अथ परोक्षस्य दीक्षा द्विविधश् च सः मृतो जीवंश् च ॥ १ ॥
atha parokṣasya dīkṣā dvividhaś ca saḥ mṛto jīvaṃś ca || 1 ||
अध्याय १६ · षोडशम् आह्निकम्
ṣoḍaśam āhnikam
A complete ahnika of Abhinavagupta’s Tantrasara.
24 versesSanskrit with transliteration
अथ परोक्षस्य दीक्षा द्विविधश् च सः मृतो जीवंश् च ॥ १ ॥
atha parokṣasya dīkṣā dvividhaś ca saḥ mṛto jīvaṃś ca || 1 ||
तत्र कृतगुरुसेव एव मृत उद्वासितो वा अभिचारादिहतो डिम्बाहतो मृत्युक्षणोदिततथारुचिः मुखान्तरायातशक्तिपातो वा तथा दीक्ष्य इत्य् आज्ञा ॥ २ ॥
tatra kṛtaguruseva eva mṛta udvāsito vā abhicārādihato ḍimbāhato mṛtyukṣaṇoditatathāruciḥ mukhāntarāyātaśaktipāto vā tathā dīkṣya ity ājñā || 2 ||
अत्र च मृतदीक्षायाम् अधिवासादि न उपयुज्यते ॥ ३ ॥
atra ca mṛtadīkṣāyām adhivāsādi na upayujyate || 3 ||
मण्डले मन्त्रविशेषसंनिधये यत्र बहुला क्रिया उत्तमम् उपकरणं पुष्पादि स्थानं पीठादि मण्डलं त्रिशूलाब्जादि आकृतिः ध्येयविशेषः मन्त्रः स्वयं दीप्तश् च ध्यानपरस्य योगिनः तदेकभक्तिसमावेशशालिनो ज्ञानिनश् च सम्बन्धः इत्य् एते संनिधानहेतवो यथोत्तरम् उक्ताः ॥ ४ ॥
maṇḍale mantraviśeṣasaṃnidhaye yatra bahulā kriyā uttamam upakaraṇaṃ puṣpādi sthānaṃ pīṭhādi maṇḍalaṃ triśūlābjādi ākṛtiḥ dhyeyaviśeṣaḥ mantraḥ svayaṃ dīptaś ca dhyānaparasya yoginaḥ tadekabhaktisamāveśaśālino jñāninaś ca sambandhaḥ ity ete saṃnidhānahetavo yathottaram uktāḥ || 4 ||
समुदितत्वे तु का कथा स्यात् इति परमेश्वरेण उक्तम् ॥ ५ ॥
samuditatve tu kā kathā syāt iti parameśvareṇa uktam || 5 ||
ततो देवं पूजयित्वा तदाकृतिं कुशादिमयीम् अग्रे स्थापयित्वा गुर्वासादितज्ञानोपदेशक्रमेण तां पश्येत् स च मूलाधाराद् उदेत्य प्रसृतसुविततानन्तनाड्यध्वदण्डं वीर्येणाक्रम्य नासागगनपरिगतं विक्षिपन् व्याप्तुम् ईष्टे ॥ ६ ॥
tato devaṃ pūjayitvā tadākṛtiṃ kuśādimayīm agre sthāpayitvā gurvāsāditajñānopadeśakrameṇa tāṃ paśyet sa ca mūlādhārād udetya prasṛtasuvitatānantanāḍyadhvadaṇḍaṃ vīryeṇākramya nāsāgaganaparigataṃ vikṣipan vyāptum īṣṭe || 6 ||
यावद् धूमाभिरामप्रचिततरशिखाजालकेनाध्वचक्रं संछाद्याभीष्टजीवानयनम् इति महाञ् जालनामा प्रयोगः ॥ ७ ॥
yāvad dhūmābhirāmapracitataraśikhājālakenādhvacakraṃ saṃchādyābhīṣṭajīvānayanam iti mahāñ jālanāmā prayogaḥ || 7 ||
एतेनाच्छादनीयं व्रजति परवशं संमुखीनत्वम् आदौ पश्चाद् आनीयते चेत् सकलम् अथ ततोऽप्य् अध्वमध्याद् यथेष्टम् ॥ ८ ॥
etenācchādanīyaṃ vrajati paravaśaṃ saṃmukhīnatvam ādau paścād ānīyate cet sakalam atha tato'py adhvamadhyād yatheṣṭam || 8 ||
आकृष्टाव् उद्धतौ वा मृतजनविषये कर्षणीयेऽथ जीवे योगः श्रीशंभुनाथागमपरिगमितो जालनामा मयोक्तः ॥ ९ ॥
ākṛṣṭāv uddhatau vā mṛtajanaviṣaye karṣaṇīye'tha jīve yogaḥ śrīśaṃbhunāthāgamaparigamito jālanāmā mayoktaḥ || 9 ||
बहिर् अपि इत्थं कथं न भवति आकर्षणादौ विनाभ्यासात् इति चेत् रागद्वेषादियोगवशेन तत्प्रवृत्तौ ऐश्वर्यावेशायोगात् ॥ १० ॥
bahir api itthaṃ kathaṃ na bhavati ākarṣaṇādau vinābhyāsāt iti cet rāgadveṣādiyogavaśena tatpravṛttau aiśvaryāveśāyogāt || 10 ||
ततो नियतिनियन्त्रितत्वात् अभ्यासाद्यपेक्षा स्याद् एव ॥ ११ ॥
tato niyatiniyantritatvāt abhyāsādyapekṣā syād eva || 11 ||
इह तु अनुग्रहात्मकपरमेश्वरतावेशात् तथाभावः ॥ १२ ॥
iha tu anugrahātmakaparameśvaratāveśāt tathābhāvaḥ || 12 ||
परमेश्वर एव हि गुरुशरीराधिष्ठानद्वारेण अनुग्राह्यान् अनुगृह्णाति ॥ १३ ॥
parameśvara eva hi guruśarīrādhiṣṭhānadvāreṇa anugrāhyān anugṛhṇāti || 13 ||
एवं जालप्रयोगाकृष्टो जीवो दार्भं जातीफलादि वा शरीरं समाविष्टो भवति न च स्पन्दते मनःप्रणादिसामग्र्यभावात् तदनुध्यानबलात् तु स्पन्दतेऽपि तादृशेऽपि तस्मिन् पूर्ववत् प्रोक्षणादिसंस्कारः पूर्णाहुतियोजनिकान्तः ॥ १५ ॥
evaṃ jālaprayogākṛṣṭo jīvo dārbhaṃ jātīphalādi vā śarīraṃ samāviṣṭo bhavati na ca spandate manaḥpraṇādisāmagryabhāvāt tadanudhyānabalāt tu spandate'pi tādṛśe'pi tasmin pūrvavat prokṣaṇādisaṃskāraḥ pūrṇāhutiyojanikāntaḥ || 15 ||
अत्र परं पूर्णाहुत्या तस्य दार्भाद्याकारस्य परतेजसि लयः कर्तव्यः ॥ १६ ॥
atra paraṃ pūrṇāhutyā tasya dārbhādyākārasya paratejasi layaḥ kartavyaḥ || 16 ||
एवम् उद्धृतोऽसौ पूर्णाहुत्यैव अपवृज्यते यदि स्वर्नरकप्रेततिर्यक्षु स्थितः ॥ १७ ॥
evam uddhṛto'sau pūrṇāhutyaiva apavṛjyate yadi svarnarakapretatiryakṣu sthitaḥ || 17 ||
मनुष्यस् तु तदैव ज्ञानं योगं दीक्षां विवेकं वा लभते ॥ १८ ॥
manuṣyas tu tadaiva jñānaṃ yogaṃ dīkṣāṃ vivekaṃ vā labhate || 18 ||
अधिकारिशरीरत्वात् इति मृतोद्धरणम् ॥ १९ ॥
adhikāriśarīratvāt iti mṛtoddharaṇam || 19 ||
जीवतोऽपि परोक्षस्य उत्पन्ने शक्तिपातेऽयम् एव क्रमः दार्भाकृतिकल्पनजीवाकृष्टिवर्जम् ॥ २० ॥
jīvato'pi parokṣasya utpanne śaktipāte'yam eva kramaḥ dārbhākṛtikalpanajīvākṛṣṭivarjam || 20 ||
ध्यानमात्रोपस्थापितस्यैव अस्य संस्कारः ॥ २१ ॥
dhyānamātropasthāpitasyaiva asya saṃskāraḥ || 21 ||
स्ववासनाबलीयस्त्वात् भोगवासनाविच्छेदस्य च असंभाव्यमानत्वात् बहुभिः दीक्षायाम् ऊर्ध्वशासनसंस्कारो बलवान् अन्यस् तु तत्संस्काराय स्यात् ॥ २३ ॥
svavāsanābalīyastvāt bhogavāsanāvicchedasya ca asaṃbhāvyamānatvāt bahubhiḥ dīkṣāyām ūrdhvaśāsanasaṃskāro balavān anyas tu tatsaṃskārāya syāt || 23 ||
परोषस्यापि दीक्षितस्य तथैव ज्ञानाद्याविर्भावः इति ॥ २४ ॥
paroṣasyāpi dīkṣitasya tathaiva jñānādyāvirbhāvaḥ iti || 24 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).