Skip to content

अधिकरणम् १ · अध्यायः १०

Mantri-purohita-sakhaḥ sāmānyeṣvadhikaraṇeṣu sthāpayitvāamātyānupadhābhiḥ śodhayet

A chapter of the Arthashastra.

15 versesSanskrit with transliteration

A king in council with his ministers.

मन्त्रि-पुरोहित-सखः सामान्येष्वधिकरणेषु स्थापयित्वाअमात्यानुपधाभिः शोधयेत् ॥ १ ॥

mantri-purohita-sakhaḥ sāmānyeṣvadhikaraṇeṣu sthāpayitvāamātyānupadhābhiḥ śodhayet || 1 ||

Report an error

पुरोहितं अयाज्य-याजन-अध्यापने नियुक्तं अमृष्यमाणं राजाअवक्षिपेत् ॥ २ ॥

purohitaṃ ayājya-yājana-adhyāpane niyuktaṃ amṛṣyamāṇaṃ rājāavakṣipet || 2 ||

Report an error

स सत्त्रिभिः शपथ-पूर्वं एकैकं अमात्यं उपजापयेत् "अधार्मिको अयं राजा । साधु धार्मिकं अन्यं अस्य तत्-कुलीनं अपरुद्धं कुल्यं एक-प्रग्रहं सामन्तं आटविकं औपपादिकं वा प्रतिपादयामः । सर्वेषां एतद्रोचते । कथं वा तव" इति ॥ ३ ॥

sa sattribhiḥ śapatha-pūrvaṃ ekaikaṃ amātyaṃ upajāpayet "adhārmiko ayaṃ rājā | sādhu dhārmikaṃ anyaṃ asya tat-kulīnaṃ aparuddhaṃ kulyaṃ eka-pragrahaṃ sāmantaṃ āṭavikaṃ aupapādikaṃ vā pratipādayāmaḥ | sarveṣāṃ etadrocate | kathaṃ vā tava" iti || 3 ||

Report an error

प्रत्याख्याने शुचिः इति धर्म-उपधा ॥ ४ ॥

pratyākhyāne śuciḥ iti dharma-upadhā || 4 ||

Report an error

सेना-पतिरसत्-प्रग्रहेणावक्षिप्तः सत्त्रिभिरेकैकं अमात्यं उपजापयेत्लोभनीयेनार्थेन राज-विनाशाय । "सर्वेषां एतद्रोचते । कथं वा तव" इति ॥ ५ ॥

senā-patirasat-pragraheṇāvakṣiptaḥ sattribhirekaikaṃ amātyaṃ upajāpayetlobhanīyenārthena rāja-vināśāya | "sarveṣāṃ etadrocate | kathaṃ vā tava" iti || 5 ||

Report an error

प्रत्याख्याने शुचिः इत्यर्थ-उपधा ॥ ६ ॥

pratyākhyāne śuciḥ ityartha-upadhā || 6 ||

Report an error

परिव्राजिका लब्ध-विश्वासाअन्तःपुरे कृत-सत्कारा महा-मात्रं एकैकं उपजपेत् "राज-महिषी त्वां कामयते कृत-समागम-उपाया । महानर्थश्च ते भविष्यति" इति ॥ ७ ॥

parivrājikā labdha-viśvāsāantaḥpure kṛta-satkārā mahā-mātraṃ ekaikaṃ upajapet "rāja-mahiṣī tvāṃ kāmayate kṛta-samāgama-upāyā | mahānarthaśca te bhaviṣyati" iti || 7 ||

Report an error

प्रत्याख्याने शुचिः इति काम-उपधा ॥ ८ ॥

pratyākhyāne śuciḥ iti kāma-upadhā || 8 ||

Report an error

प्रहवण-निमित्तं एको अमात्यः सर्वानमात्यानावाहयेत् ॥ ९ ॥

prahavaṇa-nimittaṃ eko amātyaḥ sarvānamātyānāvāhayet || 9 ||

Report an error

तेनौद्वेगेन राजा तानवरुन्ध्यात् ॥ १० ॥

tenaudvegena rājā tānavarundhyāt || 10 ||

Report an error

कापटिकश्चात्र पूर्व-अवरुद्धस्तेषां अर्थ-मान-अवक्षिप्तं एकैकं अमात्यं उपजपेत् "असत्प्रवृत्तो अयं राजा । साध्वेनं हत्वाअन्यं प्रतिपादयामः । सर्वेषां एतद्रोचते । कथं वा तव" इति ॥ ११ ॥

kāpaṭikaścātra pūrva-avaruddhasteṣāṃ artha-māna-avakṣiptaṃ ekaikaṃ amātyaṃ upajapet "asatpravṛtto ayaṃ rājā | sādhvenaṃ hatvāanyaṃ pratipādayāmaḥ | sarveṣāṃ etadrocate | kathaṃ vā tava" iti || 11 ||

Report an error

प्रत्याख्याने शुचिः इति भय-उपधा ॥ १२ ॥

pratyākhyāne śuciḥ iti bhaya-upadhā || 12 ||

Report an error

तत्र धर्म-उपधा-शुद्धान्धर्म-स्थीय-कण्टक-शोधनेषु कर्मसु स्थापयेत् । अर्थ-उपधा-शुद्धान्समाहर्तृ-सम्निधातृ-निचय-कर्मसु । काम-उपधा शुद्धान्बाह्य-आभ्यन्तर-विहार-रक्षासु । भय-उपधा-शुद्धानासन्न-कार्येषु राज्ञः ॥ १३ ॥

tatra dharma-upadhā-śuddhāndharma-sthīya-kaṇṭaka-śodhaneṣu karmasu sthāpayet | artha-upadhā-śuddhānsamāhartṛ-samnidhātṛ-nicaya-karmasu | kāma-upadhā śuddhānbāhya-ābhyantara-vihāra-rakṣāsu | bhaya-upadhā-śuddhānāsanna-kāryeṣu rājñaḥ || 13 ||

Report an error

सर्व-उपधा-शुद्धान्मन्त्रिणः कुर्यात् ॥ १४ ॥

sarva-upadhā-śuddhānmantriṇaḥ kuryāt || 14 ||

Report an error

सर्वत्राशुचीन्खनि-द्रव्य-हस्ति-वन-कर्म-अन्तेषु उपयोजयेत् ॥ १५ ॥

sarvatrāśucīnkhani-dravya-hasti-vana-karma-anteṣu upayojayet || 15 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).