Skip to content

अध्याय १६ · षोडशम् आह्निकम्

Ahnika 16

ṣoḍaśam āhnikam

A complete ahnika of Abhinavagupta’s Tantrasara.

24 versesSanskrit with transliteration

A steady flame beside a palm-leaf manuscript.

अथ परोक्षस्य दीक्षा द्विविधश् च सः मृतो जीवंश् च ॥ १ ॥

atha parokṣasya dīkṣā dvividhaś ca saḥ mṛto jīvaṃś ca || 1 ||

Report an error

तत्र कृतगुरुसेव एव मृत उद्वासितो वा अभिचारादिहतो डिम्बाहतो मृत्युक्षणोदिततथारुचिः मुखान्तरायातशक्तिपातो वा तथा दीक्ष्य इत्य् आज्ञा ॥ २ ॥

tatra kṛtaguruseva eva mṛta udvāsito vā abhicārādihato ḍimbāhato mṛtyukṣaṇoditatathāruciḥ mukhāntarāyātaśaktipāto vā tathā dīkṣya ity ājñā || 2 ||

Report an error

अत्र च मृतदीक्षायाम् अधिवासादि न उपयुज्यते ॥ ३ ॥

atra ca mṛtadīkṣāyām adhivāsādi na upayujyate || 3 ||

Report an error

मण्डले मन्त्रविशेषसंनिधये यत्र बहुला क्रिया उत्तमम् उपकरणं पुष्पादि स्थानं पीठादि मण्डलं त्रिशूलाब्जादि आकृतिः ध्येयविशेषः मन्त्रः स्वयं दीप्तश् च ध्यानपरस्य योगिनः तदेकभक्तिसमावेशशालिनो ज्ञानिनश् च सम्बन्धः इत्य् एते संनिधानहेतवो यथोत्तरम् उक्ताः ॥ ४ ॥

maṇḍale mantraviśeṣasaṃnidhaye yatra bahulā kriyā uttamam upakaraṇaṃ puṣpādi sthānaṃ pīṭhādi maṇḍalaṃ triśūlābjādi ākṛtiḥ dhyeyaviśeṣaḥ mantraḥ svayaṃ dīptaś ca dhyānaparasya yoginaḥ tadekabhaktisamāveśaśālino jñāninaś ca sambandhaḥ ity ete saṃnidhānahetavo yathottaram uktāḥ || 4 ||

Report an error

समुदितत्वे तु का कथा स्यात् इति परमेश्वरेण उक्तम् ॥ ५ ॥

samuditatve tu kā kathā syāt iti parameśvareṇa uktam || 5 ||

Report an error

ततो देवं पूजयित्वा तदाकृतिं कुशादिमयीम् अग्रे स्थापयित्वा गुर्वासादितज्ञानोपदेशक्रमेण तां पश्येत् स च मूलाधाराद् उदेत्य प्रसृतसुविततानन्तनाड्यध्वदण्डं वीर्येणाक्रम्य नासागगनपरिगतं विक्षिपन् व्याप्तुम् ईष्टे ॥ ६ ॥

tato devaṃ pūjayitvā tadākṛtiṃ kuśādimayīm agre sthāpayitvā gurvāsāditajñānopadeśakrameṇa tāṃ paśyet sa ca mūlādhārād udetya prasṛtasuvitatānantanāḍyadhvadaṇḍaṃ vīryeṇākramya nāsāgaganaparigataṃ vikṣipan vyāptum īṣṭe || 6 ||

Report an error

यावद् धूमाभिरामप्रचिततरशिखाजालकेनाध्वचक्रं संछाद्याभीष्टजीवानयनम् इति महाञ् जालनामा प्रयोगः ॥ ७ ॥

yāvad dhūmābhirāmapracitataraśikhājālakenādhvacakraṃ saṃchādyābhīṣṭajīvānayanam iti mahāñ jālanāmā prayogaḥ || 7 ||

Report an error

एतेनाच्छादनीयं व्रजति परवशं संमुखीनत्वम् आदौ पश्चाद् आनीयते चेत् सकलम् अथ ततोऽप्य् अध्वमध्याद् यथेष्टम् ॥ ८ ॥

etenācchādanīyaṃ vrajati paravaśaṃ saṃmukhīnatvam ādau paścād ānīyate cet sakalam atha tato'py adhvamadhyād yatheṣṭam || 8 ||

Report an error

आकृष्टाव् उद्धतौ वा मृतजनविषये कर्षणीयेऽथ जीवे योगः श्रीशंभुनाथागमपरिगमितो जालनामा मयोक्तः ॥ ९ ॥

ākṛṣṭāv uddhatau vā mṛtajanaviṣaye karṣaṇīye'tha jīve yogaḥ śrīśaṃbhunāthāgamaparigamito jālanāmā mayoktaḥ || 9 ||

Report an error

बहिर् अपि इत्थं कथं न भवति आकर्षणादौ विनाभ्यासात् इति चेत् रागद्वेषादियोगवशेन तत्प्रवृत्तौ ऐश्वर्यावेशायोगात् ॥ १० ॥

bahir api itthaṃ kathaṃ na bhavati ākarṣaṇādau vinābhyāsāt iti cet rāgadveṣādiyogavaśena tatpravṛttau aiśvaryāveśāyogāt || 10 ||

Report an error

ततो नियतिनियन्त्रितत्वात् अभ्यासाद्यपेक्षा स्याद् एव ॥ ११ ॥

tato niyatiniyantritatvāt abhyāsādyapekṣā syād eva || 11 ||

Report an error

इह तु अनुग्रहात्मकपरमेश्वरतावेशात् तथाभावः ॥ १२ ॥

iha tu anugrahātmakaparameśvaratāveśāt tathābhāvaḥ || 12 ||

Report an error

परमेश्वर एव हि गुरुशरीराधिष्ठानद्वारेण अनुग्राह्यान् अनुगृह्णाति ॥ १३ ॥

parameśvara eva hi guruśarīrādhiṣṭhānadvāreṇa anugrāhyān anugṛhṇāti || 13 ||

Report an error

स च अचिन्त्यमहिमा इति उक्तप्रायम् ॥ १४ ॥

sa ca acintyamahimā iti uktaprāyam || 14 ||

Report an error

एवं जालप्रयोगाकृष्टो जीवो दार्भं जातीफलादि वा शरीरं समाविष्टो भवति न च स्पन्दते मनःप्रणादिसामग्र्यभावात् तदनुध्यानबलात् तु स्पन्दतेऽपि तादृशेऽपि तस्मिन् पूर्ववत् प्रोक्षणादिसंस्कारः पूर्णाहुतियोजनिकान्तः ॥ १५ ॥

evaṃ jālaprayogākṛṣṭo jīvo dārbhaṃ jātīphalādi vā śarīraṃ samāviṣṭo bhavati na ca spandate manaḥpraṇādisāmagryabhāvāt tadanudhyānabalāt tu spandate'pi tādṛśe'pi tasmin pūrvavat prokṣaṇādisaṃskāraḥ pūrṇāhutiyojanikāntaḥ || 15 ||

Report an error

अत्र परं पूर्णाहुत्या तस्य दार्भाद्याकारस्य परतेजसि लयः कर्तव्यः ॥ १६ ॥

atra paraṃ pūrṇāhutyā tasya dārbhādyākārasya paratejasi layaḥ kartavyaḥ || 16 ||

Report an error

एवम् उद्धृतोऽसौ पूर्णाहुत्यैव अपवृज्यते यदि स्वर्नरकप्रेततिर्यक्षु स्थितः ॥ १७ ॥

evam uddhṛto'sau pūrṇāhutyaiva apavṛjyate yadi svarnarakapretatiryakṣu sthitaḥ || 17 ||

Report an error

मनुष्यस् तु तदैव ज्ञानं योगं दीक्षां विवेकं वा लभते ॥ १८ ॥

manuṣyas tu tadaiva jñānaṃ yogaṃ dīkṣāṃ vivekaṃ vā labhate || 18 ||

Report an error

अधिकारिशरीरत्वात् इति मृतोद्धरणम् ॥ १९ ॥

adhikāriśarīratvāt iti mṛtoddharaṇam || 19 ||

Report an error

जीवतोऽपि परोक्षस्य उत्पन्ने शक्तिपातेऽयम् एव क्रमः दार्भाकृतिकल्पनजीवाकृष्टिवर्जम् ॥ २० ॥

jīvato'pi parokṣasya utpanne śaktipāte'yam eva kramaḥ dārbhākṛtikalpanajīvākṛṣṭivarjam || 20 ||

Report an error

ध्यानमात्रोपस्थापितस्यैव अस्य संस्कारः ॥ २१ ॥

dhyānamātropasthāpitasyaiva asya saṃskāraḥ || 21 ||

Report an error

दीक्षा च भोगभोक्षोभयदायिनी ॥ २२ ॥

dīkṣā ca bhogabhokṣobhayadāyinī || 22 ||

Report an error

स्ववासनाबलीयस्त्वात् भोगवासनाविच्छेदस्य च असंभाव्यमानत्वात् बहुभिः दीक्षायाम् ऊर्ध्वशासनसंस्कारो बलवान् अन्यस् तु तत्संस्काराय स्यात् ॥ २३ ॥

svavāsanābalīyastvāt bhogavāsanāvicchedasya ca asaṃbhāvyamānatvāt bahubhiḥ dīkṣāyām ūrdhvaśāsanasaṃskāro balavān anyas tu tatsaṃskārāya syāt || 23 ||

Report an error

परोषस्यापि दीक्षितस्य तथैव ज्ञानाद्याविर्भावः इति ॥ २४ ॥

paroṣasyāpi dīkṣitasya tathaiva jñānādyāvirbhāvaḥ iti || 24 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).