कृत-स्व-पक्ष-पर-पक्ष-उपग्रहः कार्य-आरम्भांश्चिन्तयेत् ॥ १ ॥
kṛta-sva-pakṣa-para-pakṣa-upagrahaḥ kārya-ārambhāṃścintayet || 1 ||
अधिकरणम् १ · अध्यायः १५
A chapter of the Arthashastra.
58 versesSanskrit with transliteration
कृत-स्व-पक्ष-पर-पक्ष-उपग्रहः कार्य-आरम्भांश्चिन्तयेत् ॥ १ ॥
kṛta-sva-pakṣa-para-pakṣa-upagrahaḥ kārya-ārambhāṃścintayet || 1 ||
तद्-उद्देशः संवृतः कथानां अनिह्श्रावी पक्षिभिरप्यनालोक्यः स्यात् ॥ ३ ॥
tad-uddeśaḥ saṃvṛtaḥ kathānāṃ anihśrāvī pakṣibhirapyanālokyaḥ syāt || 3 ||
श्रूयते हि शुक-सारिकाभिर्मन्त्रो भिन्नः । श्वभिरप्यन्यैश्च तिर्यग्-योनिभिरिति ॥ ४ ॥
śrūyate hi śuka-sārikābhirmantro bhinnaḥ | śvabhirapyanyaiśca tiryag-yonibhiriti || 4 ||
तस्मान्मन्त्र-उद्देशं अनायुक्तो नौपगच्छेत् ॥ ५ ॥
tasmānmantra-uddeśaṃ anāyukto naupagacchet || 5 ||
मन्त्र-भेदो हि दूत-अमात्य-स्वामिनां इङ्गित-आकाराभ्यां ॥ ७ ॥
mantra-bhedo hi dūta-amātya-svāmināṃ iṅgita-ākārābhyāṃ || 7 ||
तस्य संवरणं आयुक्त-पुरुष-रक्षणं आ-कार्य-कालादिति ॥ १० ॥
tasya saṃvaraṇaṃ āyukta-puruṣa-rakṣaṇaṃ ā-kārya-kālāditi || 10 ||
तेषां हि प्रमाद-मद-सुप्त-प्रलापाः । काम-आदिरुत्सेकः । प्रच्छन्नोअवमतो वा मन्त्रं भिनत्ति ॥ ११ ॥
teṣāṃ hi pramāda-mada-supta-pralāpāḥ | kāma-ādirutsekaḥ | pracchannoavamato vā mantraṃ bhinatti || 11 ||
"मन्त्र-भेदो ह्ययोग-क्षेम-करो राज्ञस्तद्-आयुक्त-पुरुषाणां च ॥ १३ ॥
"mantra-bhedo hyayoga-kṣema-karo rājñastad-āyukta-puruṣāṇāṃ ca || 13 ||
तस्माद्गुह्यं एको मन्त्रयेत" इति भारद्वाजः ॥ १४ ॥
tasmādguhyaṃ eko mantrayeta" iti bhāradvājaḥ || 14 ||
"मन्त्रिणां अपि हि मन्त्रिणो भवन्ति । तेषां अप्यन्ये ॥ १५ ॥
"mantriṇāṃ api hi mantriṇo bhavanti | teṣāṃ apyanye || 15 ||
साएषा मन्त्रि-परम्परा मन्त्रं भिनत्ति ॥ १६ ॥
sāeṣā mantri-paramparā mantraṃ bhinatti || 16 ||
"तस्मान्नास्य परे विद्युः कर्म किंचिच्चिकीर्षितं ।। ०१.१५.१७अ ब । आरब्धारस्तु जानीयुरारब्धं कृतं एव वा ।। ०१.१५.१७च्द् । "नएकस्य मन्त्र-सिद्धिरस्ति" इति विशाल-अक्षः ॥ १७–१८ ॥
"tasmānnāsya pare vidyuḥ karma kiṃciccikīrṣitaṃ || 01.15.17a ba | ārabdhārastu jānīyurārabdhaṃ kṛtaṃ eva vā || 01.15.17cd | "naekasya mantra-siddhirasti" iti viśāla-akṣaḥ || 17–18 ||
"प्रत्यक्ष-परोक्ष-अनुमेया हि राज-वृत्तिः ॥ १९ ॥
"pratyakṣa-parokṣa-anumeyā hi rāja-vṛttiḥ || 19 ||
अनुपलब्धस्य ज्ञानं उपलब्धस्य निश्चित-बल-आधानं अर्थ-द्वैधस्य संशयच्-छेदनं एक-देश-दृष्टस्य शेष-उपलब्धिरिति मन्त्रि-साध्यं एतत् ॥ २० ॥
anupalabdhasya jñānaṃ upalabdhasya niścita-bala-ādhānaṃ artha-dvaidhasya saṃśayac-chedanaṃ eka-deśa-dṛṣṭasya śeṣa-upalabdhiriti mantri-sādhyaṃ etat || 20 ||
तस्माद्बुद्धि-वृद्धैः सार्धं अध्यासीत मन्त्रं ॥ २१ ॥
tasmādbuddhi-vṛddhaiḥ sārdhaṃ adhyāsīta mantraṃ || 21 ||
"न कंचिदवमन्येत सर्वस्य शृणुयान्मतं ।। ०१.१५.२२अ ब । बालस्याप्यर्थवद्-वाक्यं उपयुञ्जीत पण्डितः ।। ०१.१५.२२च्द् । "एतन्मन्त्र-ज्ञानम् । नएतन्मन्त्र-रक्षणम्" इति पाराशराः ॥ २२–२३ ॥
"na kaṃcidavamanyeta sarvasya śṛṇuyānmataṃ || 01.15.22a ba | bālasyāpyarthavad-vākyaṃ upayuñjīta paṇḍitaḥ || 01.15.22cd | "etanmantra-jñānam | naetanmantra-rakṣaṇam" iti pārāśarāḥ || 22–23 ||
"यदस्य कार्यं अभिप्रेतं तत्-प्रतिरूपकं मन्त्रिणः पृच्छेत् "कार्यं इदं एवं आसीत् । एवं वा यदि भवेत् । तत्कथं कर्तव्यम्" इति ॥ २४ ॥
"yadasya kāryaṃ abhipretaṃ tat-pratirūpakaṃ mantriṇaḥ pṛcchet "kāryaṃ idaṃ evaṃ āsīt | evaṃ vā yadi bhavet | tatkathaṃ kartavyam" iti || 24 ||
एवं मन्त्र-उपलब्धिः संवृतिश्च भवति" इति ॥ २६ ॥
evaṃ mantra-upalabdhiḥ saṃvṛtiśca bhavati" iti || 26 ||
"मन्त्रिणो हि व्यवहितं अर्थं वृत्तं अवृत्तं वा पृष्टा अनादरेण ब्रुवन्ति प्रकाशयन्ति वा ॥ २८ ॥
"mantriṇo hi vyavahitaṃ arthaṃ vṛttaṃ avṛttaṃ vā pṛṣṭā anādareṇa bruvanti prakāśayanti vā || 28 ||
तस्मात्कर्मसु ये येष्वभिप्रेतास्तैः सह मन्त्रयेत ॥ ३० ॥
tasmātkarmasu ye yeṣvabhipretāstaiḥ saha mantrayeta || 30 ||
तैर्मन्त्रयमाणो हि मन्त्र-सिद्धिं गुप्तिं च लभते" इति ॥ ३१ ॥
tairmantrayamāṇo hi mantra-siddhiṃ guptiṃ ca labhate" iti || 31 ||
मन्त्रिभिस्त्रिभिश्चतुर्भिर्वा सह मन्त्रयेत ॥ ३४ ॥
mantribhistribhiścaturbhirvā saha mantrayeta || 34 ||
मन्त्रयमाणो ह्येकेनार्थ-कृच्छ्रेषु निश्चयं नाधिगच्छेत् ॥ ३५ ॥
mantrayamāṇo hyekenārtha-kṛcchreṣu niścayaṃ nādhigacchet || 35 ||
एकश्च मन्त्री यथा-इष्टं अनवग्रहश्चरति ॥ ३६ ॥
ekaśca mantrī yathā-iṣṭaṃ anavagrahaścarati || 36 ||
द्वाभ्यां मन्त्रयमाणो द्वाभ्यां संहताभ्यां अवगृह्यते । विगृहीताभ्यां विनाश्यते ॥ ३७ ॥
dvābhyāṃ mantrayamāṇo dvābhyāṃ saṃhatābhyāṃ avagṛhyate | vigṛhītābhyāṃ vināśyate || 37 ||
तत्त्रिषु चतुषु वा कृच्छ्रेणौपपद्यते ॥ ३८ ॥
tattriṣu catuṣu vā kṛcchreṇaupapadyate || 38 ||
ततः परेषु कृच्छ्रेणार्थ-निश्चयो गम्यते । मन्त्रो वा रक्ष्यते ॥ ४० ॥
tataḥ pareṣu kṛcchreṇārtha-niścayo gamyate | mantro vā rakṣyate || 40 ||
देश-काल-कार्य-वशेन त्वेकेन सह द्वाभ्यां एको वा यथा-सामर्थ्यं मन्त्रयेत (अल्तेर्णतिवे विएwसप्प्रोवेद्) ॥ ४१ ॥
deśa-kāla-kārya-vaśena tvekena saha dvābhyāṃ eko vā yathā-sāmarthyaṃ mantrayeta (alterṇative viewsapproved) || 41 ||
कर्मणां आरम्भ-उपायः पुरुष-द्रव्य-सम्पद्देश-काल-विभागो विनिपात-प्रतीकारः कार्य-सिद्धिरिति पञ्च-अङ्गो मन्त्रः ॥ ४२ ॥
karmaṇāṃ ārambha-upāyaḥ puruṣa-dravya-sampaddeśa-kāla-vibhāgo vinipāta-pratīkāraḥ kārya-siddhiriti pañca-aṅgo mantraḥ || 42 ||
हेतुभिश्चएषां मति-प्रविवेकान्विद्यात् ॥ ४४ ॥
hetubhiścaeṣāṃ mati-pravivekānvidyāt || 44 ||
न दीर्घ-कालं मन्त्रयेत । न तेषां पक्षीयैर्येषां अपकुर्यात् ॥ ४६ ॥
na dīrgha-kālaṃ mantrayeta | na teṣāṃ pakṣīyairyeṣāṃ apakuryāt || 46 ||
"मन्त्रि-परिषदं द्वादश-अमात्यान्कुर्वीत" इति मानवाः ॥ ४७ ॥
"mantri-pariṣadaṃ dvādaśa-amātyānkurvīta" iti mānavāḥ || 47 ||
ते ह्यस्य स्व-पक्षं पर-पक्षं च चिन्तयेयुः ॥ ५१ ॥
te hyasya sva-pakṣaṃ para-pakṣaṃ ca cintayeyuḥ || 51 ||
अकृत-आरम्भं आरब्ध-अनुष्ठानं अनुष्ठित-विशेषं नियोग-सम्पदं च कर्मणां कुर्युः ॥ ५२ ॥
akṛta-ārambhaṃ ārabdha-anuṣṭhānaṃ anuṣṭhita-viśeṣaṃ niyoga-sampadaṃ ca karmaṇāṃ kuryuḥ || 52 ||
अनासन्नैः सह पत्त्र-सम्प्रेषणेन मन्त्रयेत ॥ ५४ ॥
anāsannaiḥ saha pattra-sampreṣaṇena mantrayeta || 54 ||
इन्द्रस्य हि मन्त्रि-परिषद्-ऋषीणां सहस्रं ॥ ५५ ॥
indrasya hi mantri-pariṣad-ṛṣīṇāṃ sahasraṃ || 55 ||
तस्मादिमं द्व्य्-अक्षं सहस्र-अक्षं आहुः ॥ ५७ ॥
tasmādimaṃ dvy-akṣaṃ sahasra-akṣaṃ āhuḥ || 57 ||
आत्ययिके कार्ये मन्त्रिणो मन्त्रि-परिषदं चऽहूय ब्रूयात् ॥ ५८ ॥
ātyayike kārye mantriṇo mantri-pariṣadaṃ ca'hūya brūyāt || 58 ||
तत्र यद्-भूयिष्ठा ब्रूयुः कार्य-सिद्धि-करं वा तत्कुर्यात् ॥ ५९ ॥
tatra yad-bhūyiṣṭhā brūyuḥ kārya-siddhi-karaṃ vā tatkuryāt || 59 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).