Skip to content

अधिकरणम् १ · अध्यायः ९

Jānapado abhijātaḥ svavagrahaḥ kṛta-śilpaścakṣuṣmānprājño …

A chapter of the Arthashastra.

10 versesSanskrit with transliteration

A king in council with his ministers.

जानपदो अभिजातः स्ववग्रहः कृत-शिल्पश्चक्षुष्मान्प्राज्ञो धारयिष्णुर्दक्षो वाग्मी प्रगल्भः प्रतिपत्तिमानुत्साह-प्रभाव-युक्तः क्लेश-सहः शुचिर्मैत्रो दृढ-भक्तिः शील-बल-आरोग्य-सत्त्व-युक्तः स्तम्भ-चापल-हीनः सम्प्रियो वैराणां अकर्ताइत्यमात्य-सम्पत् ॥ १ ॥

jānapado abhijātaḥ svavagrahaḥ kṛta-śilpaścakṣuṣmānprājño dhārayiṣṇurdakṣo vāgmī pragalbhaḥ pratipattimānutsāha-prabhāva-yuktaḥ kleśa-sahaḥ śucirmaitro dṛḍha-bhaktiḥ śīla-bala-ārogya-sattva-yuktaḥ stambha-cāpala-hīnaḥ sampriyo vairāṇāṃ akartāityamātya-sampat || 1 ||

Report an error

अतः पाद-अर्घ-गुण-हीनौ मध्यम-अवरौ ॥ २ ॥

ataḥ pāda-argha-guṇa-hīnau madhyama-avarau || 2 ||

Report an error

तेषां जनपद्-अभिजनं अवग्रहं चऽप्ततः परीक्षेत । समान-विद्येभ्यः शिल्पं शास्त्र-चक्षुष्मत्तां च । कर्म-आरम्भेषु प्रज्ञां धारयिष्णुतां दाक्ष्यं च । कथा-योगेषु वाग्मित्वं प्रागल्भ्यं प्रतिभानवत्त्वं च । संवासिभ्यः शील-बल-आरोग्य-सत्त्व-योगं अस्तम्भं अचापलं च । प्रत्यक्षतः सम्प्रियत्वं अवैरत्वं च ॥ ३ ॥

teṣāṃ janapad-abhijanaṃ avagrahaṃ ca'ptataḥ parīkṣeta | samāna-vidyebhyaḥ śilpaṃ śāstra-cakṣuṣmattāṃ ca | karma-ārambheṣu prajñāṃ dhārayiṣṇutāṃ dākṣyaṃ ca | kathā-yogeṣu vāgmitvaṃ prāgalbhyaṃ pratibhānavattvaṃ ca | saṃvāsibhyaḥ śīla-bala-ārogya-sattva-yogaṃ astambhaṃ acāpalaṃ ca | pratyakṣataḥ sampriyatvaṃ avairatvaṃ ca || 3 ||

Report an error

प्रत्यक्ष-परोक्ष-अनुमेया हि राज-वृत्तिः ॥ ४ ॥

pratyakṣa-parokṣa-anumeyā hi rāja-vṛttiḥ || 4 ||

Report an error

स्वयं द्र्ष्टं प्रत्यक्षं ॥ ५ ॥

svayaṃ drṣṭaṃ pratyakṣaṃ || 5 ||

Report an error

पर-उपदिष्टं परोक्षं ॥ ६ ॥

para-upadiṣṭaṃ parokṣaṃ || 6 ||

Report an error

कर्मसु कृतेनाकृत-अवेक्षणं अनुमेयं ॥ ७ ॥

karmasu kṛtenākṛta-avekṣaṇaṃ anumeyaṃ || 7 ||

Report an error

यौगपद्यात्तु कर्मणां अनेकत्वादनेकस्थत्वाच्च देश-काल-अत्ययो मा भूदिति परोक्षं अमात्यैः कारयेत् इत्यमात्य-कर्म ॥ ८ ॥

yaugapadyāttu karmaṇāṃ anekatvādanekasthatvācca deśa-kāla-atyayo mā bhūditi parokṣaṃ amātyaiḥ kārayet ityamātya-karma || 8 ||

Report an error

पुरोहितं उदित-उदित-कुल-शीलं साङ्गे वेदे दैवे निमित्ते दण्ड-नीत्यां चाभिविनीतं आपदां दैव-मानुषीणां अथर्वभिरुपायैश्च प्रतिकर्तारं कुर्वीत ॥ ९ ॥

purohitaṃ udita-udita-kula-śīlaṃ sāṅge vede daive nimitte daṇḍa-nītyāṃ cābhivinītaṃ āpadāṃ daiva-mānuṣīṇāṃ atharvabhirupāyaiśca pratikartāraṃ kurvīta || 9 ||

Report an error

तं आचार्यं शिष्यः पितरं पुत्रो भृत्यः स्वामिनं इव चानुवर्तेत ॥ १० ॥

taṃ ācāryaṃ śiṣyaḥ pitaraṃ putro bhṛtyaḥ svāminaṃ iva cānuvarteta || 10 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).