Skip to content

आह्निकम् २

Yattatrādyaṃ padamaviratānuttarajñaptirūpaṃ

An ahnika of the Tantraloka.

50 versesSanskrit with transliteration

Abhinavagupta seated among his disciples, two women attendants beside him.

यत्तत्राद्यं पदमविरतानुत्तरज्ञप्तिरूपं । तन्निर्णेतुं प्रकरणमिदमारभेऽहं द्वितीयम् ॥ १ ॥

yattatrādyaṃ padamaviratānuttarajñaptirūpaṃ | tannirṇetuṃ prakaraṇamidamārabhe'haṃ dvitīyam || 1 ||

Report an error

अनुपायं हि यद्रूपं कोऽर्थो देशनयात्र वै । सकृत्स्याद्देशना पश्चादनुपायत्वमुच्ययते ॥ २ ॥

anupāyaṃ hi yadrūpaṃ ko'rtho deśanayātra vai | sakṛtsyāddeśanā paścādanupāyatvamucyayate || 2 ||

Report an error

अनुपायमिदं तत्त्वमित्युपायं विना कुतः । स्वयं तु तेषां तत्तादृक् किं ब्रूमः किल तान्प्रति ॥ ३ ॥

anupāyamidaṃ tattvamityupāyaṃ vinā kutaḥ | svayaṃ tu teṣāṃ tattādṛk kiṃ brūmaḥ kila tānprati || 3 ||

Report an error

यच्चतुर्धोदितं रूपं विज्ञानस्य विभोरसौ । स्वभाव एव मन्तव्यः स हि नित्योदितो विभुः ॥ ४ ॥

yaccaturdhoditaṃ rūpaṃ vijñānasya vibhorasau | svabhāva eva mantavyaḥ sa hi nityodito vibhuḥ || 4 ||

Report an error

एतावद्भिरसंख्यातैः स्वभावैर्यत्प्रकाशते । केऽप्यंशांशिकया तेन विशन्त्यन्ये निरंशतः ॥ ५ ॥

etāvadbhirasaṃkhyātaiḥ svabhāvairyatprakāśate | ke'pyaṃśāṃśikayā tena viśantyanye niraṃśataḥ || 5 ||

Report an error

तत्रापि चाभ्युपायादिसापेक्षान्यत्वयोगतः । उपायस्यापि नो वार्या तदन्यत्वाद्विचित्रता ॥ ६ ॥

tatrāpi cābhyupāyādisāpekṣānyatvayogataḥ | upāyasyāpi no vāryā tadanyatvādvicitratā || 6 ||

Report an error

तत्र ये निर्मलात्मानो भैरवीयां स्वसंविदम् । निरुपायामुपासीनास्तद्विधिः प्रणिगद्यते ॥ ७ ॥

tatra ye nirmalātmāno bhairavīyāṃ svasaṃvidam | nirupāyāmupāsīnāstadvidhiḥ praṇigadyate || 7 ||

Report an error

तत्र तावत्क्रियायोगो नाभ्युपायत्वमर्हति । स हि तस्मात्समुद्भूतः प्रत्युत प्रविभाव्यते ॥ ८ ॥

tatra tāvatkriyāyogo nābhyupāyatvamarhati | sa hi tasmātsamudbhūtaḥ pratyuta pravibhāvyate || 8 ||

Report an error

ज्ञप्तावुपाय एव स्यादिति चेज्ज्ञप्तिरुच्यते । प्रकाशत्वं स्वप्रकाशे तच्च तत्रान्यतः कथम् ॥ ९ ॥

jñaptāvupāya eva syāditi cejjñaptirucyate | prakāśatvaṃ svaprakāśe tacca tatrānyataḥ katham || 9 ||

Report an error

संवित्तत्त्वं स्वप्रकाशमित्यस्मिन्कं नु युक्तिभिः । तदभावे भवेद्विश्वं जडत्वादप्रकाशकम् ॥ १० ॥

saṃvittattvaṃ svaprakāśamityasminkaṃ nu yuktibhiḥ | tadabhāve bhavedviśvaṃ jaḍatvādaprakāśakam || 10 ||

Report an error

यावानुपायो बाह्यः स्यादान्तरो वापि कश्चन । स सर्वस्तन्मुखप्रेक्षी तत्रोपायत्वभाक्कथम् ॥ ११ ॥

yāvānupāyo bāhyaḥ syādāntaro vāpi kaścana | sa sarvastanmukhaprekṣī tatropāyatvabhākkatham || 11 ||

Report an error

त्यजावधानानि ननु क्व नाम धत्सेऽवधानं विचिनु स्वयं तत् । पूर्णेऽवधानं न हि नाम युक्तं नापूर्णमभ्येति च सत्यभावम् ॥ १२ ॥

tyajāvadhānāni nanu kva nāma dhatse'vadhānaṃ vicinu svayaṃ tat | pūrṇe'vadhānaṃ na hi nāma yuktaṃ nāpūrṇamabhyeti ca satyabhāvam || 12 ||

Report an error

तेनावधानप्राणस्य भावनादेः परे पथि । भैरवीये कथंकारं भवेत्साक्षादुपायता ॥ १३ ॥

tenāvadhānaprāṇasya bhāvanādeḥ pare pathi | bhairavīye kathaṃkāraṃ bhavetsākṣādupāyatā || 13 ||

Report an error

येऽपि साक्षादुपायेन तद्रूपं प्रविविञ्चते । नूनं ते सूर्यसंवित्त्यै खद्योताधित्सवो जडाः ॥ १४ ॥

ye'pi sākṣādupāyena tadrūpaṃ praviviñcate | nūnaṃ te sūryasaṃvittyai khadyotādhitsavo jaḍāḥ || 14 ||

Report an error

किं च यावदिदं बाह्यमान्तरोपायसंमतम् । तत्प्रकाशात्मतामात्रं शिवस्यैव निजं वपुः ॥ १५ ॥

kiṃ ca yāvadidaṃ bāhyamāntaropāyasaṃmatam | tatprakāśātmatāmātraṃ śivasyaiva nijaṃ vapuḥ || 15 ||

Report an error

नीलं पीतं सुखमिति प्रकाशः केवलः शिवः । अमुष्मिन्परमाद्वैते प्रकाशात्मनि कोऽपरः ॥ १६ ॥

nīlaṃ pītaṃ sukhamiti prakāśaḥ kevalaḥ śivaḥ | amuṣminparamādvaite prakāśātmani ko'paraḥ || 16 ||

Report an error

उपायोपेयभावः स्यात्प्रकाशः केवलं हि सः ॥ १७ ॥

upāyopeyabhāvaḥ syātprakāśaḥ kevalaṃ hi saḥ || 17 ||

Report an error

इदं द्वैतमऽयं भेद इदमद्वैतमित्यपि । प्रकाशवपुरेवायं भासते परमेश्वरः ॥ १८ ॥

idaṃ dvaitama'yaṃ bheda idamadvaitamityapi | prakāśavapurevāyaṃ bhāsate parameśvaraḥ || 18 ||

Report an error

अस्यां भूमौ सुखं दुःखं बन्धो मोक्षश्चितर्जडः । घटकुम्भवदेकार्थाः शब्दास्तेऽप्येकमेव च ॥ १९ ॥

asyāṃ bhūmau sukhaṃ duḥkhaṃ bandho mokṣaścitarjaḍaḥ | ghaṭakumbhavadekārthāḥ śabdāste'pyekameva ca || 19 ||

Report an error

प्रशाशे ह्यप्रकाशांशः कथं नाम प्रकाशताम् । प्रकाशमाने तस्मिन्वा तद्द्वैतास्तस्य लोपिताः ॥ २० ॥

praśāśe hyaprakāśāṃśaḥ kathaṃ nāma prakāśatām | prakāśamāne tasminvā taddvaitāstasya lopitāḥ || 20 ||

Report an error

अप्रकाशेऽथ तस्मिन्वा वस्तुता कथमुच्यते । न प्रकाशविशेषत्वमत एवोपपद्यते ॥ २१ ॥

aprakāśe'tha tasminvā vastutā kathamucyate | na prakāśaviśeṣatvamata evopapadyate || 21 ||

Report an error

अत एकप्रकाशोऽयमिति वादेऽत्र सुस्थिते । दूरादावारिताः सत्यं विभिन्नज्ञानवादिनः ॥ २२ ॥

ata ekaprakāśo'yamiti vāde'tra susthite | dūrādāvāritāḥ satyaṃ vibhinnajñānavādinaḥ || 22 ||

Report an error

प्रकाशमात्रमुदितमप्रकाशनिषेधनात् । एकशब्दस्य न त्वर्थः संख्या चिद्व्यक्तिभेदभाक् ॥ २३ ॥

prakāśamātramuditamaprakāśaniṣedhanāt | ekaśabdasya na tvarthaḥ saṃkhyā cidvyaktibhedabhāk || 23 ||

Report an error

नैष शक्तिर्महादेवी न परत्राश्रितो यतः । न चैष शक्तिमान्देवो न कस्याप्याश्रयो यतः ॥ २४ ॥

naiṣa śaktirmahādevī na paratrāśrito yataḥ | na caiṣa śaktimāndevo na kasyāpyāśrayo yataḥ || 24 ||

Report an error

नैष ध्येयो ध्यात्रभावान्न ध्याता ध्येयवर्जनात् । न पूज्यः पूजकाभावात्पूज्याभावान्न पूजकः ॥ २५ ॥

naiṣa dhyeyo dhyātrabhāvānna dhyātā dhyeyavarjanāt | na pūjyaḥ pūjakābhāvātpūjyābhāvānna pūjakaḥ || 25 ||

Report an error

न मन्त्रो न च मन्त्र्योऽसौ न च मन्त्रयिता प्रभुः । न दीक्षा दीक्षको वापि न दीक्षावान्महेश्वरः ॥ २६ ॥

na mantro na ca mantryo'sau na ca mantrayitā prabhuḥ | na dīkṣā dīkṣako vāpi na dīkṣāvānmaheśvaraḥ || 26 ||

Report an error

स्थानासननिरोधार्घसंघानावाहनादिकम् । विसर्जनान्तं नास्त्यत्र कर्तृकर्मक्रियोज्झिते ॥ २७ ॥

sthānāsananirodhārghasaṃghānāvāhanādikam | visarjanāntaṃ nāstyatra kartṛkarmakriyojjhite || 27 ||

Report an error

न सन्न चासत्सदसन्न च तन्नोभयोज्झितम् । दुर्विज्ञेया हि सावस्था किमप्येतदनुत्तरम् ॥ २८ ॥

na sanna cāsatsadasanna ca tannobhayojjhitam | durvijñeyā hi sāvasthā kimapyetadanuttaram || 28 ||

Report an error

अयमित्यवभासो हि यो भावोऽवच्छिदात्मकः । स एव घटवल्लोके संस्तथा नैष भैरवः ॥ २९ ॥

ayamityavabhāso hi yo bhāvo'vacchidātmakaḥ | sa eva ghaṭavalloke saṃstathā naiṣa bhairavaḥ || 29 ||

Report an error

असत्त्वं चाप्रकाशत्वं न कुत्राप्युपयोगिता । विश्वस्य जीवितं सत्यं प्रकाशैकात्मकश्च सः ॥ ३० ॥

asattvaṃ cāprakāśatvaṃ na kutrāpyupayogitā | viśvasya jīvitaṃ satyaṃ prakāśaikātmakaśca saḥ || 30 ||

Report an error

आभ्यामेव तु हेतुभ्यां न द्व्यात्मा न द्वयोज्झितः । सर्वात्मना हि भात्येष केन रूपेण मन्त्र्यताम् ॥ ३१ ॥

ābhyāmeva tu hetubhyāṃ na dvyātmā na dvayojjhitaḥ | sarvātmanā hi bhātyeṣa kena rūpeṇa mantryatām || 31 ||

Report an error

श्रीमत्त्रिशिरसि प्रोक्तं परज्ञानस्वरूपकम् । शक्त्या गर्भान्तर्वर्तिन्या शक्तिगर्भ परं पदम् ॥ ३२ ॥

śrīmattriśirasi proktaṃ parajñānasvarūpakam | śaktyā garbhāntarvartinyā śaktigarbha paraṃ padam || 32 ||

Report an error

न भावो नाप्यभावो न द्वयं वाचामगोचरात् । अकथ्यपदवीरूढं शक्तिस्थं शक्तिवर्जितम् ॥ ३३ ॥

na bhāvo nāpyabhāvo na dvayaṃ vācāmagocarāt | akathyapadavīrūḍhaṃ śaktisthaṃ śaktivarjitam || 33 ||

Report an error

इति ये रूढसंवित्तिपरमार्थपवित्रिताः । अनुत्तरपथे रूढास्तेऽभ्युपायानियन्त्रिताः ॥ ३४ ॥

iti ye rūḍhasaṃvittiparamārthapavitritāḥ | anuttarapathe rūḍhāste'bhyupāyāniyantritāḥ || 34 ||

Report an error

तेषामिदं समाभाति सर्वतो भावमण्डलम् । पुरःस्थमेव संवित्तिभैरवाग्निविलापितम् ॥ ३५ ॥

teṣāmidaṃ samābhāti sarvato bhāvamaṇḍalam | puraḥsthameva saṃvittibhairavāgnivilāpitam || 35 ||

Report an error

एतेषां सुखदुःखांशशंकातंकविकल्पनाः । निर्विकल्पपरावेशमात्रशेषत्वमागताः ॥ ३६ ॥

eteṣāṃ sukhaduḥkhāṃśaśaṃkātaṃkavikalpanāḥ | nirvikalpaparāveśamātraśeṣatvamāgatāḥ || 36 ||

Report an error

एषां न मन्त्रो न ध्यानं न पूजा नापि कल्पना । न समय्यादिकाचार्यपर्यन्तः कोऽपि विश्रमः ॥ ३७ ॥

eṣāṃ na mantro na dhyānaṃ na pūjā nāpi kalpanā | na samayyādikācāryaparyantaḥ ko'pi viśramaḥ || 37 ||

Report an error

समस्तयन्त्रणातन्त्रत्रोटनाटंकधर्मिणः । नानुग्रहात्परं किंचिच्छेषवृत्तौ प्रयोजनम् ॥ ३८ ॥

samastayantraṇātantratroṭanāṭaṃkadharmiṇaḥ | nānugrahātparaṃ kiṃciccheṣavṛttau prayojanam || 38 ||

Report an error

स्वं कर्तव्यं किमपि कलयंल्लोक एष प्रयत्नान्नो पारार्थ्यं प्रति घटयते कांचन स्वप्रवृत्तिम् । यस्तु ध्वस्ताखिलभवमलो भैरवीभावपूर्णः कृत्यं तस्य स्फुटमिदमियल्लोककर्तव्यमात्रम् ॥ ३९ ॥

svaṃ kartavyaṃ kimapi kalayaṃlloka eṣa prayatnānno pārārthyaṃ prati ghaṭayate kāṃcana svapravṛttim | yastu dhvastākhilabhavamalo bhairavībhāvapūrṇaḥ kṛtyaṃ tasya sphuṭamidamiyallokakartavyamātram || 39 ||

Report an error

तं ये पश्यन्ति ताद्रूप्यक्रमेणामलसंविदः । तेऽपि तद्रूपिणस्तावत्येवास्यानुग्रहात्मता ॥ ४० ॥

taṃ ye paśyanti tādrūpyakrameṇāmalasaṃvidaḥ | te'pi tadrūpiṇastāvatyevāsyānugrahātmatā || 40 ||

Report an error

एतत्तत्त्वपरिज्ञानं मुख्यं यागादि कथ्यते । दीक्षान्तं विभुना श्रीमत्सिद्धयोगीश्वरीमते ॥ ४१ ॥

etattattvaparijñānaṃ mukhyaṃ yāgādi kathyate | dīkṣāntaṃ vibhunā śrīmatsiddhayogīśvarīmate || 41 ||

Report an error

स्थण्डिलादुत्तरं तूरं तूरादुत्तरतः पटः । पटाद्ध्यानं ततो ध्येयं ततः स्याद्धारणोत्तरा ॥ ४२ ॥

sthaṇḍilāduttaraṃ tūraṃ tūrāduttarataḥ paṭaḥ | paṭāddhyānaṃ tato dhyeyaṃ tataḥ syāddhāraṇottarā || 42 ||

Report an error

ततोऽपि योगजं रूपं ततोऽपि ज्ञानमुत्तरम् । ज्ञानेन हि महासिद्धो भवेद्योगीश्वरस्त्विति ॥ ४३ ॥

tato'pi yogajaṃ rūpaṃ tato'pi jñānamuttaram | jñānena hi mahāsiddho bhavedyogīśvarastviti || 43 ||

Report an error

सोऽपि स्वातन्त्र्यधाम्ना चेदप्यनिर्मलसंविदाम् । अनुग्रहं चिकीर्षुस्तद्भाविनं विधिमाश्रयेत् ॥ ४४ ॥

so'pi svātantryadhāmnā cedapyanirmalasaṃvidām | anugrahaṃ cikīrṣustadbhāvinaṃ vidhimāśrayet || 44 ||

Report an error

अनुग्राह्यानुसारेण विचित्रः स च कथ्यते । परापराद्युपायौघसंकीर्णत्वविभेदतः ॥ ४५ ॥

anugrāhyānusāreṇa vicitraḥ sa ca kathyate | parāparādyupāyaughasaṃkīrṇatvavibhedataḥ || 45 ||

Report an error

तदर्थमेव चास्यापि परमेश्वररूपिणः । तदभ्युपायशास्त्रादिश्रवणाध्ययनादरः ॥ ४६ ॥

tadarthameva cāsyāpi parameśvararūpiṇaḥ | tadabhyupāyaśāstrādiśravaṇādhyayanādaraḥ || 46 ||

Report an error

नहि तस्य स्वतन्त्रस्य कापि कुत्रापि खण्डना । नानिर्मलचितः पुंसोऽनुग्रहस्त्वनुपायकः ॥ ४७ ॥

nahi tasya svatantrasya kāpi kutrāpi khaṇḍanā | nānirmalacitaḥ puṃso'nugrahastvanupāyakaḥ || 47 ||

Report an error

श्रीमदूर्मिमहाशास्त्रे सिद्धसंतानरूपके । इदमुक्तं तथा श्रीमत्सोमानन्दादिदैशिकैः ॥ ४८ ॥

śrīmadūrmimahāśāstre siddhasaṃtānarūpake | idamuktaṃ tathā śrīmatsomānandādidaiśikaiḥ || 48 ||

Report an error

गुरोर्वाक्याद्युक्तिप्रचयरचनोन्मार्जनवशात् समाश्वासाच्छास्त्रं प्रति समुदिताद्वापि कथितात् । विलीने शंकाभ्रे त्दृदयगगनोद्भासिमहसः प्रभोः सूर्यस्येव स्पृशत चरणान्ध्वान्तजयिनः ॥ ४९ ॥

gurorvākyādyuktipracayaracanonmārjanavaśāt samāśvāsācchāstraṃ prati samuditādvāpi kathitāt | vilīne śaṃkābhre tdṛdayagaganodbhāsimahasaḥ prabhoḥ sūryasyeva spṛśata caraṇāndhvāntajayinaḥ || 49 ||

Report an error

इदमनुत्तरधामविवेचकं विगलितौपयिकं कृतमाह्निकम् ॥ ५० ॥

idamanuttaradhāmavivecakaṃ vigalitaupayikaṃ kṛtamāhnikam || 50 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).