अखण्डं सच्चिदानन्दमवाङ्मनसगोचरम् । आत्मानमखिलाधारमाश्रयेऽभीष्टसिद्धये ॥ १ ॥
akhaṇḍaṃ saccidānandamavāṅmanasagocaram | ātmānamakhilādhāramāśraye'bhīṣṭasiddhaye || 1 ||
वेदान्तसारः
vedāntasāraḥ
Sadananda's primer of Advaita Vedanta.
227 versesSanskrit with transliteration
अखण्डं सच्चिदानन्दमवाङ्मनसगोचरम् । आत्मानमखिलाधारमाश्रयेऽभीष्टसिद्धये ॥ १ ॥
akhaṇḍaṃ saccidānandamavāṅmanasagocaram | ātmānamakhilādhāramāśraye'bhīṣṭasiddhaye || 1 ||
अर्थतोऽप्यद्वयानन्दानतीतद्वैतभानतः । गुरूनाराध्य वेदान्तसारं वक्ष्ये यथामति ॥ २ ॥
arthato'pyadvayānandānatītadvaitabhānataḥ | gurūnārādhya vedāntasāraṃ vakṣye yathāmati || 2 ||
वेदान्तो नामोपनिषत्प्रमाणं तदुपकारीणि । शारीरकसूत्रादीनि च ॥ ३ ॥
vedānto nāmopaniṣatpramāṇaṃ tadupakārīṇi | śārīrakasūtrādīni ca || 3 ||
अस्य वेदान्तप्रकरणत्वात् तदीयैः एव अनुबन्धैः । तद्वत्तासिद्धेः न ते पृथगालोचनीयाः ॥ ४ ॥
asya vedāntaprakaraṇatvāt tadīyaiḥ eva anubandhaiḥ | tadvattāsiddheḥ na te pṛthagālocanīyāḥ || 4 ||
तत्र अनुबन्धो नाम अधिकारिविषयसम्बन्धप्रयोजनानि ॥ ५ ॥
tatra anubandho nāma adhikāriviṣayasambandhaprayojanāni || 5 ||
अधिकारी तु विधिवदधीतवेदवेदाङ्गत्वेनापाततोऽधिगताखिल । वेदार्थोऽस्मिन् जन्मनि जन्मान्तरे वा काम्यनिषिद्धवर्जनपुरःसरं । नित्यनैमित्तिकप्रायश्चित्तोपासनानुष्ठानेन निर्गतनिखिलकल्मषतया । नितान्तनिर्मलस्वान्तः साधनचतुष्टयसम्पन्नः प्रमाता ॥ ६ ॥
adhikārī tu vidhivadadhītavedavedāṅgatvenāpātato'dhigatākhila | vedārtho'smin janmani janmāntare vā kāmyaniṣiddhavarjanapuraḥsaraṃ | nityanaimittikaprāyaścittopāsanānuṣṭhānena nirgatanikhilakalmaṣatayā | nitāntanirmalasvāntaḥ sādhanacatuṣṭayasampannaḥ pramātā || 6 ||
काम्यानि स्वर्गादीष्टसाधनानि ज्योतिष्टोमादीनि ॥ ७ ॥
kāmyāni svargādīṣṭasādhanāni jyotiṣṭomādīni || 7 ||
निषिद्धानि नरकाद्यनिष्टसाधनानि ब्राह्मणहननादीनि ॥ ८ ॥
niṣiddhāni narakādyaniṣṭasādhanāni brāhmaṇahananādīni || 8 ||
नित्यानि अकरणे प्रत्यवायसाधनानि सन्ध्यावन्दनादीनि ॥ ९ ॥
nityāni akaraṇe pratyavāyasādhanāni sandhyāvandanādīni || 9 ||
नैमित्तिकानि पुत्रजन्माद्यनुबन्धीनि जातेष्ट्यादीनि ॥ १० ॥
naimittikāni putrajanmādyanubandhīni jāteṣṭyādīni || 10 ||
प्रायश्चित्तानि पापक्षयसाधनानि चान्द्रायणादीनि ॥ ११ ॥
prāyaścittāni pāpakṣayasādhanāni cāndrāyaṇādīni || 11 ||
उपासनानि सगुणब्रह्मविषयमानसव्यापाररूपाणि । शाण्डिल्यविद्यादीनि ॥ १२ ॥
upāsanāni saguṇabrahmaviṣayamānasavyāpārarūpāṇi | śāṇḍilyavidyādīni || 12 ||
एतेषां नित्यादीनां बुद्धिशुद्धिः परं प्रयोजनमुपासनानां । तु चित्तैकाग्र्यं " तमेतमात्मानं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा । विविदिषन्ति यज्ञेन" [ बृ उ ४ । ४ । २२] इत्यादि श्रुतेः । "तपसा कल्मषं हन्ति" [मनु १२ १०४] । इत्यादि स्मृतेश्च ॥ १३ ॥
eteṣāṃ nityādīnāṃ buddhiśuddhiḥ paraṃ prayojanamupāsanānāṃ | tu cittaikāgryaṃ " tametamātmānaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā | vividiṣanti yajñena" [ bṛ u 4 | 4 | 22] ityādi śruteḥ | "tapasā kalmaṣaṃ hanti" [manu 12 104] | ityādi smṛteśca || 13 ||
नित्यनैमित्तिकयोः उपासनानां त्ववान्तरफलं । पितृलोकसत्यलोकप्राप्तिः । "कर्मणा पितृलोकः विद्यया देवलोकः" [बृ उ १५१६] । इत्यादिश्रुतेः ॥ १४ ॥
nityanaimittikayoḥ upāsanānāṃ tvavāntaraphalaṃ | pitṛlokasatyalokaprāptiḥ | "karmaṇā pitṛlokaḥ vidyayā devalokaḥ" [bṛ u 1516] | ityādiśruteḥ || 14 ||
साधनानि नित्यानित्यवस्तुविवेकेहामुत्रार्थफलभोगविराग । शमादिषट्कसम्पत्तिमुमुक्षुत्वानि ॥ १५ ॥
sādhanāni nityānityavastuvivekehāmutrārthaphalabhogavirāga | śamādiṣaṭkasampattimumukṣutvāni || 15 ||
नित्यानित्यवस्तुविवेकस्तावद् ब्रह्मैव नित्यं वस्तु । ततोऽन्यदखिलमनित्यमिति विवेचनम् ॥ १६ ॥
nityānityavastuvivekastāvad brahmaiva nityaṃ vastu | tato'nyadakhilamanityamiti vivecanam || 16 ||
ऐहिकानां स्रक्चन्दनवनितादिविषयभोगानां । कर्मजन्यतयानित्यत्ववदामुष्मिकाणामप्यमृतादि । विषयभोगानामनित्यतया तेभ्यो नितरां विरतिः । इहामुत्रार्थफलभोगविरागः ॥ १७ ॥
aihikānāṃ srakcandanavanitādiviṣayabhogānāṃ | karmajanyatayānityatvavadāmuṣmikāṇāmapyamṛtādi | viṣayabhogānāmanityatayā tebhyo nitarāṃ viratiḥ | ihāmutrārthaphalabhogavirāgaḥ || 17 ||
शमादयस्तु शमदमोपरतितितिक्षासमाधानश्रद्धाख्याः ॥ १८ ॥
śamādayastu śamadamoparatititikṣāsamādhānaśraddhākhyāḥ || 18 ||
शमस्तावत् श्रवणादिव्यतिरिक्तविषयेभ्यो मनसो निग्रहः ॥ १९ ॥
śamastāvat śravaṇādivyatiriktaviṣayebhyo manaso nigrahaḥ || 19 ||
दमः बाह्येन्द्रियाणां तद्व्यतिरिक्तविषयेभ्यो निवर्तनम् ॥ २० ॥
damaḥ bāhyendriyāṇāṃ tadvyatiriktaviṣayebhyo nivartanam || 20 ||
निवर्तितानामेतेषां तद्व्यतिरिक्तविषयेभ्य उपरमणमुपरतिरथवा । विहितानां कर्मणां विधिना परित्यागः ॥ २१ ॥
nivartitānāmeteṣāṃ tadvyatiriktaviṣayebhya uparamaṇamuparatirathavā | vihitānāṃ karmaṇāṃ vidhinā parityāgaḥ || 21 ||
तितिक्षा शीतोष्णादिद्वन्द्वसहिष्णुता ॥ २२ ॥
titikṣā śītoṣṇādidvandvasahiṣṇutā || 22 ||
निगृहीतस्य मनसः श्रवणादौ तदनुगुणविषये च । समाधिः समाधानम् ॥ २३ ॥
nigṛhītasya manasaḥ śravaṇādau tadanuguṇaviṣaye ca | samādhiḥ samādhānam || 23 ||
गुरूपदिष्टवेदान्तवाक्येषु विश्वासः श्रद्धा ॥ २४ ॥
gurūpadiṣṭavedāntavākyeṣu viśvāsaḥ śraddhā || 24 ||
एवम्भूतः प्रमाताधिकारी "शान्तो दान्तः" । [ बृ उ ४। ४। २३ ] इत्यादिश्रुतेः । उक्तञ्च । " प्रशान्तचित्ताय जितेन्द्रियाय च । प्रहीणदोषाय यथोक्तकारिणे । गुणान्वितायानुगताय सर्वदा । प्रदेयमेतत् सततं मुमुक्षवे ॥ २६ ॥
evambhūtaḥ pramātādhikārī "śānto dāntaḥ" | [ bṛ u 4| 4| 23 ] ityādiśruteḥ | uktañca | " praśāntacittāya jitendriyāya ca | prahīṇadoṣāya yathoktakāriṇe | guṇānvitāyānugatāya sarvadā | pradeyametat satataṃ mumukṣave || 26 ||
" । ( उपदेशसाहस्री ३२४ । १६ । ७२ ) । विषयः जीवब्रह्मैल्यं शुद्धचैतन्यं प्रमेयं । तत्र एव वेदान्तानां तात्पर्यात् ॥ २७ ॥
" | ( upadeśasāhasrī 324 | 16 | 72 ) | viṣayaḥ jīvabrahmailyaṃ śuddhacaitanyaṃ prameyaṃ | tatra eva vedāntānāṃ tātparyāt || 27 ||
सम्बन्धस्तु तदैक्यप्रमेयस्य तत्प्रतिपादकोपनिषत्प्रमाणस्य । च बोध्यबोधकभावः ॥ २८ ॥
sambandhastu tadaikyaprameyasya tatpratipādakopaniṣatpramāṇasya | ca bodhyabodhakabhāvaḥ || 28 ||
प्रयोजनं तु तदैक्यप्रमेयगताज्ञाननिवृत्तिः । स्वस्वरूपानन्दावाप्तिश्च " तरति शोकम् आत्मवित् । ( च्हां उ ७ । १ । ३ ) । इत्यादिश्रुतेः " ब्रह्मविद् ब्रह्मैव भवति " । ( मुण्ड उ ३ । २ । ९ ) । इत्यादिश्रुतेश्च ॥ २९ ॥
prayojanaṃ tu tadaikyaprameyagatājñānanivṛttiḥ | svasvarūpānandāvāptiśca " tarati śokam ātmavit | ( chāṃ u 7 | 1 | 3 ) | ityādiśruteḥ " brahmavid brahmaiva bhavati " | ( muṇḍa u 3 | 2 | 9 ) | ityādiśruteśca || 29 ||
अयमधिकारी जननमरणादिसंसारानलसन्तप्तो दीप्तशिरा । जलराशिमिवोपहारपाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं गुरुमुपसृत्य । तमनुसरति " तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्च्हेत् समित्पाणिः । श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् " ( मुण्ड उ १ । २ । १२ ) । इत्यादिश्रुतेः ॥ ३० ॥
ayamadhikārī jananamaraṇādisaṃsārānalasantapto dīptaśirā | jalarāśimivopahārapāṇiḥ śrotriyaṃ brahmaniṣṭhaṃ gurumupasṛtya | tamanusarati " tadvijñānārthaṃ sa gurumevābhigacchet samitpāṇiḥ | śrotriyaṃ brahmaniṣṭham " ( muṇḍa u 1 | 2 | 12 ) | ityādiśruteḥ || 30 ||
स गुरुः परमकृपयाध्यारोपापवादन्यायेनैनमुपदिशति । " तस्मै स विद्वानुपसन्नया सम्यक् । प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं । प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् ॥ " । ( मुण्ड उ १ । २ । १३ ) । इत्यादिश्रुतेः ॥ ३१ ॥
sa guruḥ paramakṛpayādhyāropāpavādanyāyenainamupadiśati | " tasmai sa vidvānupasannayā samyak | praśāntacittāya śamānvitāya | yenākṣaraṃ puruṣaṃ veda satyaṃ | provāca tāṃ tattvato brahmavidyām || " | ( muṇḍa u 1 | 2 | 13 ) | ityādiśruteḥ || 31 ||
असर्पभूतायां रज्जौ सर्पारोपवत् वस्तुनि अवस्त्वारोपः अध्यारोपः ॥ ३२ ॥
asarpabhūtāyāṃ rajjau sarpāropavat vastuni avastvāropaḥ adhyāropaḥ || 32 ||
वस्तु सच्चिदानन्दमद्वयं ब्रह्म अज्ञानादिसकलजडसमूहोऽवस्तु ॥ ३३ ॥
vastu saccidānandamadvayaṃ brahma ajñānādisakalajaḍasamūho'vastu || 33 ||
अज्ञानं तु सदसद्भ्यामनिर्वचनीयं त्रिगुणात्मकं ज्ञानविरोधि । भावरूपं यत्किञ्चिदिति वदन्त्यहमज्ञ इत्याद्यनुभवात् "देवात्मशक्तिं । स्वगुणैर्निगूढाम् " ( श्वेत उ १ । ३ ) इत्यादिश्रुतेश्च ॥ ३४ ॥
ajñānaṃ tu sadasadbhyāmanirvacanīyaṃ triguṇātmakaṃ jñānavirodhi | bhāvarūpaṃ yatkiñciditi vadantyahamajña ityādyanubhavāt "devātmaśaktiṃ | svaguṇairnigūḍhām " ( śveta u 1 | 3 ) ityādiśruteśca || 34 ||
इदमज्ञानं समष्टिव्यष्ट्यभिप्रायेणैकमनेकमिति च व्यवह्रियते ॥ ३५ ॥
idamajñānaṃ samaṣṭivyaṣṭyabhiprāyeṇaikamanekamiti ca vyavahriyate || 35 ||
तथाहि यथा वृक्षाणां समष्ट्यभिप्रायेण वनमित्येकत्वव्यपदेशो । यथा वा जलानां समष्ट्यभिप्रायेण जलाशय इति तथा नानात्वेन । प्रतिभासमानानां जीवगताज्ञानानां समष्ट्यभिप्रायेण तदेकत्वव्यपदेशः । " अजामेकां " ( श्वे उ ४ । ५ ) इत्यादिश्रुतेः ॥ ३६ ॥
tathāhi yathā vṛkṣāṇāṃ samaṣṭyabhiprāyeṇa vanamityekatvavyapadeśo | yathā vā jalānāṃ samaṣṭyabhiprāyeṇa jalāśaya iti tathā nānātvena | pratibhāsamānānāṃ jīvagatājñānānāṃ samaṣṭyabhiprāyeṇa tadekatvavyapadeśaḥ | " ajāmekāṃ " ( śve u 4 | 5 ) ityādiśruteḥ || 36 ||
इयं समष्टिरुत्कृष्टोपाधितया विशुद्धसत्त्वप्रधाना ॥ ३७ ॥
iyaṃ samaṣṭirutkṛṣṭopādhitayā viśuddhasattvapradhānā || 37 ||
एतदुपहितं चैतन्यं सर्वज्ञसर्वेश्वरत्वसर्वनियन्तृत्वादिगुणकमव्यक्तमन्तर्यामी । जगत्कारणमीश्वर इति च व्यपदिश्यते सकलाज्ञानावभासकत्वात् । " यः सर्वज्ञः सर्ववित् " ( मुण्ड उ १ । १ । ९ ) इति श्रुतेः ॥ ३८ ॥
etadupahitaṃ caitanyaṃ sarvajñasarveśvaratvasarvaniyantṛtvādiguṇakamavyaktamantaryāmī | jagatkāraṇamīśvara iti ca vyapadiśyate sakalājñānāvabhāsakatvāt | " yaḥ sarvajñaḥ sarvavit " ( muṇḍa u 1 | 1 | 9 ) iti śruteḥ || 38 ||
ईश्वरस्येयं समष्टिरखिलकारणत्वात्कारणशरीरमानन्दप्रचुरत्वा । त्कोशवदाच्च्हादकत्वाच्चानन्दमयकोशः सर्वोपरमत्वा । त्सुषुप्तिरत एव स्थूलसूक्ष्मप्रपञ्चलयस्थानमिति च उच्यते ॥ ३९ ॥
īśvarasyeyaṃ samaṣṭirakhilakāraṇatvātkāraṇaśarīramānandapracuratvā | tkośavadācchādakatvāccānandamayakośaḥ sarvoparamatvā | tsuṣuptirata eva sthūlasūkṣmaprapañcalayasthānamiti ca ucyate || 39 ||
यथा वनस्य व्यष्ट्यभिप्रायेण वृक्षा इत्यनेकत्वव्यपदेशो यथा वा जलाशयस्य । व्यष्ट्यभिप्रायेण जलानीति तथाज्ञानस्य व्यष्ट्यभिप्रायेण । तदनेकत्वव्यपदेशः " इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते " ( ऋग्वेद ६ । ४७ । १८ ) । इत्यादिश्रुतेः ॥ ४० ॥
yathā vanasya vyaṣṭyabhiprāyeṇa vṛkṣā ityanekatvavyapadeśo yathā vā jalāśayasya | vyaṣṭyabhiprāyeṇa jalānīti tathājñānasya vyaṣṭyabhiprāyeṇa | tadanekatvavyapadeśaḥ " indro māyābhiḥ pururūpa īyate " ( ṛgveda 6 | 47 | 18 ) | ityādiśruteḥ || 40 ||
अत्र व्यस्तसमस्तव्यापित्वेन व्यष्टिसमष्टिताव्यपदेशः ॥ ४१ ॥
atra vyastasamastavyāpitvena vyaṣṭisamaṣṭitāvyapadeśaḥ || 41 ||
इयं व्यष्टिर्निकृष्टोपाधितया मलिनसत्त्वप्रधाना ॥ ४२ ॥
iyaṃ vyaṣṭirnikṛṣṭopādhitayā malinasattvapradhānā || 42 ||
एतदुपहितं चैतन्यमल्पज्ञत्वानीश्वरत्वादिगुणकं प्राज्ञ । इत्युच्यत एकाज्ञानावभासकत्वात् ॥ ४३ ॥
etadupahitaṃ caitanyamalpajñatvānīśvaratvādiguṇakaṃ prājña | ityucyata ekājñānāvabhāsakatvāt || 43 ||
अस्य प्राज्ञत्वमस्पष्टोपाधितयानतिप्रकाशकत्वात् ॥ ४४ ॥
asya prājñatvamaspaṣṭopādhitayānatiprakāśakatvāt || 44 ||
अस्यापीयमहङ्कारादिकारणत्वात्कारणशरीरमानन्द । प्रचुरत्वात्कोशवदाच्च्हादकत्वाच्चानन्दमयकोशः । सर्वोपरमत्वात्सुषुप्तिरत एव स्थूलसूक्ष्मशरीरप्रपञ्च । लयस्थानमिति च उच्यते ॥ ४५ ॥
asyāpīyamahaṅkārādikāraṇatvātkāraṇaśarīramānanda | pracuratvātkośavadācchādakatvāccānandamayakośaḥ | sarvoparamatvātsuṣuptirata eva sthūlasūkṣmaśarīraprapañca | layasthānamiti ca ucyate || 45 ||
तदानीमेतावीश्वरप्राज्ञौ चैतन्यप्रदीप्ताभिरतिसूक्ष्माभि । रज्ञानवृत्तिभिरानन्दमनुभवतः " आनन्दभुक् चेतोमुखः । प्राज्ञः " ( माण्डू उ ५ ) इति श्रुतेः सुखमहमवाप्सम् । न किञ्चिदवेदिषमिथ्युत्थितस्यपरामर्शोपपत्तेश्च ॥ ४६ ॥
tadānīmetāvīśvaraprājñau caitanyapradīptābhiratisūkṣmābhi | rajñānavṛttibhirānandamanubhavataḥ " ānandabhuk cetomukhaḥ | prājñaḥ " ( māṇḍū u 5 ) iti śruteḥ sukhamahamavāpsam | na kiñcidavediṣamithyutthitasyaparāmarśopapatteśca || 46 ||
अनयोः समष्टिव्यष्ट्योर्वनवृक्षयोरिव जलाशयजलयोरिव वाभेदः ॥ ४७ ॥
anayoḥ samaṣṭivyaṣṭyorvanavṛkṣayoriva jalāśayajalayoriva vābhedaḥ || 47 ||
एतदुपहितयोरीश्वरप्राज्ञयोरपि वनवृक्षावच्च्हिन्नाकाशयोरिव । जलाशयजलगतप्रतिबिम्बाकाशयोरिव वाभेदः " एष सर्वेश्वर । ( एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि । भूतानाम् )" (माण्डू उ ६ ) इत्यादि श्रुतेः ॥ ४८ ॥
etadupahitayorīśvaraprājñayorapi vanavṛkṣāvacchinnākāśayoriva | jalāśayajalagatapratibimbākāśayoriva vābhedaḥ " eṣa sarveśvara | ( eṣa sarvajña eṣo'ntaryāmyeṣa yoniḥ sarvasya prabhavāpyayau hi | bhūtānām )" (māṇḍū u 6 ) ityādi śruteḥ || 48 ||
वनवृक्षतदवच्च्हिन्नाकाशयोर्जलाशयजलतद्गतप्रतिबिम्बाकाशयो । र्वाधारभूतानुपहिताकाशवदनयोरज्ञानतदुपहितचैतन्ययो । राधारभूतं यदनुपहितं चैतन्यं तत्तुरीयमित्युच्यते । " शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते ( स आत्मा स विज्ञेयः )" । (माण्डू उ ७ ) इत्यादिश्रुतेः ॥ ४९ ॥
vanavṛkṣatadavacchinnākāśayorjalāśayajalatadgatapratibimbākāśayo | rvādhārabhūtānupahitākāśavadanayorajñānatadupahitacaitanyayo | rādhārabhūtaṃ yadanupahitaṃ caitanyaṃ tatturīyamityucyate | " śāntaṃ śivamadvaitaṃ caturthaṃ manyante ( sa ātmā sa vijñeyaḥ )" | (māṇḍū u 7 ) ityādiśruteḥ || 49 ||
इदमेव तुरीयं शुद्धचैतन्यमज्ञानादितदुपहितचैतन्याभ्यां तप्तायः । पिण्डवदविविक्तं सन्महावाक्यस्य वाच्यं विविक्तं सल्लक्ष्यमिति चोच्यते ॥ ५० ॥
idameva turīyaṃ śuddhacaitanyamajñānāditadupahitacaitanyābhyāṃ taptāyaḥ | piṇḍavadaviviktaṃ sanmahāvākyasya vācyaṃ viviktaṃ sallakṣyamiti cocyate || 50 ||
अस्याज्ञानस्यावरणविक्षेपनामकमस्ति शक्तिद्वयम् ॥ ५१ ॥
asyājñānasyāvaraṇavikṣepanāmakamasti śaktidvayam || 51 ||
आवरणशक्तिस्तावदल्पोऽपि मेघोऽनेकयोजनायतमादित्य । मण्डलमवलोकयितृनयनपथपिधायकतया यथाच्च्हादयतीव । तथाज्ञानं परिच्च्हिन्नमप्यात्मानमपरिच्च्हिन्नमसंसारिण । मवलोकयितृबुद्धिपिधायकतयाच्च्हादयतीव तादृशं सामर्थ्यम् । तदुक्तं " घनच्च्हन्नदृष्टिर्घनच्च्हन्नमर्कं यथा । मन्यते निष्प्रभं चातिमूढः । तथा बद्धवद्भाति यो मूढदृष्टेः । स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥ ' इति (हस्तामलकम् १० । ) ॥ ५२ ॥
āvaraṇaśaktistāvadalpo'pi megho'nekayojanāyatamāditya | maṇḍalamavalokayitṛnayanapathapidhāyakatayā yathācchādayatīva | tathājñānaṃ paricchinnamapyātmānamaparicchinnamasaṃsāriṇa | mavalokayitṛbuddhipidhāyakatayācchādayatīva tādṛśaṃ sāmarthyam | taduktaṃ " ghanacchannadṛṣṭirghanacchannamarkaṃ yathā | manyate niṣprabhaṃ cātimūḍhaḥ | tathā baddhavadbhāti yo mūḍhadṛṣṭeḥ | sa nityopalabdhisvarūpo'hamātmā || ' iti (hastāmalakam 10 | ) || 52 ||
अनया आवृत्तस्यात्मनः कर्तृत्वभोक्तृत्वसुखित्वदुःखित्वादिसंसारसम्भावनापि । भवति यथा स्वाज्ञानेनावृतायां रज्ज्वां सर्पत्वसम्भावना ॥ ५३ ॥
anayā āvṛttasyātmanaḥ kartṛtvabhoktṛtvasukhitvaduḥkhitvādisaṃsārasambhāvanāpi | bhavati yathā svājñānenāvṛtāyāṃ rajjvāṃ sarpatvasambhāvanā || 53 ||
विक्षेपशक्तिस्तु यथा रज्ज्वज्ञानं स्वावृत रज्जौ स्वशक्त्या । सर्पादिकमुद्भावयत्येवमज्ञानमपि स्वावृतात्मनि स्वशक्तादिप्रपञ्चमुद्भावयति । तादृशं सामर्थ्यम् । तदुक्तम् " विक्षेपशक्तिर्लिङ्गादि ब्रह्माण्डान्तं । जगत् सृजेत्" इति । ( वाक्यसुधा १३ ) ॥ ५४ ॥
vikṣepaśaktistu yathā rajjvajñānaṃ svāvṛta rajjau svaśaktyā | sarpādikamudbhāvayatyevamajñānamapi svāvṛtātmani svaśaktādiprapañcamudbhāvayati | tādṛśaṃ sāmarthyam | taduktam " vikṣepaśaktirliṅgādi brahmāṇḍāntaṃ | jagat sṛjet" iti | ( vākyasudhā 13 ) || 54 ||
शक्तिद्वयवदज्ञानोपहितं चैतन्यं स्वप्रधानतया निमित्तं । स्वोपाधिप्रधानतयोपादनं च भवति ॥ ५५ ॥
śaktidvayavadajñānopahitaṃ caitanyaṃ svapradhānatayā nimittaṃ | svopādhipradhānatayopādanaṃ ca bhavati || 55 ||
यथा लूता तन्तुकार्यं प्रति स्वप्रधानतया निमित्तं । स्वशरीरप्रधानतयोपादानञ्च भवति ॥ ५६ ॥
yathā lūtā tantukāryaṃ prati svapradhānatayā nimittaṃ | svaśarīrapradhānatayopādānañca bhavati || 56 ||
तमःप्रधानविक्षीपशक्तिमदज्ञानोपहितचैतन्यादाकाश । आकाशाद्वायुर्वायोरग्निरग्ग्नेरापोऽद्भ्यः पृथिवी । चोत्पद्यते " एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः " । ( तै उ २ । १ । १ ) इत्यादिश्रुतेः ॥ ५७ ॥
tamaḥpradhānavikṣīpaśaktimadajñānopahitacaitanyādākāśa | ākāśādvāyurvāyoragniraggnerāpo'dbhyaḥ pṛthivī | cotpadyate " etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ " | ( tai u 2 | 1 | 1 ) ityādiśruteḥ || 57 ||
तेषु जाड्याधिक्यदर्शनात्तमःप्राधान्यं तत्कारणस्य । तदानीं सत्त्वरजस्तमांसि कारणगुणप्रक्रमेण । तेष्वाकाशादिषुत्पद्यन्ते ॥ ५८ ॥
teṣu jāḍyādhikyadarśanāttamaḥprādhānyaṃ tatkāraṇasya | tadānīṃ sattvarajastamāṃsi kāraṇaguṇaprakrameṇa | teṣvākāśādiṣutpadyante || 58 ||
एतान्येव सूक्ष्मभूतानि तन्मात्राण्यपञ्चीकृतानि चोच्यन्ते ॥ ५९ ॥
etānyeva sūkṣmabhūtāni tanmātrāṇyapañcīkṛtāni cocyante || 59 ||
एतेभ्यः सूक्ष्मशरीराणि स्थूलभूतानि चोत्पद्यन्ते ॥ ६० ॥
etebhyaḥ sūkṣmaśarīrāṇi sthūlabhūtāni cotpadyante || 60 ||
सूक्ष्मशरीराणि सप्तदशावयवानि लिङ्गशरीराणि ॥ ६१ ॥
sūkṣmaśarīrāṇi saptadaśāvayavāni liṅgaśarīrāṇi || 61 ||
अवयवास्तु ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं बुद्धिमनसी कर्मेन्द्रियपञ्चकं । वायुपञ्चकं चेति ॥ ६२ ॥
avayavāstu jñānendriyapañcakaṃ buddhimanasī karmendriyapañcakaṃ | vāyupañcakaṃ ceti || 62 ||
ज्ञानेन्द्रियाणि श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणाख्यानि ॥ ६३ ॥
jñānendriyāṇi śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇākhyāni || 63 ||
एतान्याकाशादीनां सात्त्विकांशेभ्यो व्यस्तेभ्यः । पृथक् पृथक् क्रमेणोत्पद्यन्ते ॥ ६४ ॥
etānyākāśādīnāṃ sāttvikāṃśebhyo vyastebhyaḥ | pṛthak pṛthak krameṇotpadyante || 64 ||
बुद्धिर्नाम निश्चयात्मिकान्तःकरणवृत्तिः ॥ ६५ ॥
buddhirnāma niścayātmikāntaḥkaraṇavṛttiḥ || 65 ||
मनो नाम सङ्कल्पविकल्पात्मिकान्तःकरणवृत्तिः ॥ ६६ ॥
mano nāma saṅkalpavikalpātmikāntaḥkaraṇavṛttiḥ || 66 ||
अनुसन्धानात्मिकान्तःकरणवृत्तिः चित्तम् ॥ ६८ ॥
anusandhānātmikāntaḥkaraṇavṛttiḥ cittam || 68 ||
अभिमानात्मिकान्तःकरणवृत्तिः अहङ्कारः ॥ ६९ ॥
abhimānātmikāntaḥkaraṇavṛttiḥ ahaṅkāraḥ || 69 ||
एते पुनराकाशादिगतसात्त्विकांशेभ्यो मिलितेभ्य उत्पद्यन्ते ॥ ७० ॥
ete punarākāśādigatasāttvikāṃśebhyo militebhya utpadyante || 70 ||
एतेषां प्रकाशात्मकत्वात्सात्त्विकांशकार्यत्वम् ॥ ७१ ॥
eteṣāṃ prakāśātmakatvātsāttvikāṃśakāryatvam || 71 ||
इयं बुद्धिर्ज्ञानेन्द्रियैः सहिता विज्ञानमयकोशो भवति ॥ ७२ ॥
iyaṃ buddhirjñānendriyaiḥ sahitā vijñānamayakośo bhavati || 72 ||
अयं कर्तृत्वभोक्तृत्वसुखित्वदुःखित्वाद्यभिमानत्वेनेहलोकपरलोकगामी । व्यवहारिको जीव इत्युच्यते ॥ ७३ ॥
ayaṃ kartṛtvabhoktṛtvasukhitvaduḥkhitvādyabhimānatvenehalokaparalokagāmī | vyavahāriko jīva ityucyate || 73 ||
मनस्तु ज्ञानेन्द्रियैः सहितं सन्मनोमयकोशो भवति ॥ ७४ ॥
manastu jñānendriyaiḥ sahitaṃ sanmanomayakośo bhavati || 74 ||
कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादपायूपस्थाख्यानि ॥ ७५ ॥
karmendriyāṇi vākpāṇipādapāyūpasthākhyāni || 75 ||
एतानि पुनराकाशादीनां रजोंशेभ्यो व्यस्तेभ्यः पृथक् पृथक् क्रमेणोत्पद्यते ॥ ७६ ॥
etāni punarākāśādīnāṃ rajoṃśebhyo vyastebhyaḥ pṛthak pṛthak krameṇotpadyate || 76 ||
प्राणो नाम प्राग्गमनवान्नासाग्रस्थानवर्ती ॥ ७८ ॥
prāṇo nāma prāggamanavānnāsāgrasthānavartī || 78 ||
अपानो नामावाग्गमनवान्पाय्वादिस्थानवर्ती ॥ ७९ ॥
apāno nāmāvāggamanavānpāyvādisthānavartī || 79 ||
व्यानो नाम विष्वग्गमनवानखिलशरीरवर्ती ॥ ८० ॥
vyāno nāma viṣvaggamanavānakhilaśarīravartī || 80 ||
उदानो नाम कण्ठस्थानीय ऊर्ध्वगमनवानुत्क्रमणवायुः ॥ ८१ ॥
udāno nāma kaṇṭhasthānīya ūrdhvagamanavānutkramaṇavāyuḥ || 81 ||
समानो नाम शरीरमध्यगताशितपीतान्नादिसमीकरणकरः ॥ ८२ ॥
samāno nāma śarīramadhyagatāśitapītānnādisamīkaraṇakaraḥ || 82 ||
समीकरणन्तु परिपाककरणं रसरुधिरशुक्रपुरीषादिकरणमिति यावत् ॥ ८३ ॥
samīkaraṇantu paripākakaraṇaṃ rasarudhiraśukrapurīṣādikaraṇamiti yāvat || 83 ||
केचित्तु नागकूर्मकृकलदेवदत्तधनञ्जयाख्याः पञ्चान्ये । वायवः सन्तीति वदन्ति ॥ ८४ ॥
kecittu nāgakūrmakṛkaladevadattadhanañjayākhyāḥ pañcānye | vāyavaḥ santīti vadanti || 84 ||
तत्र नाग उद्गिरणकरः । कूर्म उन्मीलनकरः । कृकलः क्षुत्करः । देवदत्तो जृम्भणकरः । धनञ्जयः पोषणकरः ॥ ८५ ॥
tatra nāga udgiraṇakaraḥ | kūrma unmīlanakaraḥ | kṛkalaḥ kṣutkaraḥ | devadatto jṛmbhaṇakaraḥ | dhanañjayaḥ poṣaṇakaraḥ || 85 ||
एतेषां प्राणादिष्वन्तर्भावात्प्राणादयः पञ्चैवेति केचित् ॥ ८६ ॥
eteṣāṃ prāṇādiṣvantarbhāvātprāṇādayaḥ pañcaiveti kecit || 86 ||
एतत्प्राणादिपञ्चकमाकाशादिगतरजोंशेभ्योमिलितेभ्य उत्पद्यते ॥ ८७ ॥
etatprāṇādipañcakamākāśādigatarajoṃśebhyomilitebhya utpadyate || 87 ||
इदं प्राणादिपञ्चकं कर्मेन्द्रियैः सहितं सत्प्राणमयकोशो भवति । अस्य क्रियामकत्वेन रजोंशकार्यत्वम् ॥ ८८ ॥
idaṃ prāṇādipañcakaṃ karmendriyaiḥ sahitaṃ satprāṇamayakośo bhavati | asya kriyāmakatvena rajoṃśakāryatvam || 88 ||
एतेषु कोशेषु मध्ये विज्ञानमयो ज्ञानशक्तिमान् कर्तृरूपः । मनोमय इच्च्हाशक्तिमान् करणरूपः । प्राणमयः क्रियाशक्तिमान् कार्यरूपः । योग्यत्वादेवमेतेषां विभाग इति वर्णयन्ति । एतत्कोशत्रयं मिलितं सत्सूक्ष्मशरीरमित्युच्यते ॥ ८९ ॥
eteṣu kośeṣu madhye vijñānamayo jñānaśaktimān kartṛrūpaḥ | manomaya icchāśaktimān karaṇarūpaḥ | prāṇamayaḥ kriyāśaktimān kāryarūpaḥ | yogyatvādevameteṣāṃ vibhāga iti varṇayanti | etatkośatrayaṃ militaṃ satsūkṣmaśarīramityucyate || 89 ||
अत्राप्यखिलसूक्ष्मशरीरमेकबुद्धिविषयतया वनवज्जलाशयवद्वा । समष्टिरनेकबुद्धिविषयतया वृक्षवज्जलवद्वा व्यष्टिरपि भवति ॥ ९० ॥
atrāpyakhilasūkṣmaśarīramekabuddhiviṣayatayā vanavajjalāśayavadvā | samaṣṭiranekabuddhiviṣayatayā vṛkṣavajjalavadvā vyaṣṭirapi bhavati || 90 ||
एतत्समष्ट्युपहितं चैतन्यं सूत्रात्मा हिरण्यगर्भः प्राणश्चेत्युच्यते । सर्वत्रानुस्यूतत्वाज्ज्ञानेच्च्हाक्रियाशक्तिमदुपहितत्वाच्च ॥ ९१ ॥
etatsamaṣṭyupahitaṃ caitanyaṃ sūtrātmā hiraṇyagarbhaḥ prāṇaścetyucyate | sarvatrānusyūtatvājjñānecchākriyāśaktimadupahitatvācca || 91 ||
अस्यैषा समष्टिः स्थूलप्रपञ्चापेक्षया सूक्ष्मत्वात्सूक्ष्मशरीरं । विज्ञानमयादिकोशत्रयं जाग्रद्वासनामयत्वात्स्वप्नोऽतएव । स्थूलप्रपञ्चलयस्थानमिति चोच्यते ॥ ९२ ॥
asyaiṣā samaṣṭiḥ sthūlaprapañcāpekṣayā sūkṣmatvātsūkṣmaśarīraṃ | vijñānamayādikośatrayaṃ jāgradvāsanāmayatvātsvapno'taeva | sthūlaprapañcalayasthānamiti cocyate || 92 ||
एतद्व्यष्ट्युपहितं चैतन्यं तैजसो भवति तेजोमयान्तःकरणोपहितत्वात् ॥ ९३ ॥
etadvyaṣṭyupahitaṃ caitanyaṃ taijaso bhavati tejomayāntaḥkaraṇopahitatvāt || 93 ||
अस्यापीयं व्यष्टिः स्थूलशरीरापेक्षया सूक्ष्मत्वादिति हेतोरेव । सूक्ष्मशरीरं विज्ञानमयादिकोशत्रयं जाग्रद्वासनामयत्वात्स्वप्नोऽतएव । स्थूलशरीरलयस्थानमिति चोच्यते ॥ ९४ ॥
asyāpīyaṃ vyaṣṭiḥ sthūlaśarīrāpekṣayā sūkṣmatvāditi hetoreva | sūkṣmaśarīraṃ vijñānamayādikośatrayaṃ jāgradvāsanāmayatvātsvapno'taeva | sthūlaśarīralayasthānamiti cocyate || 94 ||
एतौ सूत्रात्मतैजसौ तदानीं मनोवृत्तिभिः सूक्ष्मविषयाननुभवतः । " प्रविविक्तभुक्तेऐजसः " ( माण्डू उ ३) इत्यदिश्रुतेः ॥ ९५ ॥
etau sūtrātmataijasau tadānīṃ manovṛttibhiḥ sūkṣmaviṣayānanubhavataḥ | " praviviktabhukteaijasaḥ " ( māṇḍū u 3) ityadiśruteḥ || 95 ||
अत्रापि समष्टिव्यष्ट्योस्तदुपहितसूत्रात्मतैजसयोर्वनवृक्षवत्तदव । च्च्हिन्नाकाशवच्च जलाशयजलवत्तद्गतप्रतिबिम्बाकाशवच्चाभेदः ॥ ९६ ॥
atrāpi samaṣṭivyaṣṭyostadupahitasūtrātmataijasayorvanavṛkṣavattadava | cchinnākāśavacca jalāśayajalavattadgatapratibimbākāśavaccābhedaḥ || 96 ||
पञ्चीकरणं त्वाकाशादिपञ्चस्वेकैकं द्विधा समं विभज्य । तेषु दशसु भागेषु प्राथमिकान्पञ्चभागान्प्रत्येकं । चतुर्धा समं विभज्य तेषां चतुर्णां भागानां । स्वस्वद्वितीयार्धभागपरित्यागेन भागान्तरेषु योजनम् ॥ ९९ ॥
pañcīkaraṇaṃ tvākāśādipañcasvekaikaṃ dvidhā samaṃ vibhajya | teṣu daśasu bhāgeṣu prāthamikānpañcabhāgānpratyekaṃ | caturdhā samaṃ vibhajya teṣāṃ caturṇāṃ bhāgānāṃ | svasvadvitīyārdhabhāgaparityāgena bhāgāntareṣu yojanam || 99 ||
तदुक्तम् । " द्विधा विधाय चैकैकं चतुर्धा प्रथमं पुनः ॥ । स्वस्वेतरद्वितीयांशैर्योजनात्पञ्च पञ्चते ॥" इति ॥ १०० ॥
taduktam | " dvidhā vidhāya caikaikaṃ caturdhā prathamaṃ punaḥ || | svasvetaradvitīyāṃśairyojanātpañca pañcate ||" iti || 100 ||
अस्याप्रामाण्यं नाशङ्कनीयं त्रिवृत्करणश्रुतेः । पञ्चीकरणस्याप्युपलक्षणत्वात् ॥ १०१ ॥
asyāprāmāṇyaṃ nāśaṅkanīyaṃ trivṛtkaraṇaśruteḥ | pañcīkaraṇasyāpyupalakṣaṇatvāt || 101 ||
पञ्चानां पञ्चात्मकत्वे समानेऽपि तेषु च । " वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः " ( ब्र सू २ । ४ । २२ ) । इति न्यायेनाकाशादिव्यपदेशः सम्भवति ॥ १०२ ॥
pañcānāṃ pañcātmakatve samāne'pi teṣu ca | " vaiśeṣyāttu tadvādastadvādaḥ " ( bra sū 2 | 4 | 22 ) | iti nyāyenākāśādivyapadeśaḥ sambhavati || 102 ||
तदानीमाकाशे शब्दोऽभिव्यज्यते वायौ शब्दस्पर्शावग्नौ । शब्दस्पर्शरूपाण्यप्सु शब्दस्पर्शरूपरसाः पृथिव्यां । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाश्च ॥ १०३ ॥
tadānīmākāśe śabdo'bhivyajyate vāyau śabdasparśāvagnau | śabdasparśarūpāṇyapsu śabdasparśarūparasāḥ pṛthivyāṃ | śabdasparśarūparasagandhāśca || 103 ||
एतेभ्यः पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यो भूर्भुवःस्वर्महर्जनस्तपःसत्य । मित्येतन्नामकानामुपर्युपरिविद्यमानानामतलवितलसुतलरसातल । तलातलमहातलपातालनामकानामधोऽधोविद्यमानानां । लोकानां ब्रह्माण्डस्य तदन्तर्गतचतुर्विधस्थूलशरीराणां । तदुचितानामन्नपानादीनां चोत्पत्तिर्भवति ॥ १०४ ॥
etebhyaḥ pañcīkṛtebhyo bhūtebhyo bhūrbhuvaḥsvarmaharjanastapaḥsatya | mityetannāmakānāmuparyuparividyamānānāmatalavitalasutalarasātala | talātalamahātalapātālanāmakānāmadho'dhovidyamānānāṃ | lokānāṃ brahmāṇḍasya tadantargatacaturvidhasthūlaśarīrāṇāṃ | taducitānāmannapānādīnāṃ cotpattirbhavati || 104 ||
चतुर्विधशरीराणि तु जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जाख्यानि ॥ १०५ ॥
caturvidhaśarīrāṇi tu jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjākhyāni || 105 ||
जरायुजानि जरायुभ्यो जातानि मनुष्यपश्वादीनि ॥ १०६ ॥
jarāyujāni jarāyubhyo jātāni manuṣyapaśvādīni || 106 ||
अण्डजान्यण्डेभ्यो जातानि पक्षिपन्नगादीनि ॥ १०७ ॥
aṇḍajānyaṇḍebhyo jātāni pakṣipannagādīni || 107 ||
स्वेदजानि स्वेदेभ्यो जातानि यूकमशकादीनि ॥ १०८ ॥
svedajāni svedebhyo jātāni yūkamaśakādīni || 108 ||
उद्भिज्जानि भूमिमुद्भिद्य जातानि लतावृक्षादीनि ॥ १०९ ॥
udbhijjāni bhūmimudbhidya jātāni latāvṛkṣādīni || 109 ||
अत्रापि चतुर्विधसकलस्थूलशरीरमेकानेकबुद्धिविषयतया । वनवज्जलाशयवद्वा समष्टिर्वृक्षवज्जलवद्वा व्यष्टिरपि भवति ॥ ११० ॥
atrāpi caturvidhasakalasthūlaśarīramekānekabuddhiviṣayatayā | vanavajjalāśayavadvā samaṣṭirvṛkṣavajjalavadvā vyaṣṭirapi bhavati || 110 ||
एतत्समष्ट्युपहितं चैतन्यं वैश्वानरो विराडित्युच्यते । सर्वनराभिमानित्वाद्विविधं राजमानत्वाच्च ॥ १११ ॥
etatsamaṣṭyupahitaṃ caitanyaṃ vaiśvānaro virāḍityucyate | sarvanarābhimānitvādvividhaṃ rājamānatvācca || 111 ||
अस्यैषा समष्टिः स्थूलशरीरमन्नविकारत्वादन्नमयकोशः । स्थूलभोगायतनत्वाच्च स्थूलशरीरं जाग्रदिति च व्यपदिश्यते ॥ ११२ ॥
asyaiṣā samaṣṭiḥ sthūlaśarīramannavikāratvādannamayakośaḥ | sthūlabhogāyatanatvācca sthūlaśarīraṃ jāgraditi ca vyapadiśyate || 112 ||
एतद्व्यष्ट्युपहितं चैतन्यं विश्व इत्युच्यते सूक्ष्मशरीराभिमानमपरित्यज्य । स्थूलशरीरादिप्रविष्टत्वात् ॥ ११३ ॥
etadvyaṣṭyupahitaṃ caitanyaṃ viśva ityucyate sūkṣmaśarīrābhimānamaparityajya | sthūlaśarīrādipraviṣṭatvāt || 113 ||
अस्याप्येषा व्यष्टिः स्थूलशरीरमन्नविकारत्वादेव । हेतोरन्नमयकोशो जाग्रदिति चोच्यते ॥ ११४ ॥
asyāpyeṣā vyaṣṭiḥ sthūlaśarīramannavikāratvādeva | hetorannamayakośo jāgraditi cocyate || 114 ||
तदानीमेतौ विश्ववैश्वानरौ दिग्वातार्कवरुणाश्विभिः । क्रमान्नियन्त्रितेन श्रोत्रादीन्द्रियपञ्चकेन । क्रमाच्च्हब्दस्पर्शरूपरसगन्धानग्नीन्द्रोपेन्द्रयमप्रजापतिभिः । क्रमान्नियन्त्रितेन वागादीन्द्रियपञ्चकेन । क्रमाद्वचनादानगमनविसर्गानन्दांश्चन्द्रचतुर्मुखशङ्कराच्युतैः । क्रमान्नियन्त्रितेन मनोबुद्ध्यहङ्कारचित्ताख्येनान्तरेन्द्रियचतुष्केण । क्रमात्सङ्कल्पनिश्चयाहङ्कार्यचैत्तांश्च सर्वानेतान् । स्थूलविषयाननुभवतः " जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः "( माण्डू उ ३) । इत्यादिश्रुतेः ॥ ११५ ॥
tadānīmetau viśvavaiśvānarau digvātārkavaruṇāśvibhiḥ | kramānniyantritena śrotrādīndriyapañcakena | kramācchabdasparśarūparasagandhānagnīndropendrayamaprajāpatibhiḥ | kramānniyantritena vāgādīndriyapañcakena | kramādvacanādānagamanavisargānandāṃścandracaturmukhaśaṅkarācyutaiḥ | kramānniyantritena manobuddhyahaṅkāracittākhyenāntarendriyacatuṣkeṇa | kramātsaṅkalpaniścayāhaṅkāryacaittāṃśca sarvānetān | sthūlaviṣayānanubhavataḥ " jāgaritasthāno bahiḥprajñaḥ "( māṇḍū u 3) | ityādiśruteḥ || 115 ||
अत्राप्यनयोः स्थूलव्यष्टिसमष्ट्योस्तदुपहितविश्ववैश्वानरयोश्च । वनवृक्षवत्तदवच्च्हिन्नाकाशवच्च जलाशयजलवत्तगतप्रतिबिम्बाकाशवच्च । पूर्ववदभेदः ॥ ११६ ॥
atrāpyanayoḥ sthūlavyaṣṭisamaṣṭyostadupahitaviśvavaiśvānarayośca | vanavṛkṣavattadavacchinnākāśavacca jalāśayajalavattagatapratibimbākāśavacca | pūrvavadabhedaḥ || 116 ||
एवं पञ्चीकृतपञ्चभूतेभ्यः स्थूलप्रपञ्चोत्पत्तिः ॥ ११७ ॥
evaṃ pañcīkṛtapañcabhūtebhyaḥ sthūlaprapañcotpattiḥ || 117 ||
एतेषां स्थूलसूक्षमकारणप्रपञ्चानामपि समष्टिरेको । महान्प्रपञ्चो भवति यथावान्तरवनानां समष्टिरेकं महद्वनं भवति । यथा वावान्तरजलाशयानां समष्टिरेको महान् जलाशयः ॥ ११८ ॥
eteṣāṃ sthūlasūkṣamakāraṇaprapañcānāmapi samaṣṭireko | mahānprapañco bhavati yathāvāntaravanānāṃ samaṣṭirekaṃ mahadvanaṃ bhavati | yathā vāvāntarajalāśayānāṃ samaṣṭireko mahān jalāśayaḥ || 118 ||
एतदुपहितं वैश्वानरादीश्वरपर्यन्तं चैतन्यप्यवान्तरवनावच्च्हिन्नाकाशवदवान्तर । जलाशयगतप्रतिबिम्बाकाशवच्चैकमेव ॥ ११९ ॥
etadupahitaṃ vaiśvānarādīśvaraparyantaṃ caitanyapyavāntaravanāvacchinnākāśavadavāntara | jalāśayagatapratibimbākāśavaccaikameva || 119 ||
आभ्यां महाप्रपञ्चदुपहितचैतन्याभ्यां तप्तायपिण्डवदविविक्तं । सदनुपहितं चैतन्यं " सर्वं खल्विदं ब्रह्म " (च्हान्द उ ३ । १४ । १) । इति ( महा ) वाक्यस्य वाच्यं भवति विविक्तं सल्लक्ष्यमपि भवति ॥ १२० ॥
ābhyāṃ mahāprapañcadupahitacaitanyābhyāṃ taptāyapiṇḍavadaviviktaṃ | sadanupahitaṃ caitanyaṃ " sarvaṃ khalvidaṃ brahma " (chānda u 3 | 14 | 1) | iti ( mahā ) vākyasya vācyaṃ bhavati viviktaṃ sallakṣyamapi bhavati || 120 ||
एवं वस्तुन्यवस्त्वारोपोऽध्यारोपः सामान्येन प्रदर्शितः ॥ १२१ ॥
evaṃ vastunyavastvāropo'dhyāropaḥ sāmānyena pradarśitaḥ || 121 ||
इदानीं प्रत्यगात्मनीदमिदमयमयमारोपयतीति विशेषत उच्यते ॥ १२२ ॥
idānīṃ pratyagātmanīdamidamayamayamāropayatīti viśeṣata ucyate || 122 ||
अतिप्राकृतस्तु " आत्मा वै जायते पुत्रः " इत्यादिश्रुतेः स्वस्मिन्निव । पुत्रेऽपि प्रेमदर्शनात्पुत्रे पुष्टे नष्टे चाहमेव पुष्टो नष्टश्चेत्याद्यनुभवाच्च । पुत्र आत्मेति वदति ॥ १२३ ॥
atiprākṛtastu " ātmā vai jāyate putraḥ " ityādiśruteḥ svasminniva | putre'pi premadarśanātputre puṣṭe naṣṭe cāhameva puṣṭo naṣṭaścetyādyanubhavācca | putra ātmeti vadati || 123 ||
चार्वाकस्तु " स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः " ( तै उ २ । १ । १ ") इत्यादिश्रुतेः । प्रदीप्तगृहात्स्वपुत्रं परित्यज्यापि स्वस्य निर्गमदर्शनात्स्थूलोऽहं । कृशोऽहमित्याद्यनुभवाच्च स्थूलशरीरमात्मेति वदति ॥ १२४ ॥
cārvākastu " sa vā eṣa puruṣo'nnarasamayaḥ " ( tai u 2 | 1 | 1 ") ityādiśruteḥ | pradīptagṛhātsvaputraṃ parityajyāpi svasya nirgamadarśanātsthūlo'haṃ | kṛśo'hamityādyanubhavācca sthūlaśarīramātmeti vadati || 124 ||
अपरश्चार्वाकः " ते ह प्राणाः प्रजापतिं पितरमेत्योचुः " ( च्हा उ ५ । १ । ७ ) । इत्यादिश्रुतेरिन्द्रियाणामभावे शरीरचलनाभावात्काणोऽहं । बधिरोऽहमित्याद्यनुभवाच्चेन्द्रियाण्यात्मेति वदति ॥ १२५ ॥
aparaścārvākaḥ " te ha prāṇāḥ prajāpatiṃ pitarametyocuḥ " ( chā u 5 | 1 | 7 ) | ityādiśruterindriyāṇāmabhāve śarīracalanābhāvātkāṇo'haṃ | badhiro'hamityādyanubhavāccendriyāṇyātmeti vadati || 125 ||
अपरश्चार्वाकः " अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः " ( तै उ २ । २ । १ ) । इत्यादिश्रुतेः प्राणाभाव इन्द्रियादिचलनायोगादहमशनायावानहं । पिपासावानित्यादि अनुभवाच्च प्राण आत्मेति वदति ॥ १२६ ॥
aparaścārvākaḥ " anyo'ntara ātmā prāṇamayaḥ " ( tai u 2 | 2 | 1 ) | ityādiśruteḥ prāṇābhāva indriyādicalanāyogādahamaśanāyāvānahaṃ | pipāsāvānityādi anubhavācca prāṇa ātmeti vadati || 126 ||
अन्यस्तु चार्वाकः " अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः " ( तै उ २ । ३ । १ ) । इत्यादिश्रुतेर्मनसि सुप्ते प्राणादेरभावादहं सङ्कल्पवानहं । विकल्पवानित्याद्यनुभवाच्च मन आत्मेति वदति ॥ १२७ ॥
anyastu cārvākaḥ " anyo'ntara ātmā manomayaḥ " ( tai u 2 | 3 | 1 ) | ityādiśrutermanasi supte prāṇāderabhāvādahaṃ saṅkalpavānahaṃ | vikalpavānityādyanubhavācca mana ātmeti vadati || 127 ||
बौद्धस्तु " अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः " ( तै उ २ । ४ । १ ) । इत्यादिश्रुतेः कर्तुरभावे करणस्य शक्त्यभावादहं कर्ताहं भोक्तेत्याद्यनुभवाच्च । बुद्धिरात्मेति वदति ॥ १२८ ॥
bauddhastu " anyo'ntara ātmā vijñānamayaḥ " ( tai u 2 | 4 | 1 ) | ityādiśruteḥ karturabhāve karaṇasya śaktyabhāvādahaṃ kartāhaṃ bhoktetyādyanubhavācca | buddhirātmeti vadati || 128 ||
प्राभाकरतार्किकौ तु " अन्योऽन्तर आत्मानन्दमयः " ( तै उ २ । ५ । १ ) । इत्यादिश्रुतेर्बुद्ध्यादीनामज्ञाने लयदर्शनादहमज्ञोऽहमज्ञानीत्याद्यनुभवाच्चाज्ञानमात्मेति वदतः ॥ १२९ ॥
prābhākaratārkikau tu " anyo'ntara ātmānandamayaḥ " ( tai u 2 | 5 | 1 ) | ityādiśruterbuddhyādīnāmajñāne layadarśanādahamajño'hamajñānītyādyanubhavāccājñānamātmeti vadataḥ || 129 ||
भाटस्तु " प्रज्ञानघन एवानन्दमयः " ( माण्डू उ ५ ) इत्यादिश्रुतेः सुषुप्तौ । प्रकाशाप्रकाशसद्भावान्मामहं न जानामीत्याद्यनुभवाच्चाज्ञानोपहितं । चैतन्यमात्मेति वदति ॥ १३० ॥
bhāṭastu " prajñānaghana evānandamayaḥ " ( māṇḍū u 5 ) ityādiśruteḥ suṣuptau | prakāśāprakāśasadbhāvānmāmahaṃ na jānāmītyādyanubhavāccājñānopahitaṃ | caitanyamātmeti vadati || 130 ||
अपरो बौद्धः " असदेवेदमग्र आसीत् " ( च्हा उ ६ । २ । १ ) । इत्यादिश्रुतेः सुषुप्तौ सर्वाभावादहं सुषुप्तौ नासमित्युत्थितस्य । स्वाभावपरामर्शविषयानुभवाच्च शून्यमात्मेति वदति ॥ १३१ ॥
aparo bauddhaḥ " asadevedamagra āsīt " ( chā u 6 | 2 | 1 ) | ityādiśruteḥ suṣuptau sarvābhāvādahaṃ suṣuptau nāsamityutthitasya | svābhāvaparāmarśaviṣayānubhavācca śūnyamātmeti vadati || 131 ||
एतैरतिप्राकृतादिवादिभिरुक्तेषु श्रुतियुक्त्यनुभवाभासेषु । पूर्वपूर्वोक्तश्रुतियुक्त्यनुभवाभासानामुत्तरोत्ततरश्रुतियुक्त्यनुभवाभासै । रात्मत्वबाधदर्शनात्पुत्रादीनामनात्मत्वं स्पष्टमेव ॥ १३३ ॥
etairatiprākṛtādivādibhirukteṣu śrutiyuktyanubhavābhāseṣu | pūrvapūrvoktaśrutiyuktyanubhavābhāsānāmuttarottataraśrutiyuktyanubhavābhāsai | rātmatvabādhadarśanātputrādīnāmanātmatvaṃ spaṣṭameva || 133 ||
किञ्च प्रत्यगस्थूलोऽचक्षुरप्राणोऽमना अकर्ता चैतन्यं चिन्मात्रं । सदित्यादिप्रबलश्रुतिविरोधादस्य पुत्रादिशून्यपर्यन्तस्य जडस्य । चैतन्यभास्यत्वेन घटादिवदनित्यत्वादहं ब्रह्मेति । विद्वदनुभवप्राबल्याच्च तत्तच्च्ह्रुतियुक्त्यनुभवभासानां । बाधितत्वादपि पुत्रादिशून्यपर्यन्तमखिलमनात्मैव ॥ १३४ ॥
kiñca pratyagasthūlo'cakṣuraprāṇo'manā akartā caitanyaṃ cinmātraṃ | sadityādiprabalaśrutivirodhādasya putrādiśūnyaparyantasya jaḍasya | caitanyabhāsyatvena ghaṭādivadanityatvādahaṃ brahmeti | vidvadanubhavaprābalyācca tattacchrutiyuktyanubhavabhāsānāṃ | bādhitatvādapi putrādiśūnyaparyantamakhilamanātmaiva || 134 ||
अतस्तत्तद्भासकं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसत्यस्वभावं । प्रत्यक्चैतन्यमेवात्मवस्त्विति वेदान्तविद्वदनुभवः ॥ १३५ ॥
atastattadbhāsakaṃ nityaśuddhabuddhamuktasatyasvabhāvaṃ | pratyakcaitanyamevātmavastviti vedāntavidvadanubhavaḥ || 135 ||
अपवादो नाम रज्जुविवर्तस्य सर्पस्य रज्जुमात्रत्ववद्वस्तुविवर्तस्यावस्तुनोऽज्ञानादेः । प्रपञ्चस्य वस्तुमात्रत्वम् ॥ १३७ ॥
apavādo nāma rajjuvivartasya sarpasya rajjumātratvavadvastuvivartasyāvastuno'jñānādeḥ | prapañcasya vastumātratvam || 137 ||
तदुक्तम् । " सतत्त्वतोऽन्यथाप्रथा विकार इत्युदीरितः । अतत्त्वतोऽन्यथाप्रथा विवर्त इत्युदीरितः ॥ " इति ॥ १३८ ॥
taduktam | " satattvato'nyathāprathā vikāra ityudīritaḥ | atattvato'nyathāprathā vivarta ityudīritaḥ || " iti || 138 ||
तथाहि एतद्भोगायतनं चतुर्विधसकलस्थूलशरीरजातं । भोग्यरूपान्नपानादिकमेतदायतनभूतभूरादिचतुर्दशभुवनान्येतदायतनभूतं । ब्रह्माण्डं चैतत्सर्वमेतेषां कारणरूपं पञ्चीकृतभूतमात्रं भवति ॥ १३९ ॥
tathāhi etadbhogāyatanaṃ caturvidhasakalasthūlaśarīrajātaṃ | bhogyarūpānnapānādikametadāyatanabhūtabhūrādicaturdaśabhuvanānyetadāyatanabhūtaṃ | brahmāṇḍaṃ caitatsarvameteṣāṃ kāraṇarūpaṃ pañcīkṛtabhūtamātraṃ bhavati || 139 ||
एतानि शब्दादिविषयसहितानि पञ्चीकृतानि भूतानि सूक्ष्मशरीरजातं । चैतत्सर्वमेतेषां कारणरूपापञ्चीकृतभूतमात्रं भवति ॥ १४० ॥
etāni śabdādiviṣayasahitāni pañcīkṛtāni bhūtāni sūkṣmaśarīrajātaṃ | caitatsarvameteṣāṃ kāraṇarūpāpañcīkṛtabhūtamātraṃ bhavati || 140 ||
एतानि सत्त्वादिगुणसहितान्यपञ्चीकृतान्युत्पत्ति । व्युत्क्रमेणैतत्कारणभूताज्ञानोपहितचैतन्यमात्रं भवति ॥ १४१ ॥
etāni sattvādiguṇasahitānyapañcīkṛtānyutpatti | vyutkrameṇaitatkāraṇabhūtājñānopahitacaitanyamātraṃ bhavati || 141 ||
एतदज्ञानमज्ञानोपहितं चैतन्यं चेश्वरादिकमेतदाधार । भूतानुपहितचैतन्यरूपं तुरीयं ब्रह्ममात्रं भवति ॥ १४२ ॥
etadajñānamajñānopahitaṃ caitanyaṃ ceśvarādikametadādhāra | bhūtānupahitacaitanyarūpaṃ turīyaṃ brahmamātraṃ bhavati || 142 ||
आभ्यामध्यारोपापवादाभ्यां तत्त्वम्पदार्थशोधनमपि । सिद्धं भवति ॥ १४३ ॥
ābhyāmadhyāropāpavādābhyāṃ tattvampadārthaśodhanamapi | siddhaṃ bhavati || 143 ||
तथाहि अज्ञानादिसमष्टिरेतदुपहितं सर्वज्ञत्वादिविशिष्टं । चैतन्यमेतदनुपहितं चैतत्त्रयं तप्तायःपिण्डवदेकत्वेनावभासमानं । तत्पदवाच्यार्थो भवति ॥ १४४ ॥
tathāhi ajñānādisamaṣṭiretadupahitaṃ sarvajñatvādiviśiṣṭaṃ | caitanyametadanupahitaṃ caitattrayaṃ taptāyaḥpiṇḍavadekatvenāvabhāsamānaṃ | tatpadavācyārtho bhavati || 144 ||
एतदुपाध्युपहिताधारभूतमनुपहितं चैतन्यं तत्पदलक्ष्यार्थोभवति ॥ १४५ ॥
etadupādhyupahitādhārabhūtamanupahitaṃ caitanyaṃ tatpadalakṣyārthobhavati || 145 ||
अज्ञानादिव्यष्टिरेतदुपहिताल्पज्ञत्वादिविशिष्टचैतन्यमेत । दनुपहितं चैतत्त्रयं तप्तायःपिण्डवदेकत्वेनावभासमानं । त्वम्पदवाच्यार्थो भवति ॥ १४६ ॥
ajñānādivyaṣṭiretadupahitālpajñatvādiviśiṣṭacaitanyameta | danupahitaṃ caitattrayaṃ taptāyaḥpiṇḍavadekatvenāvabhāsamānaṃ | tvampadavācyārtho bhavati || 146 ||
एतदुपाध्युपहिताधारभूतमनुपहितं प्रत्यगानन्दं । तुरीयं चैतन्यं त्वम्पदलक्ष्यार्थो भवति ॥ १४७ ॥
etadupādhyupahitādhārabhūtamanupahitaṃ pratyagānandaṃ | turīyaṃ caitanyaṃ tvampadalakṣyārtho bhavati || 147 ||
अथ महावाक्यार्थो वर्ण्यते । इदं तत्त्वमसिवाक्यं । सम्बन्धत्रयेणाखण्डार्थबोधकं भवति ॥ १४८ ॥
atha mahāvākyārtho varṇyate | idaṃ tattvamasivākyaṃ | sambandhatrayeṇākhaṇḍārthabodhakaṃ bhavati || 148 ||
सम्बन्धत्रयं नाम पदयोः सामानाधिकरण्यं । पदार्थयोर्विशेषणविशेष्यभावः प्रत्यगात्म । लक्षणयोर्लक्ष्यलक्षणभावश्चेति ॥ १४९ ॥
sambandhatrayaṃ nāma padayoḥ sāmānādhikaraṇyaṃ | padārthayorviśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ pratyagātma | lakṣaṇayorlakṣyalakṣaṇabhāvaśceti || 149 ||
तदुक्तम् । " सामानाधिकरण्यं च विशेषणविशेष्यता । लक्ष्यलक्षणसम्बन्धः पदार्थप्रत्यगात्मनाम् ॥ " इति ॥ १५० ॥
taduktam | " sāmānādhikaraṇyaṃ ca viśeṣaṇaviśeṣyatā | lakṣyalakṣaṇasambandhaḥ padārthapratyagātmanām || " iti || 150 ||
सामानाधिकरण्यसम्बन्धस्तावद्यथा सोऽयं देवदत्त इत्यस्मिन्वाक्ये । तत्कालविशिष्टदेवदत्तवाचकसशब्दस्यैतत्कालविशिष्टदेवदत्त । वाचकायंशब्दस्य चैकस्मिन्पिण्डे तात्पर्यसम्बन्धः । तथा च । तत्त्वमसीति वाक्येऽपि परोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यवाचकतत्पाद । स्यापरोक्षत्वादि विशिष्टचैतन्यवाचकत्वम्पदस्य चैकस्मिंश्चैतन्ये । तात्पर्यसम्बन्धः ॥ १५१ ॥
sāmānādhikaraṇyasambandhastāvadyathā so'yaṃ devadatta ityasminvākye | tatkālaviśiṣṭadevadattavācakasaśabdasyaitatkālaviśiṣṭadevadatta | vācakāyaṃśabdasya caikasminpiṇḍe tātparyasambandhaḥ | tathā ca | tattvamasīti vākye'pi parokṣatvādiviśiṣṭacaitanyavācakatatpāda | syāparokṣatvādi viśiṣṭacaitanyavācakatvampadasya caikasmiṃścaitanye | tātparyasambandhaḥ || 151 ||
विशेषणविशेष्यभावसम्बन्धस्तु यथा तत्रैव वाक्ये । सशब्दार्थतत्कालविशिष्टदेवदत्तस्यायंशब्दार्थेतत्कालविशिष्टदेवदत्तस्य । चान्योन्यभेदव्यावर्तकतया विशेषणविशेष्यभावः । तथात्रापि वाक्ये । तत्पदार्थपरोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यस्य त्वम्पदार्थापरोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यस्य । चान्योन्यभेदव्यावर्तकतया विशेषणविशेष्यभावः ॥ १५२ ॥
viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasambandhastu yathā tatraiva vākye | saśabdārthatatkālaviśiṣṭadevadattasyāyaṃśabdārthetatkālaviśiṣṭadevadattasya | cānyonyabhedavyāvartakatayā viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ | tathātrāpi vākye | tatpadārthaparokṣatvādiviśiṣṭacaitanyasya tvampadārthāparokṣatvādiviśiṣṭacaitanyasya | cānyonyabhedavyāvartakatayā viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ || 152 ||
लक्ष्यलक्षणसम्बन्धस्तु यथा तत्रैव सशब्दायंशब्दयोस्तदर्थयोर्वा । विरुद्धतत्कालैतत्कालविशिष्टत्वपरित्यागेनाविरुद्धदेवदत्तेन सह लक्ष्यलक्षणभावः । तथात्रापि वाक्ये तत्त्वम्पदयोस्तदर्थयोर्वा विरुद्धपरोक्षत्वापरोक्षत्वादि । विशिष्टत्वपरित्यागेनाविरुद्धचैतन्येन सह लक्ष्यलक्षणभावः ॥ १५३ ॥
lakṣyalakṣaṇasambandhastu yathā tatraiva saśabdāyaṃśabdayostadarthayorvā | viruddhatatkālaitatkālaviśiṣṭatvaparityāgenāviruddhadevadattena saha lakṣyalakṣaṇabhāvaḥ | tathātrāpi vākye tattvampadayostadarthayorvā viruddhaparokṣatvāparokṣatvādi | viśiṣṭatvaparityāgenāviruddhacaitanyena saha lakṣyalakṣaṇabhāvaḥ || 153 ||
अस्मिन्वाक्ये नीलमुत्पलमिति वाक्यवद्वाक्यार्थो न सङ्गच्च्हते ॥ १५५ ॥
asminvākye nīlamutpalamiti vākyavadvākyārtho na saṅgacchate || 155 ||
तत्र तु नीलपदार्थनीलगुणस्योत्पलपदार्थोत्पलद्रव्यस्य च । शौक्ल्यपटादिभेदव्यावर्तकतयान्योन्यविशेषणविशेष्य । रूपसंसर्गस्यान्यतरविशिष्टस्यान्यतरस्य तदैक्यस्य वा । वाक्यार्थत्वाङ्गीकारे प्रमाणान्तरविरोधाभावात्तद्वाक्यार्थः । सङ्गच्च्हते ॥ १५६ ॥
tatra tu nīlapadārthanīlaguṇasyotpalapadārthotpaladravyasya ca | śauklyapaṭādibhedavyāvartakatayānyonyaviśeṣaṇaviśeṣya | rūpasaṃsargasyānyataraviśiṣṭasyānyatarasya tadaikyasya vā | vākyārthatvāṅgīkāre pramāṇāntaravirodhābhāvāttadvākyārthaḥ | saṅgacchate || 156 ||
अत्र तु तत्पदार्थपरोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यस्य । त्वंपदार्थापरोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यस्य चान्योन्यभेदव्यावर्तकतया । विशेषणविशेष्यभावसंसर्गस्यान्यतरविशिष्टस्यान्यतरस्य । तदैक्यस्य वा वाक्यार्थत्वाङ्गीकारे प्रत्यक्षादिप्रमाणविरोधाद्वाक्यार्थो । न सङ्गच्च्हते ॥ १५७ ॥
atra tu tatpadārthaparokṣatvādiviśiṣṭacaitanyasya | tvaṃpadārthāparokṣatvādiviśiṣṭacaitanyasya cānyonyabhedavyāvartakatayā | viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasaṃsargasyānyataraviśiṣṭasyānyatarasya | tadaikyasya vā vākyārthatvāṅgīkāre pratyakṣādipramāṇavirodhādvākyārtho | na saṅgacchate || 157 ||
तदुक्तम् । " संसर्गो वा विशिष्टो वा वाक्यार्थो नात्र सम्मतः । अखण्डैकरसत्वेन वाक्यार्थो विदुषां मतः ॥ " इति (पञ्चदशी ७।७५ ) ॥ १५८ ॥
taduktam | " saṃsargo vā viśiṣṭo vā vākyārtho nātra sammataḥ | akhaṇḍaikarasatvena vākyārtho viduṣāṃ mataḥ || " iti (pañcadaśī 7|75 ) || 158 ||
अत्र गङ्गायां घोषः प्रतिवसतीतिवाक्यवज्जहल्लक्षणापि न सङ्गच्च्हते ॥ १५९ ॥
atra gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ prativasatītivākyavajjahallakṣaṇāpi na saṅgacchate || 159 ||
तत्र तु गङ्गाघोषयोराधाराधेयभावलक्षणस्य वाक्यार्थस्याशेषतो । विरुद्धत्वाद्वाक्यार्थमशेषतः परित्यज्य तत्सम्बन्धितीरलक्षणाया । युक्तत्वाज्जहल्लक्षणा सङ्गच्च्हते ॥ १६० ॥
tatra tu gaṅgāghoṣayorādhārādheyabhāvalakṣaṇasya vākyārthasyāśeṣato | viruddhatvādvākyārthamaśeṣataḥ parityajya tatsambandhitīralakṣaṇāyā | yuktatvājjahallakṣaṇā saṅgacchate || 160 ||
अत्र तु परोक्षापरोक्षचैतन्यैकत्वलक्षणस्य । वाक्यार्थस्य भागमात्रे विरोधाद्भागान्तरमपि । परित्यज्यान्यलक्षणाया अयुक्तत्वाज्जहल्लक्षणा । न सङ्गच्च्हते ॥ १६१ ॥
atra tu parokṣāparokṣacaitanyaikatvalakṣaṇasya | vākyārthasya bhāgamātre virodhādbhāgāntaramapi | parityajyānyalakṣaṇāyā ayuktatvājjahallakṣaṇā | na saṅgacchate || 161 ||
न च गङ्गापदं स्वार्थपरित्यागेन तीरपदार्थं । यथा लक्षयति तथा तत्पदं त्वंपदं वा । स्वार्थपरित्यागेन त्वंपदार्थं तत्पदार्थं वा । लक्षयत्वतः कुतो जहल्लक्षणा न सङ्गच्च्हत । इति वाच्यम् ॥ १६२ ॥
na ca gaṅgāpadaṃ svārthaparityāgena tīrapadārthaṃ | yathā lakṣayati tathā tatpadaṃ tvaṃpadaṃ vā | svārthaparityāgena tvaṃpadārthaṃ tatpadārthaṃ vā | lakṣayatvataḥ kuto jahallakṣaṇā na saṅgacchata | iti vācyam || 162 ||
तत्र तीरपदाश्रवणेन तदर्थाप्रतीतौ लक्षणया । तत्प्रतीत्यपेक्षायामपि तत्त्वंपदयोः श्रूयमाणत्वेन । तदर्थप्रतीतौ लक्षणया पुनरन्यतरपदेनान्यतर । पदार्थप्रतीत्यपेक्षाभावात् ॥ १६३ ॥
tatra tīrapadāśravaṇena tadarthāpratītau lakṣaṇayā | tatpratītyapekṣāyāmapi tattvaṃpadayoḥ śrūyamāṇatvena | tadarthapratītau lakṣaṇayā punaranyatarapadenānyatara | padārthapratītyapekṣābhāvāt || 163 ||
अत्र शोणो धावतीतिवाक्यवदजहल्लक्षणापि न सम्भवति ॥ १६४ ॥
atra śoṇo dhāvatītivākyavadajahallakṣaṇāpi na sambhavati || 164 ||
तत्र सोणगुणगमनलक्ष्णस्य वाक्यार्थस्य । विरुद्धत्वात्तदपरित्यागेन तदाश्रयाश्वादिलक्षणया । तद्विरोधपरिहारसम्भवादजहल्लक्षणा सम्भवति ॥ १६५ ॥
tatra soṇaguṇagamanalakṣṇasya vākyārthasya | viruddhatvāttadaparityāgena tadāśrayāśvādilakṣaṇayā | tadvirodhaparihārasambhavādajahallakṣaṇā sambhavati || 165 ||
अत्र तु परोक्षत्वापरोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यैकत्वस्य । वाक्यार्थस्य विरुद्धत्वात्तदपरित्यागेन तत्सम्बन्धिनो यस्य । कस्यचिदर्थस्य लक्षितत्वेऽपि तद्विरोधपरिहारासम्भवा । दजहल्लक्षणा न सम्भवत्येव ॥ १६६ ॥
atra tu parokṣatvāparokṣatvādiviśiṣṭacaitanyaikatvasya | vākyārthasya viruddhatvāttadaparityāgena tatsambandhino yasya | kasyacidarthasya lakṣitatve'pi tadvirodhaparihārāsambhavā | dajahallakṣaṇā na sambhavatyeva || 166 ||
न च तत्पदं त्वंपदं वा स्वार्थविरुद्धांशपरित्यागेनां । शान्तरसहितं त्वंपदार्थं तत्पदार्थं वा लक्षयत्वतः । कथं प्रकारान्तरेण भागलक्षणाङ्गीकरणमिति वाच्यम् ॥ १६७ ॥
na ca tatpadaṃ tvaṃpadaṃ vā svārthaviruddhāṃśaparityāgenāṃ | śāntarasahitaṃ tvaṃpadārthaṃ tatpadārthaṃ vā lakṣayatvataḥ | kathaṃ prakārāntareṇa bhāgalakṣaṇāṅgīkaraṇamiti vācyam || 167 ||
एकेन पदेन स्वार्थांशपदार्थान्तरोभयलक्षणाया । असम्भवात्पदान्तरेण तदर्थप्रतीतौ लक्षणया । पुनस्तत्प्रतीत्यपेक्षाभावाच्च ॥ १६८ ॥
ekena padena svārthāṃśapadārthāntarobhayalakṣaṇāyā | asambhavātpadāntareṇa tadarthapratītau lakṣaṇayā | punastatpratītyapekṣābhāvācca || 168 ||
तस्माद्यथा सोऽयं देवदत्त इति वाक्यं तदर्थो वा । तत्कालैतत्कालविशिष्टदेवदत्तलक्षणस्य वाक्यार्थस्यांशे । विरोधाद्विरुद्धतत्कालैतत्कालविशिष्टांशं परित्यज्याविरुद्धं । देवदत्तंशमात्रं लक्षयति तथा तत्त्वमसीतिवाक्यं तदर्थो वा । परोक्षत्वापरोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यैकत्वलक्षणस्य । वाक्यार्थस्यांशे विरोधाद्विरुद्धपरोक्षत्वापरोक्षत्वविशिष्टांशं । परित्यज्याविरुद्धमखण्डचैतन्यमात्रं लक्षयतीति ॥ १६९ ॥
tasmādyathā so'yaṃ devadatta iti vākyaṃ tadartho vā | tatkālaitatkālaviśiṣṭadevadattalakṣaṇasya vākyārthasyāṃśe | virodhādviruddhatatkālaitatkālaviśiṣṭāṃśaṃ parityajyāviruddhaṃ | devadattaṃśamātraṃ lakṣayati tathā tattvamasītivākyaṃ tadartho vā | parokṣatvāparokṣatvādiviśiṣṭacaitanyaikatvalakṣaṇasya | vākyārthasyāṃśe virodhādviruddhaparokṣatvāparokṣatvaviśiṣṭāṃśaṃ | parityajyāviruddhamakhaṇḍacaitanyamātraṃ lakṣayatīti || 169 ||
अथाधुनाहं ब्रह्मास्मि ( बृ उ १ । ४ । १० ) । इत्यनुभववाक्यार्थो वर्ण्यते ॥ १७० ॥
athādhunāhaṃ brahmāsmi ( bṛ u 1 | 4 | 10 ) | ityanubhavavākyārtho varṇyate || 170 ||
एवमाचार्येणाध्यारोपापवादपुरःसरं तत्त्वंपदार्थौ । शोधयित्वा वाक्येनाखण्डार्थेऽवबोधितेऽधिकारिणोऽहं । नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसत्यस्वभावपरमानन्दानन्ताद्वयं । ब्रह्मास्मीत्यखण्डाकाराकारिता चित्तवृत्तिरुदेति ॥ १७१ ॥
evamācāryeṇādhyāropāpavādapuraḥsaraṃ tattvaṃpadārthau | śodhayitvā vākyenākhaṇḍārthe'vabodhite'dhikāriṇo'haṃ | nityaśuddhabuddhamuktasatyasvabhāvaparamānandānantādvayaṃ | brahmāsmītyakhaṇḍākārākāritā cittavṛttirudeti || 171 ||
सा तु चित्प्रतिबिम्बसहिता सती प्रत्यगभिन्नमज्ञातं परंब्रह्म । विषयीकृत्य तद्गताज्ञानमेव बाधते तदा पटकारणतन्तुदाहे । पटदाहवदखिलकारणेऽज्ञाने बाधिते सति तत्कार्यस्याखिलस्य । बाधितत्वात्तदन्तर्भूताखण्डाकाराकारिता चित्तवृत्तिरपि बाधिता भवति ॥ १७२ ॥
sā tu citpratibimbasahitā satī pratyagabhinnamajñātaṃ paraṃbrahma | viṣayīkṛtya tadgatājñānameva bādhate tadā paṭakāraṇatantudāhe | paṭadāhavadakhilakāraṇe'jñāne bādhite sati tatkāryasyākhilasya | bādhitatvāttadantarbhūtākhaṇḍākārākāritā cittavṛttirapi bādhitā bhavati || 172 ||
तत्र प्रतिबिम्बितं चैतन्यमपि यथा दीपप्रभादित्यप्रभावभासनासमर्था । सती तयाभिभूता भवति तथा स्वयंप्रकाशमानप्रत्यगभिन्नपरब्रह्मावभासनानर्हतया । तेनाभिभूतं सत् स्वोपाधिभूताखण्डवृत्तेर्बाधितत्वाद्दर्पणाभावे । मुखप्रतिबिम्बस्य मुखमात्रत्ववत्प्रत्यगभिन्नपरब्रह्ममात्रं भवति ॥ १७३ ॥
tatra pratibimbitaṃ caitanyamapi yathā dīpaprabhādityaprabhāvabhāsanāsamarthā | satī tayābhibhūtā bhavati tathā svayaṃprakāśamānapratyagabhinnaparabrahmāvabhāsanānarhatayā | tenābhibhūtaṃ sat svopādhibhūtākhaṇḍavṛtterbādhitatvāddarpaṇābhāve | mukhapratibimbasya mukhamātratvavatpratyagabhinnaparabrahmamātraṃ bhavati || 173 ||
एवं च सति " मनसैवानुद्रष्टव्यम् " ( बृ उ ४ । ४ । १९ ) " यन्मनसा न मनुते " । ( के उ १ । ५ ) इत्यनयोः श्रुत्योरविरोधो वृत्तिव्याप्यत्वाङ्गीकारेण । फलव्याप्यत्वप्रतिषेधप्रतिपादनात् ॥ १७४ ॥
evaṃ ca sati " manasaivānudraṣṭavyam " ( bṛ u 4 | 4 | 19 ) " yanmanasā na manute " | ( ke u 1 | 5 ) ityanayoḥ śrutyoravirodho vṛttivyāpyatvāṅgīkāreṇa | phalavyāpyatvapratiṣedhapratipādanāt || 174 ||
तदुक्तम् । " फलव्याप्यत्वमेवास्य शास्त्रकृद्भिर्निवारितम् । ब्रह्मण्यज्ञाननाशाय वृत्तिव्याप्तिरपेक्षिता ॥ " इति ( पञ्चदशी ६ । ९० ) ॥ १७५ ॥
taduktam | " phalavyāpyatvamevāsya śāstrakṛdbhirnivāritam | brahmaṇyajñānanāśāya vṛttivyāptirapekṣitā || " iti ( pañcadaśī 6 | 90 ) || 175 ||
" स्वयंप्रकाशमानत्वान्नाभास उपयुज्यते । " इति च ( पञ्चदशी ६ । ९२ ) ॥ १७६ ॥
" svayaṃprakāśamānatvānnābhāsa upayujyate | " iti ca ( pañcadaśī 6 | 92 ) || 176 ||
जडपदार्थाकाराकारितचित्तवृत्तेर्विशेषोऽस्ति ॥ १७७ ॥
jaḍapadārthākārākāritacittavṛtterviśeṣo'sti || 177 ||
तथाहि । अयं घट इति घटाकाराकारितचित्तवृत्तिरज्ञातं घटं । विषयीकृत्य तद्गताज्ञाननिरसनपुरःसरं स्वगतचिदाभासेन । जडं घटमपि भासयति ॥ १७८ ॥
tathāhi | ayaṃ ghaṭa iti ghaṭākārākāritacittavṛttirajñātaṃ ghaṭaṃ | viṣayīkṛtya tadgatājñānanirasanapuraḥsaraṃ svagatacidābhāsena | jaḍaṃ ghaṭamapi bhāsayati || 178 ||
तदुक्तं । " बुद्धितस्थचिदाभासौ द्वावपि व्याप्नुतो घटम् । तत्राज्ञानं धिया नश्येदाभासेन घटः स्फुरेत् ॥ " इति । ( पञ्चदशी ७ । ९१ ) ॥ १७९ ॥
taduktaṃ | " buddhitasthacidābhāsau dvāvapi vyāpnuto ghaṭam | tatrājñānaṃ dhiyā naśyedābhāsena ghaṭaḥ sphuret || " iti | ( pañcadaśī 7 | 91 ) || 179 ||
यथा दीपप्रभामण्डलमन्दकारगतं घटपटादिकं विषयीकृत्य । तद्गतान्धकारनिरसनपुरःसरं स्वप्रभया तदपि भासयतीति ॥ १८० ॥
yathā dīpaprabhāmaṇḍalamandakāragataṃ ghaṭapaṭādikaṃ viṣayīkṛtya | tadgatāndhakāranirasanapuraḥsaraṃ svaprabhayā tadapi bhāsayatīti || 180 ||
एवं भूतस्वस्वरूपचैतन्यसाक्षात्कारपर्यन्तं श्रवणमनन । निदिध्यासनसमाध्यनुष्ठानस्यापेक्षितत्वात्तेऽपि प्रदर्श्यन्ते ॥ १८१ ॥
evaṃ bhūtasvasvarūpacaitanyasākṣātkāraparyantaṃ śravaṇamanana | nididhyāsanasamādhyanuṣṭhānasyāpekṣitatvātte'pi pradarśyante || 181 ||
श्रवणं नाम षड्{}विधलिङ्गैरशेषवेदान्तानामद्वितीयवस्तुनि । तात्पर्यावधारणम् ॥ १८२ ॥
śravaṇaṃ nāma ṣaḍ{}vidhaliṅgairaśeṣavedāntānāmadvitīyavastuni | tātparyāvadhāraṇam || 182 ||
लिङ्गानि तूपक्रमोपसंहाराभ्यासापूर्वताफलार्थवादोपपत्त्याख्यानि ॥ १८३ ॥
liṅgāni tūpakramopasaṃhārābhyāsāpūrvatāphalārthavādopapattyākhyāni || 183 ||
तदुक्तम् । " उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वताफलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये ॥ " ॥ १८४ ॥
taduktam | " upakramopasaṃhārāvabhyāso'pūrvatāphalam | arthavādopapattī ca liṅgaṃ tātparyanirṇaye || " || 184 ||
प्रकरणप्रतिपाद्यस्यार्थस्य तदाद्यन्तयोरुपपादनमुपक्रमोपसंहारौ । यथा च्हान्दोग्ये षष्ठाध्याये प्रकरणप्रतिपाद्यस्याद्वितीयवस्तुन । " एकमेवाद्वितीयम् " ( ६ । २ । १ ) इत्यादौ " ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् " ( ६ । ८ । ७ ) । इत्यन्ते च प्रतिपादनम् ॥ १८५ ॥
prakaraṇapratipādyasyārthasya tadādyantayorupapādanamupakramopasaṃhārau | yathā chāndogye ṣaṣṭhādhyāye prakaraṇapratipādyasyādvitīyavastuna | " ekamevādvitīyam " ( 6 | 2 | 1 ) ityādau " aitadātmyamidaṃ sarvam " ( 6 | 8 | 7 ) | ityante ca pratipādanam || 185 ||
प्रकरणप्रतिपाद्यस्य वस्तुनस्तन्मध्ये पौनःपुन्येन । प्रतिपादनमभ्यासः । यथा तत्रैवाद्वितीयवस्तुनि मध्ये । तत्त्वमसीति नवकृत्वः प्रतिपादनम् ॥ १८६ ॥
prakaraṇapratipādyasya vastunastanmadhye paunaḥpunyena | pratipādanamabhyāsaḥ | yathā tatraivādvitīyavastuni madhye | tattvamasīti navakṛtvaḥ pratipādanam || 186 ||
प्रकरणप्रतिपाद्यस्याद्वितीयवस्तुनः प्रमाणान्तरा । विषयीकरणमपूर्वता । यथा तत्रैवाद्वितीयवस्तुनो । मानान्तराविषयीकरणम् ॥ १८७ ॥
prakaraṇapratipādyasyādvitīyavastunaḥ pramāṇāntarā | viṣayīkaraṇamapūrvatā | yathā tatraivādvitīyavastuno | mānāntarāviṣayīkaraṇam || 187 ||
फलं तु प्रकरणप्रतिपाद्यस्यात्मज्ञानस्य तदनुष्ठानस्य । वा तत्र तत्र श्रूयमाणं प्रयोजनम् । यथा तत्र " आचार्यवान्पुरुषो । वेद तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येथ सम्पत्स्ये " ( ६ । १४ ।२ ) । इत्यद्वितीयवस्तुज्ञानस्य तत्प्राप्तिः प्रयोजनं श्रूयते ॥ १८८ ॥
phalaṃ tu prakaraṇapratipādyasyātmajñānasya tadanuṣṭhānasya | vā tatra tatra śrūyamāṇaṃ prayojanam | yathā tatra " ācāryavānpuruṣo | veda tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣyetha sampatsye " ( 6 | 14 |2 ) | ityadvitīyavastujñānasya tatprāptiḥ prayojanaṃ śrūyate || 188 ||
प्रकरणप्रतिपाद्यस्य तत्र तत्र प्रशंसनमर्थवादः । यथा तत्रैव " उत तमादेशमप्राक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं । मतमविज्ञातं विज्ञातम् " ( ६ । १ । ३ ) इत्यद्वितीयवस्तुप्रशंसनम् ॥ १८९ ॥
prakaraṇapratipādyasya tatra tatra praśaṃsanamarthavādaḥ | yathā tatraiva " uta tamādeśamaprākṣyo yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavatyamataṃ | matamavijñātaṃ vijñātam " ( 6 | 1 | 3 ) ityadvitīyavastupraśaṃsanam || 189 ||
प्रकरणप्रतिपाद्यार्थसाधने तत्र तत्र श्रुयमाणा युक्तिरुपपत्तिः । यथा । तत्र " यथा सौम्येक्यैन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातं । स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् " ( ६। १ । ४ ) । इत्यादावद्वितीयवस्तुसाधने विकारस्य वाचारम्भणमात्रत्वे युक्तिः श्रूयते ॥ १९० ॥
prakaraṇapratipādyārthasādhane tatra tatra śruyamāṇā yuktirupapattiḥ | yathā | tatra " yathā saumyekyaina mṛtpiṇḍena sarvaṃ mṛnmayaṃ vijñātaṃ | syādvācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam " ( 6| 1 | 4 ) | ityādāvadvitīyavastusādhane vikārasya vācārambhaṇamātratve yuktiḥ śrūyate || 190 ||
मननं तु श्रुतस्याद्वितीयवस्तुनो वेदान्तानुगुणयुक्तिभिरनवरतमनुचिन्तनम् ॥ १९१ ॥
mananaṃ tu śrutasyādvitīyavastuno vedāntānuguṇayuktibhiranavaratamanucintanam || 191 ||
विजातीयदेहादिप्रत्ययरहिताद्वितीयवस्तुसजातीयप्रत्ययप्रवाहो निदिध्यासनम् ॥ १९२ ॥
vijātīyadehādipratyayarahitādvitīyavastusajātīyapratyayapravāho nididhyāsanam || 192 ||
समाधिर्द्विविधः सविकल्पको निर्विकल्पश्चेति ॥ १९३ ॥
samādhirdvividhaḥ savikalpako nirvikalpaśceti || 193 ||
तत्र सविकल्पको नाम ज्ञातृज्ञानादिविकल्पलयानपेक्षयाद्वितीयवस्तुनि । तदाकाराकारितायाश्चित्तवृत्तेरवस्थानम् ॥ १९४ ॥
tatra savikalpako nāma jñātṛjñānādivikalpalayānapekṣayādvitīyavastuni | tadākārākāritāyāścittavṛtteravasthānam || 194 ||
तदा मृण्मयगजादिभानेऽपि मृद्भानवद्द्वैतभानेऽप्यद्वैतं वस्तु भासते ॥ १९५ ॥
tadā mṛṇmayagajādibhāne'pi mṛdbhānavaddvaitabhāne'pyadvaitaṃ vastu bhāsate || 195 ||
तदुक्तम् । " दृशिस्वरूपं गगनोपमं परम् । सकृद्विभातं त्वजमेकमक्षरम् । अलेपकं सर्वगतं यदद्वयम् । तदेव चाहं सततं विमुक्तमोम् ॥ " इति । ( उपदेशसाहस्री ७३। १०। १ ) ॥ १९६ ॥
taduktam | " dṛśisvarūpaṃ gaganopamaṃ param | sakṛdvibhātaṃ tvajamekamakṣaram | alepakaṃ sarvagataṃ yadadvayam | tadeva cāhaṃ satataṃ vimuktamom || " iti | ( upadeśasāhasrī 73| 10| 1 ) || 196 ||
निर्विकल्पकस्तु ज्ञातृज्ञानादिविकल्पलयापेक्षयाद्वितीयवस्तुनि । तदाकाराकारितायाश्चित्तवृत्तेरतितरामेकीभावेनावस्थानम् ॥ १९७ ॥
nirvikalpakastu jñātṛjñānādivikalpalayāpekṣayādvitīyavastuni | tadākārākāritāyāścittavṛtteratitarāmekībhāvenāvasthānam || 197 ||
तदा तु जलाकाराकारितलवणानवभासेन जलमात्रावभासवदद्वितीय । वस्त्वाकाराकारितचित्तवृत्त्यनवभासेनाद्वितीयवस्तुमात्रमवभासते ॥ १९८ ॥
tadā tu jalākārākāritalavaṇānavabhāsena jalamātrāvabhāsavadadvitīya | vastvākārākāritacittavṛttyanavabhāsenādvitīyavastumātramavabhāsate || 198 ||
ततश्चास्य सुषुप्तेश्चाभेदशङ्का न भवति । उभयत्र वृत्त्यभाने । समानेऽपि तत्सद्भावासद्भावमात्रेणानयोर्भेदोपपत्तेः ॥ १९९ ॥
tataścāsya suṣupteścābhedaśaṅkā na bhavati | ubhayatra vṛttyabhāne | samāne'pi tatsadbhāvāsadbhāvamātreṇānayorbhedopapatteḥ || 199 ||
अस्याङ्गानि यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयः ॥ २०० ॥
asyāṅgāni yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyānasamādhayaḥ || 200 ||
तत्र " अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः " ॥ २०१ ॥
tatra " ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahā yamāḥ " || 201 ||
" शौचसन्तोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः " ॥ २०२ ॥
" śaucasantoṣatapaḥsvādhyāyeśvarapraṇidhānāni niyamāḥ " || 202 ||
करचराणदिसंस्थानविशेषलक्षणानि पद्मस्वस्तिकादीन्यासनानि ॥ २०३ ॥
karacarāṇadisaṃsthānaviśeṣalakṣaṇāni padmasvastikādīnyāsanāni || 203 ||
रेचकपूरककुम्भकलक्षणाः प्राणनिग्रहोपायाः प्राणायामाः ॥ २०४ ॥
recakapūrakakumbhakalakṣaṇāḥ prāṇanigrahopāyāḥ prāṇāyāmāḥ || 204 ||
इन्द्रियाणां स्वस्वविषयेभ्यः प्रत्याहरणं प्रत्याहारः ॥ २०५ ॥
indriyāṇāṃ svasvaviṣayebhyaḥ pratyāharaṇaṃ pratyāhāraḥ || 205 ||
अद्वितीयवस्तुन्यन्तरिन्द्रियधारणं धारणा ॥ २०६ ॥
advitīyavastunyantarindriyadhāraṇaṃ dhāraṇā || 206 ||
तत्राद्वितीयवस्तुनि विच्च्हिद्य विच्च्हिद्यान्तरिन्द्रियवृत्तिप्रवाहो ध्यानम् ॥ २०७ ॥
tatrādvitīyavastuni vicchidya vicchidyāntarindriyavṛttipravāho dhyānam || 207 ||
एवमस्याङ्गिनो निर्विकल्पकस्य लयविक्षेपकषायरसास्वादलक्षणाश्चत्वारो । विघ्नाः सम्भवन्ति ॥ २०९ ॥
evamasyāṅgino nirvikalpakasya layavikṣepakaṣāyarasāsvādalakṣaṇāścatvāro | vighnāḥ sambhavanti || 209 ||
लयस्तावदखण्डवस्तनवलम्बनेन चित्तवृत्तेर्निद्रा ॥ २१० ॥
layastāvadakhaṇḍavastanavalambanena cittavṛtternidrā || 210 ||
अखण्डवस्त्वनवलम्बनेन चित्तवृत्तेरन्यावलम्बनं विक्षेपः ॥ २११ ॥
akhaṇḍavastvanavalambanena cittavṛtteranyāvalambanaṃ vikṣepaḥ || 211 ||
लयविक्षेपाभावेऽपि चित्तवृत्तेर्रागादिवासनया । स्तब्धीभावादखण्डवस्त्वनवलम्बनं कषायः ॥ २१२ ॥
layavikṣepābhāve'pi cittavṛtterrāgādivāsanayā | stabdhībhāvādakhaṇḍavastvanavalambanaṃ kaṣāyaḥ || 212 ||
अखण्डवस्त्वनवलम्बनेनापि चित्तवृत्तेः सविकल्पकानन्दास्वादनं । रसास्वादः । समाध्यारम्भसमये सविकल्पकानन्दास्वादनं वा ॥ २१३ ॥
akhaṇḍavastvanavalambanenāpi cittavṛtteḥ savikalpakānandāsvādanaṃ | rasāsvādaḥ | samādhyārambhasamaye savikalpakānandāsvādanaṃ vā || 213 ||
अनेन विघ्नचतुष्टयेन विरहितं चित्तं निर्वातदीपवदचलं । सदखण्डचैतन्यमात्रमवतिष्ठते यदा तदा निर्विकल्पकः । समाधिरित्युच्यते ॥ २१४ ॥
anena vighnacatuṣṭayena virahitaṃ cittaṃ nirvātadīpavadacalaṃ | sadakhaṇḍacaitanyamātramavatiṣṭhate yadā tadā nirvikalpakaḥ | samādhirityucyate || 214 ||
यदुक्तम् । " लये सम्बोधयेच्चितं विक्षिप्तं शमयेत्पुनः । सकषायं विजानीयात्समप्राप्तं न चालयेत् ॥ । नास्वादयेद्रसं तत्र निःसङ्गः प्रज्ञया भवेत् " इति च । ( गौडपादकारिका ३ । ४४४५ ) । " यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता " इति च । ( गीता ६ १९ ) ॥ २१५ ॥
yaduktam | " laye sambodhayeccitaṃ vikṣiptaṃ śamayetpunaḥ | sakaṣāyaṃ vijānīyātsamaprāptaṃ na cālayet || | nāsvādayedrasaṃ tatra niḥsaṅgaḥ prajñayā bhavet " iti ca | ( gauḍapādakārikā 3 | 4445 ) | " yathā dīpo nivātastho neṅgate sopamā smṛtā " iti ca | ( gītā 6 19 ) || 215 ||
जीवन्मुक्तो नाम स्वस्वरूपाखण्डब्रह्मज्ञानेन । तदज्ञानबाधनद्वारा स्वस्वरूपाखण्डब्रह्मणि । साक्षात्कृतेऽज्ञानतत्कार्यसञ्चितकर्मसंशयविपर्ययादीनामपि । बाधितत्वादखिलबन्धरहितो ब्रह्मनिष्ठः ॥ २१७ ॥
jīvanmukto nāma svasvarūpākhaṇḍabrahmajñānena | tadajñānabādhanadvārā svasvarūpākhaṇḍabrahmaṇi | sākṣātkṛte'jñānatatkāryasañcitakarmasaṃśayaviparyayādīnāmapi | bādhitatvādakhilabandharahito brahmaniṣṭhaḥ || 217 ||
" भिद्यते हृदयग्रन्थिश्च्हिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥ " । इत्यादिश्रुतेः ( मुण्ड उ २ । २ । ८ ) ॥ २१८ ॥
" bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ | kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare || " | ityādiśruteḥ ( muṇḍa u 2 | 2 | 8 ) || 218 ||
अयं तु व्युत्थानसमये मांसशोणितमूत्रपुरीषादिभाजनेन । शरीरेणान्ध्यमान्द्यापटुत्वादिभाजनेनेद्रियग्रामेणाशना । पिपासाशोकमोहादिभाजनेनान्तःकरणेन च पूर्वपूर्ववासनया । क्रियामाणानि कर्माणि भुज्यमानानि ज्ञानाविरुद्धारब्धफलानि । च पश्यन्नपि बाधितत्वात्परमार्थतो न पश्यते । यथेन्द्रजालमिति । ज्ञानवांस्तदिन्द्रजालं पश्यन्नपि परमार्थमिदमिति न पश्यति ॥ २१९ ॥
ayaṃ tu vyutthānasamaye māṃsaśoṇitamūtrapurīṣādibhājanena | śarīreṇāndhyamāndyāpaṭutvādibhājanenedriyagrāmeṇāśanā | pipāsāśokamohādibhājanenāntaḥkaraṇena ca pūrvapūrvavāsanayā | kriyāmāṇāni karmāṇi bhujyamānāni jñānāviruddhārabdhaphalāni | ca paśyannapi bādhitatvātparamārthato na paśyate | yathendrajālamiti | jñānavāṃstadindrajālaṃ paśyannapi paramārthamidamiti na paśyati || 219 ||
" सचक्षुरचक्षुरिव सकर्णोऽकर्ण इव " इत्यादिश्रुतेः ॥ २२० ॥
" sacakṣuracakṣuriva sakarṇo'karṇa iva " ityādiśruteḥ || 220 ||
उक्तञ्च । " सुषुप्तवज्जाग्रति यो न पश्यति । द्वयं च पश्यन्नपि चाद्वयत्वतः ॥ । तथा च कुर्वन्नपि निष्क्रियश्च यः । स आत्मविन्नान्य इतीह निश्चयः ॥ " इति ( उपदेशसाहस्री ५ ) ॥ २२१ ॥
uktañca | " suṣuptavajjāgrati yo na paśyati | dvayaṃ ca paśyannapi cādvayatvataḥ || | tathā ca kurvannapi niṣkriyaśca yaḥ | sa ātmavinnānya itīha niścayaḥ || " iti ( upadeśasāhasrī 5 ) || 221 ||
अथ ज्ञानात्पूर्वं विद्यमानानामेवाहारविहारादीनामनुवृत्तिव । च्च्हुभवासनानामेवानुवृत्तिर्भवति शुभाशुभयोरौदासीन्यं वा ॥ २२२ ॥
atha jñānātpūrvaṃ vidyamānānāmevāhāravihārādīnāmanuvṛttiva | cchubhavāsanānāmevānuvṛttirbhavati śubhāśubhayoraudāsīnyaṃ vā || 222 ||
तदुक्तम् । " बुद्धाद्वैतसतत्त्वस्य यथेष्टाचराणं यदि । शुनां तत्त्वदृशाञ्चैव को भेदोऽशुचिभक्षणे ॥ " इति ( नैष्कर्म्यसिद्धिः ४ । ६२ ] । " ब्रह्मवित्तं तथा मुक्त्वा स आत्मज्ञो न चेतरः ॥ ) " इति च ( उपदेशसाहस्री ११५ ) ॥ २२३ ॥
taduktam | " buddhādvaitasatattvasya yatheṣṭācarāṇaṃ yadi | śunāṃ tattvadṛśāñcaiva ko bhedo'śucibhakṣaṇe || " iti ( naiṣkarmyasiddhiḥ 4 | 62 ] | " brahmavittaṃ tathā muktvā sa ātmajño na cetaraḥ || ) " iti ca ( upadeśasāhasrī 115 ) || 223 ||
तदानीममानित्वादीनि ज्ञानसाधनान्यद्वेष्ट्टत्वादयः सद्गुणाश्चालङ्कारवदनुवर्तन्ते ॥ २२४ ॥
tadānīmamānitvādīni jñānasādhanānyadveṣṭṭatvādayaḥ sadguṇāścālaṅkāravadanuvartante || 224 ||
तदुक्तम् । " उत्पन्नात्मावबोधस्य ह्यद्वेष्ट्टत्वादयो गुणाः । अयत्नतो भवन्त्यस्य न तु साधनरूपिणः ॥ " इति ( नैष्कर्म्यसिद्धिः ४ । ६९ ) ॥ २२५ ॥
taduktam | " utpannātmāvabodhasya hyadveṣṭṭatvādayo guṇāḥ | ayatnato bhavantyasya na tu sādhanarūpiṇaḥ || " iti ( naiṣkarmyasiddhiḥ 4 | 69 ) || 225 ||
किं बहुनायं देहयात्रामात्रार्थमिच्च्हानिच्च्हा । परेच्च्हाप्रापितानि सुखदुःखलक्षणान्यारब्ध । फलान्यनुभवन्नन्तःकरणाभासादीनामवभासकः । संस्तदवसाने प्रत्यगानन्दपरब्रह्मणि प्राणे लीने । सत्यज्ञानतत्कार्यसंकाराणामपि विनाशात्परमकैवल्य । मानन्दैकरसमखिलभेदप्रतिभासरहितमखण्डब्रह्मावतिष्ठते ॥ २२६ ॥
kiṃ bahunāyaṃ dehayātrāmātrārthamicchānicchā | parecchāprāpitāni sukhaduḥkhalakṣaṇānyārabdha | phalānyanubhavannantaḥkaraṇābhāsādīnāmavabhāsakaḥ | saṃstadavasāne pratyagānandaparabrahmaṇi prāṇe līne | satyajñānatatkāryasaṃkārāṇāmapi vināśātparamakaivalya | mānandaikarasamakhilabhedapratibhāsarahitamakhaṇḍabrahmāvatiṣṭhate || 226 ||
" न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति " ( बृ उ ४ । ४ । ६ ) । " अत्रैव समवनीयन्ते " ( बृ उ ३ । २ । ११ ) । " विमुक्तश्च विमुच्यते " ( कठ उ ५ । १ ) इत्यादिश्रुतेः ॥ २२७ ॥
" na tasya prāṇā utkrāmanti " ( bṛ u 4 | 4 | 6 ) | " atraiva samavanīyante " ( bṛ u 3 | 2 | 11 ) | " vimuktaśca vimucyate " ( kaṭha u 5 | 1 ) ityādiśruteḥ || 227 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).