॥लोमश उवाच॥ । एवं ते शिवधर्माश्च कथितास्तेन वै द्विजाः॥ । सविशेषाः पाशुपताः प्रसादाच्चैव विस्तरात् ॥ १ ॥
||lomaśa uvāca|| | evaṃ te śivadharmāśca kathitāstena vai dvijāḥ|| | saviśeṣāḥ pāśupatāḥ prasādāccaiva vistarāt || 1 ||
केदारखण्डः · अध्यायः ३२
A chapter of the Skanda Purana.
96 versesSanskrit with transliteration
॥लोमश उवाच॥ । एवं ते शिवधर्माश्च कथितास्तेन वै द्विजाः॥ । सविशेषाः पाशुपताः प्रसादाच्चैव विस्तरात् ॥ १ ॥
||lomaśa uvāca|| | evaṃ te śivadharmāśca kathitāstena vai dvijāḥ|| | saviśeṣāḥ pāśupatāḥ prasādāccaiva vistarāt || 1 ||
अनेकागमसंवीता यथातत्त्वमुदाहृताः॥ । कापालिकानां भेदाश्च प्रोक्ता व्याससमासतः ॥ २ ॥
anekāgamasaṃvītā yathātattvamudāhṛtāḥ|| | kāpālikānāṃ bhedāśca proktā vyāsasamāsataḥ || 2 ||
धर्मा नानाविधाः प्रोक्ता नंदिनं प्रति वै तदा ॥ ३ ॥
dharmā nānāvidhāḥ proktā naṃdinaṃ prati vai tadā || 3 ||
॥ऋषय ऊचुः॥ । श्रुतं कुमारचरितमविशेषं सुमंगलम्॥ । अस्माभिश्च महाभागकिंचित्पृच्छामहे वयम् ॥ ४ ॥
||ṛṣaya ūcuḥ|| | śrutaṃ kumāracaritamaviśeṣaṃ sumaṃgalam|| | asmābhiśca mahābhāgakiṃcitpṛcchāmahe vayam || 4 ||
श्वेतस्य राजसिंहस्य चरितं परमाद्भुतम्॥ । येन संतोषितो रुद्रः शिवो भक्त्याऽप्रमेयया ॥ ५ ॥
śvetasya rājasiṃhasya caritaṃ paramādbhutam|| | yena saṃtoṣito rudraḥ śivo bhaktyā'prameyayā || 5 ||
ते भक्तास्ते महात्मानो ज्ञानिनस्ते च कर्मिणः॥ । येऽर्चयंति महाशंभुं देवं भक्त्या समावृताः ॥ ६ ॥
te bhaktāste mahātmāno jñāninaste ca karmiṇaḥ|| | ye'rcayaṃti mahāśaṃbhuṃ devaṃ bhaktyā samāvṛtāḥ || 6 ||
तस्मात्पृच्छामहे सर्वे चरितं शंकरस्य च॥ । व्यासप्रसादात्सर्वं यज्जानासि त्वं न चापरः ॥ ७ ॥
tasmātpṛcchāmahe sarve caritaṃ śaṃkarasya ca|| | vyāsaprasādātsarvaṃ yajjānāsi tvaṃ na cāparaḥ || 7 ||
निशम्य वचनं तेषां मुनीनां लोमशोऽब्रवीत् ॥ ८ ॥
niśamya vacanaṃ teṣāṃ munīnāṃ lomaśo'bravīt || 8 ||
॥लोमश उवाच॥ । आकर्ण्यतां महाभागाश्चरितं परमाद्भुतम्॥ । तस्य राज्ञो हि भजतो राजभोगांश्च सर्वशः॥ । मतिर्द्धिर्मे समुत्पन्ना श्वेतस्य च महात्मनः ॥ ९ ॥
||lomaśa uvāca|| | ākarṇyatāṃ mahābhāgāścaritaṃ paramādbhutam|| | tasya rājño hi bhajato rājabhogāṃśca sarvaśaḥ|| | matirddhirme samutpannā śvetasya ca mahātmanaḥ || 9 ||
पृथिवीं पालयामास प्रजा धर्मेण पालयन्॥ । ब्रह्मण्यः सत्यवाक्छूरः शिवभक्तो निरंतरम् ॥ १० ॥
pṛthivīṃ pālayāmāsa prajā dharmeṇa pālayan|| | brahmaṇyaḥ satyavākchūraḥ śivabhakto niraṃtaram || 10 ||
राज्यं शशासाथ स शक्तितो नृपो भक्त्या तदा चैव समर्चयत्सदा॥ । शंभुं परेशं परमं परात्परं शांतं पुराणं परमात्मरूपम् ॥ ११ ॥
rājyaṃ śaśāsātha sa śaktito nṛpo bhaktyā tadā caiva samarcayatsadā|| | śaṃbhuṃ pareśaṃ paramaṃ parātparaṃ śāṃtaṃ purāṇaṃ paramātmarūpam || 11 ||
आयुस्तस्य परिक्षीणमर्चतः परमेश्वरम्॥ । अथैतच्च महाभाग चरितं श्रूयतां मम ॥ १२ ॥
āyustasya parikṣīṇamarcataḥ parameśvaram|| | athaitacca mahābhāga caritaṃ śrūyatāṃ mama || 12 ||
वाणी शिवकथायुक्ता परमाश्चर्यसंयुता॥ । न वाऽऽधयो हि तस्यैव व्याधयो हि महीपतेः ॥ १३ ॥
vāṇī śivakathāyuktā paramāścaryasaṃyutā|| | na vā''dhayo hi tasyaiva vyādhayo hi mahīpateḥ || 13 ||
तस्य राज्ञो न बाधंते तथा चोपद्रवास्त्वमी॥ । निरीतिको जनो ह्यासीन्निरुपद्रव एव च ॥ १४ ॥
tasya rājño na bādhaṃte tathā copadravāstvamī|| | nirītiko jano hyāsīnnirupadrava eva ca || 14 ||
अकृष्टपच्यौषधयस्तस्य राज्ञोऽभवन्भुवि॥ । तपस्विनो ब्राह्मणाश्च वर्णाश्रमयुता जनाः ॥ १५ ॥
akṛṣṭapacyauṣadhayastasya rājño'bhavanbhuvi|| | tapasvino brāhmaṇāśca varṇāśramayutā janāḥ || 15 ||
न पुत्रमरणे दुःखं नापमानं न मारकाः॥ । न दारिद्र्यं च ते सर्वे प्राप्नुवन्ति कदाचन ॥ १६ ॥
na putramaraṇe duḥkhaṃ nāpamānaṃ na mārakāḥ|| | na dāridryaṃ ca te sarve prāpnuvanti kadācana || 16 ||
एवं बहुतरः कालस्तस्य राज्ञो महात्मनः॥ । गतो हि सफलो विप्राः शिवपूजारतस्य वै ॥ १७ ॥
evaṃ bahutaraḥ kālastasya rājño mahātmanaḥ|| | gato hi saphalo viprāḥ śivapūjāratasya vai || 17 ||
एकदा पूजमानं तं शंकरं परमार्थदम्॥ । यमो हि प्रेषयामास यमदूतान्नृपं प्रति ॥ १८ ॥
ekadā pūjamānaṃ taṃ śaṃkaraṃ paramārthadam|| | yamo hi preṣayāmāsa yamadūtānnṛpaṃ prati || 18 ||
वचनाच्चित्रगुप्तस्य श्वेत आनीयतामिति॥ । तथेति मत्वा ते दूता आगताः शिवमंदिरम् ॥ १९ ॥
vacanāccitraguptasya śveta ānīyatāmiti|| | tatheti matvā te dūtā āgatāḥ śivamaṃdiram || 19 ||
राजानं नेतुकामास्ते पाशहस्ता महाभयाः॥ । यावत्समागता याम्या राजानं ददृशुस्त्वरात् ॥ २० ॥
rājānaṃ netukāmāste pāśahastā mahābhayāḥ|| | yāvatsamāgatā yāmyā rājānaṃ dadṛśustvarāt || 20 ||
न चक्रिरे तदा दूता आज्ञां धर्मस्य चैव हि॥ । ज्ञात्वा सर्वं यमश्चैव आगतः स्वयमेव हि ॥ २१ ॥
na cakrire tadā dūtā ājñāṃ dharmasya caiva hi|| | jñātvā sarvaṃ yamaścaiva āgataḥ svayameva hi || 21 ||
उद्धृत्य दंडं सहसा नेतुकामस्तदा नृपम्॥ । ददर्श च महाबाहुः शिवध्यानपरायणम् ॥ २२ ॥
uddhṛtya daṃḍaṃ sahasā netukāmastadā nṛpam|| | dadarśa ca mahābāhuḥ śivadhyānaparāyaṇam || 22 ||
शिवभक्तियुतं शांतं केवलं ज्ञानसंयुतम्॥ । यमोऽपि दृष्ट्वा राजानं परं क्षोभमुपागमत् ॥ २३ ॥
śivabhaktiyutaṃ śāṃtaṃ kevalaṃ jñānasaṃyutam|| | yamo'pi dṛṣṭvā rājānaṃ paraṃ kṣobhamupāgamat || 23 ||
चित्रस्थो ह्यभवत्स्द्यः प्रेतराजोऽतिविह्वलः॥ । कालरूपश्च यो नित्यं प्रजानां क्षयकारकः ॥ २४ ॥
citrastho hyabhavatsdyaḥ pretarājo'tivihvalaḥ|| | kālarūpaśca yo nityaṃ prajānāṃ kṣayakārakaḥ || 24 ||
आगतस्तत्क्षणादेव नृपं प्रति रुषान्वितः॥ । खड्गेन सितधारेण चर्मणा परमेम हि ॥ २५ ॥
āgatastatkṣaṇādeva nṛpaṃ prati ruṣānvitaḥ|| | khaḍgena sitadhāreṇa carmaṇā paramema hi || 25 ||
तावत्तं ददृशे सोऽपि स्थितं द्वारि भयावृतम्॥ । उवाच कालो हि तदा यमं वैवस्वतं प्रति ॥ २६ ॥
tāvattaṃ dadṛśe so'pi sthitaṃ dvāri bhayāvṛtam|| | uvāca kālo hi tadā yamaṃ vaivasvataṃ prati || 26 ||
कस्मात्त्वया धरमराज नो नीतोऽयं नृपो महान्॥ । यम दूतसहायश्च भीतवत्प्रतिभासि मे ॥ २७ ॥
kasmāttvayā dharamarāja no nīto'yaṃ nṛpo mahān|| | yama dūtasahāyaśca bhītavatpratibhāsi me || 27 ||
कालात्ययो न कर्त्तव्यो वचनान्मम सुव्रत॥ । कालेनोक्तस्तदा धर्म उवाच प्रस्तुतं वचः ॥ २८ ॥
kālātyayo na karttavyo vacanānmama suvrata|| | kālenoktastadā dharma uvāca prastutaṃ vacaḥ || 28 ||
तवाज्ञां च करिष्यामि नात्र कार्या विचारणा॥ । असौ हुरत्ययोऽस्माकं शिवभक्तो निरंतरम् ॥ २९ ॥
tavājñāṃ ca kariṣyāmi nātra kāryā vicāraṇā|| | asau huratyayo'smākaṃ śivabhakto niraṃtaram || 29 ||
चित्रस्था इव तिष्ठाम भयाद्देवस्य शूलिनः॥ । यमस्य वचनं श्रुत्वा कालः क्रोधसमन्वितः॥ । राजानं हंतुमारेभे त्वरितः खड्गमाददे ॥ ३० ॥
citrasthā iva tiṣṭhāma bhayāddevasya śūlinaḥ|| | yamasya vacanaṃ śrutvā kālaḥ krodhasamanvitaḥ|| | rājānaṃ haṃtumārebhe tvaritaḥ khaḍgamādade || 30 ||
त्रिगुणाष्टाक्रसंकाशं प्रविवेश शिवालयम्॥ । यावत्कोपेन महता तावद्दृष्टः पिनाकिना॥ । स्वभक्तं हंतुकामोसौ श्वेतराजानमुत्तमम् ॥ ३१ ॥
triguṇāṣṭākrasaṃkāśaṃ praviveśa śivālayam|| | yāvatkopena mahatā tāvaddṛṣṭaḥ pinākinā|| | svabhaktaṃ haṃtukāmosau śvetarājānamuttamam || 31 ||
ध्यानस्थितं चात्मनि तं विशुद्धज्ञानप्रदीपेन विशुद्धचित्तम्॥ । आत्मानमात्मात्मतया निरंतरं स्वयंप्रकाशं परमं पुरस्तात् ॥ ३२ ॥
dhyānasthitaṃ cātmani taṃ viśuddhajñānapradīpena viśuddhacittam|| | ātmānamātmātmatayā niraṃtaraṃ svayaṃprakāśaṃ paramaṃ purastāt || 32 ||
एवंविधं तं प्रसमीक्ष्य कालं संचिंत्यमानं मनसाऽचलेन॥ । शैवं पदं यत्परमार्थरूपं कैवल्यसायुज्यकरं स्वरूपतः ॥ ३३ ॥
evaṃvidhaṃ taṃ prasamīkṣya kālaṃ saṃciṃtyamānaṃ manasā'calena|| | śaivaṃ padaṃ yatparamārtharūpaṃ kaivalyasāyujyakaraṃ svarūpataḥ || 33 ||
सदाशिवेन दृष्टोऽसौ कालः कालांतकेन च॥ । उच्छृंखलः खलो दर्पाद्विशमानो निजांतिके ॥ ३४ ॥
sadāśivena dṛṣṭo'sau kālaḥ kālāṃtakena ca|| | ucchṛṃkhalaḥ khalo darpādviśamāno nijāṃtike || 34 ||
नंदिकेश्वरमध्यस्थो यावद्दृष्टो निजांतिके॥ । शिवेन जगदीशेन भक्तवत्सलबंधुना ॥ ३५ ॥
naṃdikeśvaramadhyastho yāvaddṛṣṭo nijāṃtike|| | śivena jagadīśena bhaktavatsalabaṃdhunā || 35 ||
निरीक्षितस्तृतीयेन चक्षुषा परमेष्ठिना॥ । स्वभक्तं रक्षमाणेन भस्मसादभवत्क्षणात् ॥ ३६ ॥
nirīkṣitastṛtīyena cakṣuṣā parameṣṭhinā|| | svabhaktaṃ rakṣamāṇena bhasmasādabhavatkṣaṇāt || 36 ||
ददाह तं कालमनेकवर्णं व्यात्ताननं भीमबहूग्ररूपम्॥ । ज्वालावलीभिः परिदह्यमानमतिप्रचंडं भुवनैकभक्षणम् ॥ ३७ ॥
dadāha taṃ kālamanekavarṇaṃ vyāttānanaṃ bhīmabahūgrarūpam|| | jvālāvalībhiḥ paridahyamānamatipracaṃḍaṃ bhuvanaikabhakṣaṇam || 37 ||
ददर्शिरे देवगणाः समेताः सयक्षगंधर्वपिशाचगुह्यकाः॥ । सिद्धाप्सरःसर्वखगाश्च पन्नगाः पतत्रिणो लोकपालास्तथैव ॥ ३८ ॥
dadarśire devagaṇāḥ sametāḥ sayakṣagaṃdharvapiśācaguhyakāḥ|| | siddhāpsaraḥsarvakhagāśca pannagāḥ patatriṇo lokapālāstathaiva || 38 ||
ज्वालामालावृतं कालमीश्वरस्याग्रतः स्थितम्॥ । लब्धसंज्ञस्तदा राजा कालं स्वं हंतुमागतम् ॥ ३९ ॥
jvālāmālāvṛtaṃ kālamīśvarasyāgrataḥ sthitam|| | labdhasaṃjñastadā rājā kālaṃ svaṃ haṃtumāgatam || 39 ||
पुनः पुनर्द्ददर्शाथ दह्यमानं कृशानुना॥ । प्रार्थयामास स व्यग्रो रुद्रं कालाग्निसन्निभम् ॥ ४० ॥
punaḥ punarddadarśātha dahyamānaṃ kṛśānunā|| | prārthayāmāsa sa vyagro rudraṃ kālāgnisannibham || 40 ||
॥राजोवाच॥ । नमो रुद्राय शांताय स्वज्योत्स्नायात्मवेधसे॥ । निरंतराय सूक्ष्माय ज्योतिषां पतये नमः ॥ ४१ ॥
||rājovāca|| | namo rudrāya śāṃtāya svajyotsnāyātmavedhase|| | niraṃtarāya sūkṣmāya jyotiṣāṃ pataye namaḥ || 41 ||
त्राता त्वं हि जगन्नाथ पिता माता सुहृत्सखा॥ । त्वमेव बंधुः स्वजनो लोकानां प्रभुरीश्वरः ॥ ४२ ॥
trātā tvaṃ hi jagannātha pitā mātā suhṛtsakhā|| | tvameva baṃdhuḥ svajano lokānāṃ prabhurīśvaraḥ || 42 ||
किं कृतं हि त्वया शंभो कोऽसौ दग्धो ममाग्रतः॥ । न जानामि च किं जातं कृतं केन महत्तरम् ॥ ४३ ॥
kiṃ kṛtaṃ hi tvayā śaṃbho ko'sau dagdho mamāgrataḥ|| | na jānāmi ca kiṃ jātaṃ kṛtaṃ kena mahattaram || 43 ||
एवं प्रार्थयतस्तस्य श्रुत्वा च परिदेवनम्॥ । उवाच शंकरो वाक्यं बोधयन्निव तं नृपम् ॥ ४४ ॥
evaṃ prārthayatastasya śrutvā ca paridevanam|| | uvāca śaṃkaro vākyaṃ bodhayanniva taṃ nṛpam || 44 ||
॥रुद्र उवाच॥ । मया दग्धो ह्ययं कालस्तवार्थे च तवाग्रतः॥ । दह्यमानो हि दृष्टस्ते ज्वाला मालाकुलो महान् ॥ ४५ ॥
||rudra uvāca|| | mayā dagdho hyayaṃ kālastavārthe ca tavāgrataḥ|| | dahyamāno hi dṛṣṭaste jvālā mālākulo mahān || 45 ||
एवमुक्तस्तदा तेन शंभुना राजसत्तमः॥ । उवाच प्रश्रितो भूत्वा वचनं शिवमग्रतः ॥ ४६ ॥
evamuktastadā tena śaṃbhunā rājasattamaḥ|| | uvāca praśrito bhūtvā vacanaṃ śivamagrataḥ || 46 ||
किमनेन कृतं शंभो अकृत्यं वद तत्त्वतः॥ । य इमां प्राप्तितोऽवस्थां प्राणात्ययकरीं भव ॥ ४७ ॥
kimanena kṛtaṃ śaṃbho akṛtyaṃ vada tattvataḥ|| | ya imāṃ prāptito'vasthāṃ prāṇātyayakarīṃ bhava || 47 ||
एवं विज्ञापितस्तेन ह्युवाच परमेश्वरः॥ । भक्षकोऽयं महाराज सर्वेषां प्राणिनामिह ॥ ४८ ॥
evaṃ vijñāpitastena hyuvāca parameśvaraḥ|| | bhakṣako'yaṃ mahārāja sarveṣāṃ prāṇināmiha || 48 ||
भक्षणार्थं तव विभो सोऽयं क्रूरोऽधुनाऽऽगतः॥ । ममांतिकं महाराज तस्माद्दग्धो मया विभो ॥ ४९ ॥
bhakṣaṇārthaṃ tava vibho so'yaṃ krūro'dhunā''gataḥ|| | mamāṃtikaṃ mahārāja tasmāddagdho mayā vibho || 49 ||
बहूनां क्षेममन्विच्छंस्तवार्थेऽन्हं विशेषतः ॥ ५० ॥
bahūnāṃ kṣemamanvicchaṃstavārthe'nhaṃ viśeṣataḥ || 50 ||
ये पापिनो ह्यधर्मिष्ठा लोकसंहारकारकाः॥ । पाषंडवादसंयुक्ता वध्यास्ते मम चैव हि॥ । वाक्यं निशम्य रुद्रस्य श्वेतो वचनमब्रवीत् ॥ ५१ ॥
ye pāpino hyadharmiṣṭhā lokasaṃhārakārakāḥ|| | pāṣaṃḍavādasaṃyuktā vadhyāste mama caiva hi|| | vākyaṃ niśamya rudrasya śveto vacanamabravīt || 51 ||
कालेनैव हि लोकोऽयं पुण्यमाचरते सदा॥ । धर्मनिष्ठाश्च केचित्तु भक्त्या परमया युताः ॥ ५२ ॥
kālenaiva hi loko'yaṃ puṇyamācarate sadā|| | dharmaniṣṭhāśca kecittu bhaktyā paramayā yutāḥ || 52 ||
उपासनारताः केचिज्ज्ञानिनो हि तथा परे॥ । केचिदध्यात्मसंयुक्ताश्चान्ये मुक्ताश्च केचन ॥ ५३ ॥
upāsanāratāḥ kecijjñānino hi tathā pare|| | kecidadhyātmasaṃyuktāścānye muktāśca kecana || 53 ||
कालो हि हर्ता च चराचराणां तथा ह्यसौ पालकोऽप्यद्वितीयः॥ । स स्रष्टा वै प्राणिनां प्राणभूतस्तस्मादेनं जीवयस्वाशु भूयः ॥ ५४ ॥
kālo hi hartā ca carācarāṇāṃ tathā hyasau pālako'pyadvitīyaḥ|| | sa sraṣṭā vai prāṇināṃ prāṇabhūtastasmādenaṃ jīvayasvāśu bhūyaḥ || 54 ||
यदि सृष्टिपरोऽसि त्वं कालं जीवय सत्वरम्॥ । यदि संहारभूतोऽसि सर्वेषां प्राणिनामिह ॥ ५५ ॥
yadi sṛṣṭiparo'si tvaṃ kālaṃ jīvaya satvaram|| | yadi saṃhārabhūto'si sarveṣāṃ prāṇināmiha || 55 ||
तर्ह्येवं कुरु शंभो त्वं कालस्य च महात्मनः॥ । विना कालेन यत्किंचिद्भविष्यति न शंकर ॥ ५६ ॥
tarhyevaṃ kuru śaṃbho tvaṃ kālasya ca mahātmanaḥ|| | vinā kālena yatkiṃcidbhaviṣyati na śaṃkara || 56 ||
इति विज्ञापितस्तेन राज्ञा शंभुः प्रतापिना॥ । चकार वचनं तस्य भक्तस्य च चिकीर्षितम् ॥ ५७ ॥
iti vijñāpitastena rājñā śaṃbhuḥ pratāpinā|| | cakāra vacanaṃ tasya bhaktasya ca cikīrṣitam || 57 ||
शंभुः प्रहस्याथ तदा महेशः संजीवयामास पिनाकपाणिः॥ । चकार रूपं च यथा पुरासीदालिंगतोसौ यमदूतमध्ये ॥ ५८ ॥
śaṃbhuḥ prahasyātha tadā maheśaḥ saṃjīvayāmāsa pinākapāṇiḥ|| | cakāra rūpaṃ ca yathā purāsīdāliṃgatosau yamadūtamadhye || 58 ||
उपस्थितोऽसौ त्वथ लज्जमानस्तुष्टाव देवं वृषभध्वजं तम्॥ । नत्वा पुरःस्थाग्निमयं हि कालः सविस्मयो वाक्यमिदं बभाषे ॥ ५९ ॥
upasthito'sau tvatha lajjamānastuṣṭāva devaṃ vṛṣabhadhvajaṃ tam|| | natvā puraḥsthāgnimayaṃ hi kālaḥ savismayo vākyamidaṃ babhāṣe || 59 ||
॥काल उवाच॥ । कालांतक त्रिपुरेश त्रिपुरांतकर प्रभो॥ । मदनो हि त्वया देव कृतोऽनंगो जगत्पते ॥ ६० ॥
||kāla uvāca|| | kālāṃtaka tripureśa tripurāṃtakara prabho|| | madano hi tvayā deva kṛto'naṃgo jagatpate || 60 ||
दक्षयज्ञविनाशश्च कृतो हि परमाद्भुतः॥ । कालकूटं दुःप्रसहं सर्वेषां क्षयकृन्महत् ॥ ६१ ॥
dakṣayajñavināśaśca kṛto hi paramādbhutaḥ|| | kālakūṭaṃ duḥprasahaṃ sarveṣāṃ kṣayakṛnmahat || 61 ||
ग्रसितं तत्त्वया शंभो अन्येषामपि दुर्द्धरम्॥ । लिंगरूपेण महता व्याप्तमासीज्जगत्त्रयम् ॥ ६२ ॥
grasitaṃ tattvayā śaṃbho anyeṣāmapi durddharam|| | liṃgarūpeṇa mahatā vyāptamāsījjagattrayam || 62 ||
लयनाल्लिंगमित्युक्तं सर्वैरपि सुरा सुरैः॥ । यस्यांतं न विदुर्द्देवा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः ॥ ६३ ॥
layanālliṃgamityuktaṃ sarvairapi surā suraiḥ|| | yasyāṃtaṃ na vidurddevā brahmaviṣṇupurogamāḥ || 63 ||
लिंगस्य देवदेवस्य महिमानं परस्य च॥ । नमस्ते परमेशाय नमस्ते विश्वमंगल॥ । नमस्ते शितिकण्ठाय नमस्तस्मै कपर्दिने ॥ ६४ ॥
liṃgasya devadevasya mahimānaṃ parasya ca|| | namaste parameśāya namaste viśvamaṃgala|| | namaste śitikaṇṭhāya namastasmai kapardine || 64 ||
नमोनमः कारणकारणाय ते नमोनमो मंगलमंगलात्मने॥ । ज्ञानात्मने ज्ञानविदां मनीषिणां त्वमादिदेवोऽसि पुमान्पुराणः ॥ ६५ ॥
namonamaḥ kāraṇakāraṇāya te namonamo maṃgalamaṃgalātmane|| | jñānātmane jñānavidāṃ manīṣiṇāṃ tvamādidevo'si pumānpurāṇaḥ || 65 ||
त्वमेव सर्वं जगदेवबंधो वेदांतवेद्योऽसि महानुभावः॥ । महानुभावैः परिकीर्त्तनीयस्त्वमेव विश्वेश्वर विश्वमान्यः ॥ ६६ ॥
tvameva sarvaṃ jagadevabaṃdho vedāṃtavedyo'si mahānubhāvaḥ|| | mahānubhāvaiḥ parikīrttanīyastvameva viśveśvara viśvamānyaḥ || 66 ||
त्वं पासि लुंपसि जगत्त्रितयं महेश स्रष्टासि भूतपतिरेव न कश्चिदन्यः ॥ ६७ ॥
tvaṃ pāsi luṃpasi jagattritayaṃ maheśa sraṣṭāsi bhūtapatireva na kaścidanyaḥ || 67 ||
इति स्तुतस्तदा तेन कालेन जगदीश्वरः॥ । उवाच कालो राजानं श्वेतं संबोधयन्निव ॥ ६८ ॥
iti stutastadā tena kālena jagadīśvaraḥ|| | uvāca kālo rājānaṃ śvetaṃ saṃbodhayanniva || 68 ||
॥काल उवाच॥ । मनुष्यलोके सकले नान्यस्त्वत्तो हि विद्यते॥ । येन त्वया जितो देवो ह्यजेयो भुवनत्रये ॥ ६९ ॥
||kāla uvāca|| | manuṣyaloke sakale nānyastvatto hi vidyate|| | yena tvayā jito devo hyajeyo bhuvanatraye || 69 ||
मया हतमिदं विश्वं जगदेतच्चराचरम्॥ । जेताहं सर्वदेवानां सर्वेषां दुरतिक्रमः ॥ ७० ॥
mayā hatamidaṃ viśvaṃ jagadetaccarācaram|| | jetāhaṃ sarvadevānāṃ sarveṣāṃ duratikramaḥ || 70 ||
स हि ते चानुगो जातो महाराज प्रयच्छ मे॥ । अभयं देवदेवाच्च शूलिनः परमेष्ठिनः ॥ ७१ ॥
sa hi te cānugo jāto mahārāja prayaccha me|| | abhayaṃ devadevācca śūlinaḥ parameṣṭhinaḥ || 71 ||
एवमुक्तस्तदा तेन श्वेतः कालेन चैव हि॥ । उवाच प्रहसन्वाचा मेघनादगभीरया ॥ ७२ ॥
evamuktastadā tena śvetaḥ kālena caiva hi|| | uvāca prahasanvācā meghanādagabhīrayā || 72 ||
॥राजोवाच॥ । शिवस्य परमं रूपं त्वमेको नास्ति संशयः॥ । कालस्त्वमसि भूतानां स्थितिसंहाररूपवान् ॥ ७३ ॥
||rājovāca|| | śivasya paramaṃ rūpaṃ tvameko nāsti saṃśayaḥ|| | kālastvamasi bhūtānāṃ sthitisaṃhārarūpavān || 73 ||
तस्मात्पूज्यतमोऽसि त्वं सर्वेषां च नियामकः॥ । त्वद्भयात्कृतिनः सर्वे शरणं परमेश्वरम्॥ । व्रजंति विविधैर्भार्वैरात्मलक्षणतत्पराः ॥ ७४ ॥
tasmātpūjyatamo'si tvaṃ sarveṣāṃ ca niyāmakaḥ|| | tvadbhayātkṛtinaḥ sarve śaraṇaṃ parameśvaram|| | vrajaṃti vividhairbhārvairātmalakṣaṇatatparāḥ || 74 ||
॥सुत उवाच॥ । तेनैवं रक्षिततः कालो राज्ञा परमधर्मिणा॥ । शिवप्रसादमात्रेण लब्धसंज्ञो बभूवह ॥ ७५ ॥
||suta uvāca|| | tenaivaṃ rakṣitataḥ kālo rājñā paramadharmiṇā|| | śivaprasādamātreṇa labdhasaṃjño babhūvaha || 75 ||
तदा यमेन स्तवितो मृत्युना यमदूतकैः॥ । शिवं प्रणम्य संस्तुत्य श्वेतं राजानमेव च॥ । ययौ स्वमालयं विप्रा मेने स्वं जनितं पुनः ॥ ७६ ॥
tadā yamena stavito mṛtyunā yamadūtakaiḥ|| | śivaṃ praṇamya saṃstutya śvetaṃ rājānameva ca|| | yayau svamālayaṃ viprā mene svaṃ janitaṃ punaḥ || 76 ||
मायया सह पत्न्या च शिवस्य चरितं महत्॥ । अनुसंस्मृत्य संस्मृत्य विस्मयं परमं ययौ ॥ ७७ ॥
māyayā saha patnyā ca śivasya caritaṃ mahat|| | anusaṃsmṛtya saṃsmṛtya vismayaṃ paramaṃ yayau || 77 ||
कथयामास सर्वेषां दूतानां स्वयमेव हि॥ । आकर्ण्यतां मम वचो हे दूतास्त्वरितेन हि ॥ ७८ ॥
kathayāmāsa sarveṣāṃ dūtānāṃ svayameva hi|| | ākarṇyatāṃ mama vaco he dūtāstvaritena hi || 78 ||
कर्त्तव्यं च प्रयत्नेन नान्यथा मम भाषितम् ॥ ७९ ॥
karttavyaṃ ca prayatnena nānyathā mama bhāṣitam || 79 ||
॥काल उवाच॥ । ये त्रिपुण्ड्रंधारयंति तथा ये वै जटाधराः॥ । ये रुद्राक्षधराश्चैव तथा ये शिवनामिनः ॥ ८० ॥
||kāla uvāca|| | ye tripuṇḍraṃdhārayaṃti tathā ye vai jaṭādharāḥ|| | ye rudrākṣadharāścaiva tathā ye śivanāminaḥ || 80 ||
उपजीवनहेतोश्च भिया ये ह्यपि मानवाः॥ । पापिनोऽपि दुराचाराः शिववेषधरा ह्यमी ॥ ८१ ॥
upajīvanahetośca bhiyā ye hyapi mānavāḥ|| | pāpino'pi durācārāḥ śivaveṣadharā hyamī || 81 ||
नानेतव्या भवद्भिश्च मम लोकं कदाचन॥ । वर्ज्यास्ते हि प्रयत्नेन पापिनोऽपि सदैव हि ॥ ८२ ॥
nānetavyā bhavadbhiśca mama lokaṃ kadācana|| | varjyāste hi prayatnena pāpino'pi sadaiva hi || 82 ||
अन्येषां का कथा दूता येऽर्चयंति सदाशिवम्॥ । भक्त्या परमया शंभुं रुद्रास्ते नात्र संशयः ॥ ८३ ॥
anyeṣāṃ kā kathā dūtā ye'rcayaṃti sadāśivam|| | bhaktyā paramayā śaṃbhuṃ rudrāste nātra saṃśayaḥ || 83 ||
रुद्राक्षमेकं शिरसा बिभर्ति यस्तथा त्रिपुंड्रं च ललाटमध्यके॥ । पंचाक्षरीं ये प्रजपंति साधवः पूज्य भवद्भिश्च न चान्यथा क्वचित् ॥ ८४ ॥
rudrākṣamekaṃ śirasā bibharti yastathā tripuṃḍraṃ ca lalāṭamadhyake|| | paṃcākṣarīṃ ye prajapaṃti sādhavaḥ pūjya bhavadbhiśca na cānyathā kvacit || 84 ||
यस्मिन्राष्ट्रोऽथ वा देशे ग्रामे चापि विचक्षणः॥ । शिवभक्तो न दृश्येत स्मशानात्तु विशिष्यते॥ । तद्राष्ट्रं देशमित्याहुः सत्यं प्रतिवदामि वः ॥ ८५ ॥
yasminrāṣṭro'tha vā deśe grāme cāpi vicakṣaṇaḥ|| | śivabhakto na dṛśyeta smaśānāttu viśiṣyate|| | tadrāṣṭraṃ deśamityāhuḥ satyaṃ prativadāmi vaḥ || 85 ||
यस्मिन्न संति नित्यं हि शिवभक्तिसमन्विताः॥ । तद्ग्रमस्था जनाः सर्वे शासनीया न संशयः ॥ ८६ ॥
yasminna saṃti nityaṃ hi śivabhaktisamanvitāḥ|| | tadgramasthā janāḥ sarve śāsanīyā na saṃśayaḥ || 86 ||
एवमाज्ञापयामास यमोऽपि निजकिंकरान्॥ । तथेति मत्वा ते सर्वे तूष्णी मासन्सुविस्मिताः ॥ ८७ ॥
evamājñāpayāmāsa yamo'pi nijakiṃkarān|| | tatheti matvā te sarve tūṣṇī māsansuvismitāḥ || 87 ||
एवंविधोऽयं भुवनैकभर्ता सदाशिवो लोकगुरुः स एकः॥ । दाता प्रहर्ता निजभावयुक्तः सनातनोऽयं जगदेकबंधुः ॥ ८८ ॥
evaṃvidho'yaṃ bhuvanaikabhartā sadāśivo lokaguruḥ sa ekaḥ|| | dātā prahartā nijabhāvayuktaḥ sanātano'yaṃ jagadekabaṃdhuḥ || 88 ||
दग्ध्वा कालं महादेवो निर्भयं च ददौ विभुः॥ । श्वेतस्य राजराजस्य महीपालवरस्य च ॥ ८९ ॥
dagdhvā kālaṃ mahādevo nirbhayaṃ ca dadau vibhuḥ|| | śvetasya rājarājasya mahīpālavarasya ca || 89 ||
तदा निर्भयमापन्नः श्वेतराजो महामनाः॥ । भक्त्या च परया मुक्तो बभूव कृतनिश्चयः ॥ ९० ॥
tadā nirbhayamāpannaḥ śvetarājo mahāmanāḥ|| | bhaktyā ca parayā mukto babhūva kṛtaniścayaḥ || 90 ||
तदा देवैः पूज्यमान ऋषिभिः पन्नगैस्तथा॥ । श्वतो राजन्यवर्योऽसौ शिवसायुज्यमाप्तवान् ॥ ९१ ॥
tadā devaiḥ pūjyamāna ṛṣibhiḥ pannagaistathā|| | śvato rājanyavaryo'sau śivasāyujyamāptavān || 91 ||
एवं भक्तिपराणां च महेशे च जगद्गुरौ॥ । सिद्धिः करतले तेषां सत्यं प्रतिवदामि वः ॥ ९२ ॥
evaṃ bhaktiparāṇāṃ ca maheśe ca jagadgurau|| | siddhiḥ karatale teṣāṃ satyaṃ prativadāmi vaḥ || 92 ||
श्वपचोऽपि वरिष्ठः स्यात्प्रसादाच्छं करस्य च॥ । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजनीयो हि शंकरः ॥ ९३ ॥
śvapaco'pi variṣṭhaḥ syātprasādācchaṃ karasya ca|| | tasmātsarvaprayatnena pūjanīyo hi śaṃkaraḥ || 93 ||
बहूनां जनमनामंते शिवभक्तिः प्रजायते ॥ ९४ ॥
bahūnāṃ janamanāmaṃte śivabhaktiḥ prajāyate || 94 ||
ज्ञानिनां कृतबुद्धीनां जन्मजन्मनिशंकरः॥ । किं मया बहुनोक्तेन पूजनीयः सदाशिवः ॥ ९५ ॥
jñānināṃ kṛtabuddhīnāṃ janmajanmaniśaṃkaraḥ|| | kiṃ mayā bahunoktena pūjanīyaḥ sadāśivaḥ || 95 ||
अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम्॥ । किरातेन कृतं व्रतं च परमाद्भुतम्॥ । येनैव तारितं विश्वं जगदेतच्चराचरम् ॥ ९६ ॥
atraivodāharaṃtīmamitihāsaṃ purātanam|| | kirātena kṛtaṃ vrataṃ ca paramādbhutam|| | yenaiva tāritaṃ viśvaṃ jagadetaccarācaram || 96 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).