathā bhojyā viprāśca sādhavaḥ || 155 ||
महोत्सवा भगवतः कर्तव्या मन्दिरेषु तैः । देयानि पात्रविप्रेभ्यो दानानि विविधानि च ॥ १५६ ॥
mahotsavā bhagavataḥ kartavyā mandireṣu taiḥ | deyāni pātraviprebhyo dānāni vividhāni ca || 156 ||
मदाश्रितैर्नृपैर्धर्मशास्त्रमाश्रित्य चाखिलाः । प्रजाः स्वाः पुत्रवत्पाल्या धर्म स्थाप्यो धरातले ॥ १५७ ॥
madāśritairnṛpairdharmaśāstramāśritya cākhilāḥ | prajāḥ svāḥ putravatpālyā dharma sthāpyo dharātale || 157 ||
राज्याङ्गोपायषड्वर्गा ज्ञेतास्तीर्थानि चाञ्जसा । व्यवहारविदः सभ्या दण्ड्यादण्ड्याश्च लक्षणैः ॥ १५८ ॥
rājyāṅgopāyaṣaḍvargā jñetāstīrthāni cāñjasā | vyavahāravidaḥ sabhyā daṇḍyādaṇḍyāśca lakṣaṇaiḥ || 158 ||
सभर्तृकाभिर्नारीभिः सेव्यः स्वपतिरीशवत् । अन्धो रोगी दरिद्रो वा षण्ढो वाच्यं न दुर्वचः ॥ १५९ ॥
sabhartṛkābhirnārībhiḥ sevyaḥ svapatirīśavat | andho rogī daridro vā ṣaṇḍho vācyaṃ na durvacaḥ || 159 ||
रूपयौवनयुक्तस्य गुणिनोऽन्यनरस्य तु । प्रसङ्गो नैव कर्तव्यस्ताभिः साहजिकोऽपि च ॥ १६० ॥
rūpayauvanayuktasya guṇino'nyanarasya tu | prasaṅgo naiva kartavyastābhiḥ sāhajiko'pi ca || 160 ||
नरेक्ष्यनाभ्यूरुकुचाऽनुत्तरीया च नो भवेत् । साध्वी स्वी न च भण्डेक्षा न निर्लज्जादिसङ्गिनी ॥ १६१ ॥
narekṣyanābhyūrukucā'nuttarīyā ca no bhavet | sādhvī svī na ca bhaṇḍekṣā na nirlajjādisaṅginī || 161 ||
भूषासदंशुकघृतिः परगेहोपवेशनम् । त्याज्य हास्यादि च स्त्रीभिः पत्यौ देशान्तरं गते ॥ १६२ ॥
bhūṣāsadaṃśukaghṛtiḥ paragehopaveśanam | tyājya hāsyādi ca strībhiḥ patyau deśāntaraṃ gate || 162 ||
विधवाभिस्तु योषाभिः सेव्यः पतिधिया हरिः । आज्ञायां पितृपुत्रादेर्वृत्यं स्वातन्त्र्यतो न तु ॥ १६३ ॥
vidhavābhistu yoṣābhiḥ sevyaḥ patidhiyā hariḥ | ājñāyāṃ pitṛputrādervṛtyaṃ svātantryato na tu || 163 ||
स्वासन्नसम्बन्धहीना नराः स्पृश्या न कर्हिचित् । तरुणैस्तैथ तारुण्ये भाष्यं नावश्यकं विना ॥ १६४ ॥
svāsannasambandhahīnā narāḥ spṛśyā na karhicit | taruṇaistaitha tāruṇye bhāṣyaṃ nāvaśyakaṃ vinā || 164 ||
स्तनन्धयस्य नुः स्पर्शे न दोषोऽस्ति पशोरिव । आवश्यके च वृद्धस्य स्पर्शे तेन च भाषणे ॥ १६५ ॥
stanandhayasya nuḥ sparśe na doṣo'sti paśoriva | āvaśyake ca vṛddhasya sparśe tena ca bhāṣaṇe || 165 ||
विद्यानासन्नसम्बन्धात्ताभिः पाठ्या न कापि नुः । व्रतोपवासैः कर्तव्यो मुहुर्देहदमस्तथा ॥ १६६ ॥
vidyānāsannasambandhāttābhiḥ pāṭhyā na kāpi nuḥ | vratopavāsaiḥ kartavyo muhurdehadamastathā || 166 ||
घनं च धर्मकार्येऽपि स्वनिर्वाहोपयोगि यत् । देयं ताभिर्न तत् क्वापि तत् देयं चेदधिकं तदा ॥ १६७ ॥
ghanaṃ ca dharmakārye'pi svanirvāhopayogi yat | deyaṃ tābhirna tat kvāpi tat deyaṃ cedadhikaṃ tadā || 167 ||
कार्यश्च सकृदाहारस्ताभिः स्वापस्तु भूतले । मैथुनासक्तयोर्वीक्षा क्वापि कार्या न देहिनोः ॥ १६८ ॥
kāryaśca sakṛdāhārastābhiḥ svāpastu bhūtale | maithunāsaktayorvīkṣā kvāpi kāryā na dehinoḥ || 168 ||
वेषो न धार्यस्ताभिश्च सुवासिन्याः स्त्रियास्तथा । न्यासिन्या वीतरागाया विकृतश्च न कर्हिचित् ॥ १६९ ॥
veṣo na dhāryastābhiśca suvāsinyāḥ striyāstathā | nyāsinyā vītarāgāyā vikṛtaśca na karhicit || 169 ||
सङ्गो न गर्भपातिन्याः स्पर्शः कार्यश्च योषितः । शृङ्गारवार्ता न नृणां कार्याः श्रव्या न वै क्वचित् ॥ १७० ॥
saṅgo na garbhapātinyāḥ sparśaḥ kāryaśca yoṣitaḥ | śṛṅgāravārtā na nṛṇāṃ kāryāḥ śravyā na vai kvacit || 170 ||
निजसम्बन्धिभिरपि तारुण्ये तरुणैर्नरैः । साकं रहसि न स्थेयं ताभिरापदमन्तरा ॥ १७१ ॥
nijasambandhibhirapi tāruṇye taruṇairnaraiḥ | sākaṃ rahasi na stheyaṃ tābhirāpadamantarā || 171 ||
न होलाखेलनं कार्यं न भूषादेश्च धारणम् । न धातुसूत्रयुक्सूक्ष्मवस्त्रादेरपि कर्हिचित् ॥ १७२ ॥
na holākhelanaṃ kāryaṃ na bhūṣādeśca dhāraṇam | na dhātusūtrayuksūkṣmavastrāderapi karhicit || 172 ||
सधवाविधवाभिश्च न स्नातव्यं निरम्बरम् । स्वरजोदर्शनं स्वीभिर्गोपनीयं न सर्वथा ॥ १७३ ॥
sadhavāvidhavābhiśca na snātavyaṃ nirambaram | svarajodarśanaṃ svībhirgopanīyaṃ na sarvathā || 173 ||
मनुष्यं चांशुकादीनि नारी क्वापि रजःस्वला । दिनत्रयं स्पृशेन्नैव स्नात्वा तुर्येऽह्नि सा स्पृशेत् ॥ १७४ ॥
manuṣyaṃ cāṃśukādīni nārī kvāpi rajaḥsvalā | dinatrayaṃ spṛśennaiva snātvā turye'hni sā spṛśet || 174 ||
नैष्ठिकव्रतवन्तो ये वर्णिनो मदुपाश्रयाः । तैः स्पृश्या न स्त्रियो भाष्या न न वीक्ष्याश्च ता धिया ॥ १७५ ॥
naiṣṭhikavratavanto ye varṇino madupāśrayāḥ | taiḥ spṛśyā na striyo bhāṣyā na na vīkṣyāśca tā dhiyā || 175 ||
तासां वार्ता न कर्तव्या न श्र्व्याश्च कदाचन । तत्पादचारस्थानेषु न च स्नानादिकाः क्रियाः ॥ १७६ ॥
tāsāṃ vārtā na kartavyā na śrvyāśca kadācana | tatpādacārasthāneṣu na ca snānādikāḥ kriyāḥ || 176 ||
देवताप्रतिमां हित्वा लेख्या काष्ठादिजापि वा । न योषित्प्रतिमा स्पृश्या न वीक्ष्या बुद्धिपूर्वकम् ॥ १७७ ॥
devatāpratimāṃ hitvā lekhyā kāṣṭhādijāpi vā | na yoṣitpratimā spṛśyā na vīkṣyā buddhipūrvakam || 177 ||
न स्त्रीप्रतिकृतिः कार्या न स्पृश्यं योषितोंऽशुकम् । न वीक्ष्यं मैथुनपरं प्राणिमात्रं च तैर्धिया ॥ १७८ ॥
na strīpratikṛtiḥ kāryā na spṛśyaṃ yoṣitoṃ'śukam | na vīkṣyaṃ maithunaparaṃ prāṇimātraṃ ca tairdhiyā || 178 ||
न स्पृश्यो नेक्षणीयश्च नारीवेषघरः पुमान् । न कार्यं स्त्रीः समुद्दिश्य भगवदुगुणकीर्तनम् ॥ १७९ ॥
na spṛśyo nekṣaṇīyaśca nārīveṣagharaḥ pumān | na kāryaṃ strīḥ samuddiśya bhagavaduguṇakīrtanam || 179 ||
ब्रह्मचर्यव्रतत्यागपरं वाक्यं गुरोरपि । तैर्न मान्यं सदा स्थेयं धीरैस्तुष्टैरमानिभिः ॥ १८० ॥
brahmacaryavratatyāgaparaṃ vākyaṃ gurorapi | tairna mānyaṃ sadā stheyaṃ dhīraistuṣṭairamānibhiḥ || 180 ||
स्वातिनैकट्यमायान्ती प्रसभं वनिता तु या । निवारणीया साभाष्य तिरस्कृत्यापि वा द्रुतम् ॥ १८१ ॥
svātinaikaṭyamāyāntī prasabhaṃ vanitā tu yā | nivāraṇīyā sābhāṣya tiraskṛtyāpi vā drutam || 181 ||
प्राणापद्युपन्नायां स्त्रीणां स्वेषां च वा क्वचित् । तदा स्पृष्ट्वापि तद्रक्षा कार्या सम्भाष्य ताश्च वा ॥ १८२ ॥
prāṇāpadyupannāyāṃ strīṇāṃ sveṣāṃ ca vā kvacit | tadā spṛṣṭvāpi tadrakṣā kāryā sambhāṣya tāśca vā || 182 ||
तैलाभ्यङ्गो न कर्तव्यो न धार्यं चायुधं तथा । वेषो न विकृतो धार्यो जेतव्या रसना च तैः ॥ १८३ ॥
tailābhyaṅgo na kartavyo na dhāryaṃ cāyudhaṃ tathā | veṣo na vikṛto dhāryo jetavyā rasanā ca taiḥ || 183 ||
परिवेषणकर्त्री स्याद्यत्र स्त्री विप्रवेश्मनि । न गम्यं तत्र भिक्षार्थं गन्तव्यमितरत्र तु ॥ १८४ ॥
pariveṣaṇakartrī syādyatra strī vipraveśmani | na gamyaṃ tatra bhikṣārthaṃ gantavyamitaratra tu || 184 ||
अभ्यासो वेदशास्त्राणां कार्यश्च गुरुसेवनम् । वर्ज्यः स्त्रीणामिव स्त्रैणपुंसां सङ्गश्च तैः सदा ॥ १८५ ॥
abhyāso vedaśāstrāṇāṃ kāryaśca gurusevanam | varjyaḥ strīṇāmiva straiṇapuṃsāṃ saṅgaśca taiḥ sadā || 185 ||
चर्मवारि न वै पेयं जात्या विप्रेण केनचित् । पलाण्डुलशुनाद्यं च तेन भक्ष्यं न सर्वथा ॥ १८६ ॥
carmavāri na vai peyaṃ jātyā vipreṇa kenacit | palāṇḍulaśunādyaṃ ca tena bhakṣyaṃ na sarvathā || 186 ||
स्नानं सन्ध्यां च गायत्रीजपं श्रीविष्णुपूजनम् । अकृत्वा वैश्वदेवं च कर्तव्यं नैव भोजनम् ॥ १८७ ॥
snānaṃ sandhyāṃ ca gāyatrījapaṃ śrīviṣṇupūjanam | akṛtvā vaiśvadevaṃ ca kartavyaṃ naiva bhojanam || 187 ||
साधवो येऽथ तैः सर्वेनैष्ठिकब्रह्मचारिवत् । स्त्रीस्त्रैणसङ्गादि वर्ण्य जेतव्याश्चान्तरारयः ॥ १८८ ॥
sādhavo ye'tha taiḥ sarvenaiṣṭhikabrahmacārivat | strīstraiṇasaṅgādi varṇya jetavyāścāntarārayaḥ || 188 ||
सर्वेन्द्रियाणि जेयानि रसना तु विशेषतः । न द्रव्यसहग्रहः कार्यः कारणीयो न केनचित् ॥ १८९ ॥
sarvendriyāṇi jeyāni rasanā tu viśeṣataḥ | na dravyasahagrahaḥ kāryaḥ kāraṇīyo na kenacit || 189 ||
न्यासो रक्ष्यो न कस्यापि पेय त्याज्यं न कर्हिचित् । न प्रवेशयितव्या च स्वावासे स्त्री कदाचन ॥ १९० ॥
nyāso rakṣyo na kasyāpi peya tyājyaṃ na karhicit | na praveśayitavyā ca svāvāse strī kadācana || 190 ||
न च सङ्घं विना रात्रौ चलितव्यमनापदि । एकाकिभिर्न गन्तव्य तथा क्वापि विनापदम् ॥ १९१ ॥
na ca saṅghaṃ vinā rātrau calitavyamanāpadi | ekākibhirna gantavya tathā kvāpi vināpadam || 191 ||
अनर्घ्यं चित्रितं वासः कुसुम्भाद्यैश्च रञ्जितम् । न धार्यं च महावस्त्रं प्राप्तमन्येच्छयापि तत् ॥ १९२ ॥
anarghyaṃ citritaṃ vāsaḥ kusumbhādyaiśca rañjitam | na dhāryaṃ ca mahāvastraṃ prāptamanyecchayāpi tat || 192 ||
भिक्षां सभां विना नैव गन्तव्यं गृहिणो गृहम् । व्यर्थः कालो न नेतव्यो भक्तिं भगवतो विना ॥ १९३ ॥
bhikṣāṃ sabhāṃ vinā naiva gantavyaṃ gṛhiṇo gṛham | vyarthaḥ kālo na netavyo bhaktiṃ bhagavato vinā || 193 ||
पुमानेव भवेद्यत्र पक्वान्नपरिवेषणः । ईक्षणादि भवेन्नैव यत्र स्त्रीणां च सर्वथा ॥ १९४ ॥
pumāneva bhavedyatra pakvānnapariveṣaṇaḥ | īkṣaṇādi bhavennaiva yatra strīṇāṃ ca sarvathā || 194 ||
तत्र गृहिगृहे भोक्तुं गन्तव्यं साधुभिर्मम । अन्यथामान्नमर्थित्वा पाकः कार्यः स्वयं च तैः ॥ १९५ ॥
tatra gṛhigṛhe bhoktuṃ gantavyaṃ sādhubhirmama | anyathāmānnamarthitvā pākaḥ kāryaḥ svayaṃ ca taiḥ || 195 ||
आर्षभो भरतः पूर्वं जडविप्रो यथा भुवि । अवर्ततात्र परमहंसैर्वृत्य तथैव तैः ॥ १९६ ॥
ārṣabho bharataḥ pūrvaṃ jaḍavipro yathā bhuvi | avartatātra paramahaṃsairvṛtya tathaiva taiḥ || 196 ||
वर्णिभिः साधुभिश्चैतेर्वर्जनीयं प्रयत्नतः । ताम्बूलस्याहिफेनस्य तमालादेश्च भक्षणम् ॥ १९७ ॥
varṇibhiḥ sādhubhiścaitervarjanīyaṃ prayatnataḥ | tāmbūlasyāhiphenasya tamālādeśca bhakṣaṇam || 197 ||
संस्कारेषु न भोक्तव्यं गर्भाधानमुखेषु तैः । प्रेतश्राद्धेषु सर्वेषु श्राद्धे च द्वादशाह्निके ॥ १९८ ॥
saṃskāreṣu na bhoktavyaṃ garbhādhānamukheṣu taiḥ | pretaśrāddheṣu sarveṣu śrāddhe ca dvādaśāhnike || 198 ||
दिवास्वापो न कर्तव्यो रोगाद्यापदमन्तरा । ग्राम्यवार्ता न कार्या च न श्रव्या बुद्धिपूर्वकम् ॥ १९९ ॥
divāsvāpo na kartavyo rogādyāpadamantarā | grāmyavārtā na kāryā ca na śravyā buddhipūrvakam || 199 ||
स्वप्यं न तैश्च खट्वायां विना रोगादिमापदम् । निश्छद्म वर्तितव्यं च साधूनामग्रतः सदा ॥ २०० ॥
svapyaṃ na taiśca khaṭvāyāṃ vinā rogādimāpadam | niśchadma vartitavyaṃ ca sādhūnāmagrataḥ sadā || 200 ||
गालिदानं ताडनं च कृतं कुमतिभिर्जनैः । क्षन्तव्यमेव सर्वेषां चिन्तनीयं हितं च तैः ॥ २०१ ॥
gālidānaṃ tāḍanaṃ ca kṛtaṃ kumatibhirjanaiḥ | kṣantavyameva sarveṣāṃ cintanīyaṃ hitaṃ ca taiḥ || 201 ||
दूतकर्म न कर्तव्यं पैशुनं चारकर्म च । देहेऽहन्ता च ममता न कार्या स्वजनादिषु ॥ २०२ ॥
dūtakarma na kartavyaṃ paiśunaṃ cārakarma ca | dehe'hantā ca mamatā na kāryā svajanādiṣu || 202 ||
इति सङ्क्षेपतो धर्माः सर्वेषां लिखिता मया । साम्प्रदायिकग्रन्थेभ्यो ज्ञेय एषां तु विस्तरः ॥ २०३ ॥
iti saṅkṣepato dharmāḥ sarveṣāṃ likhitā mayā | sāmpradāyikagranthebhyo jñeya eṣāṃ tu vistaraḥ || 203 ||
सच्छास्त्राणां समुद्धृत्य सर्वेषां सारमात्मना । पत्रीयं लिखिता नृणामभीष्टफलदायिनी ॥ २०४ ॥
sacchāstrāṇāṃ samuddhṛtya sarveṣāṃ sāramātmanā | patrīyaṃ likhitā nṛṇāmabhīṣṭaphaladāyinī || 204 ||
इमावेव ततो नित्यमनुसृत्य ममाश्रितैः । यतात्मभिर्वर्तितव्यं न तु स्वैरं कदाचन ॥ २०५ ॥
imāveva tato nityamanusṛtya mamāśritaiḥ | yatātmabhirvartitavyaṃ na tu svairaṃ kadācana || 205 ||
वर्तिष्यन्ते य इत्थं हि पुरुषा योषितस्तदा । ते धर्मादिचतुर्वर्गसिद्धिं प्राप्स्यन्ति निश्चितम् ॥ २०६ ॥
vartiṣyante ya itthaṃ hi puruṣā yoṣitastadā | te dharmādicaturvargasiddhiṃ prāpsyanti niścitam || 206 ||
नेत्थं य आचरिष्यन्ति ते त्वस्मत्सम्प्रदायतः । बहिर्भूता इति ज्ञेयं स्त्रीपुंसैः साम्प्रदायिकैः ॥ २०७ ॥
netthaṃ ya ācariṣyanti te tvasmatsampradāyataḥ | bahirbhūtā iti jñeyaṃ strīpuṃsaiḥ sāmpradāyikaiḥ || 207 ||
शिक्षापत्र्याः प्रतिदिनं पाठोऽस्या मदुपाश्रितैः । कर्तव्योऽनक्षरज्ञैस्तु श्रवणं कार्यमादरात् ॥ २०८ ॥
śikṣāpatryāḥ pratidinaṃ pāṭho'syā madupāśritaiḥ | kartavyo'nakṣarajñaistu śravaṇaṃ kāryamādarāt || 208 ||
वक्त्रभावे तु पूजैव कार्यास्याः प्रतिवासरम् । मद्रूपमिति मद्वाणी मान्येयं परमादरात् ॥ २०९ ॥
vaktrabhāve tu pūjaiva kāryāsyāḥ prativāsaram | madrūpamiti madvāṇī mānyeyaṃ paramādarāt || 209 ||
युक्ताय सम्पदा दैव्या दातव्येयं तु पत्रिका । आसुर्या सम्पदाढ्याय पुंसे देया न कर्हिचित् ॥ २१० ॥
yuktāya sampadā daivyā dātavyeyaṃ tu patrikā | āsuryā sampadāḍhyāya puṃse deyā na karhicit || 210 ||
विक्रमार्कशकस्याब्दे नेत्राष्टवसुभूमिते । वसन्ताद्यदिने शिङ्क्षापत्रीय लिखिता शुभा ॥ २११ ॥
vikramārkaśakasyābde netrāṣṭavasubhūmite | vasantādyadine śiṅkṣāpatrīya likhitā śubhā || 211 ||
निजाश्रितानां सकलार्तिहन्ता, सधर्मभक्तेरवनं विधाता । दाता सुखानां मनसेप्सितानां, तनोतु कृष्णोऽखिलमङ्गलं नः ॥ २१२ ॥
nijāśritānāṃ sakalārtihantā, sadharmabhakteravanaṃ vidhātā | dātā sukhānāṃ manasepsitānāṃ, tanotu kṛṣṇo'khilamaṅgalaṃ naḥ || 212 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).