Skip to content

अधिकरणम् १ · अध्यायः १५

Kṛta-sva-pakṣa-para-pakṣa-upagrahaḥ kārya-ārambhāṃścintayet

A chapter of the Arthashastra.

58 versesSanskrit with transliteration

A king in council with his ministers.

कृत-स्व-पक्ष-पर-पक्ष-उपग्रहः कार्य-आरम्भांश्चिन्तयेत् ॥ १ ॥

kṛta-sva-pakṣa-para-pakṣa-upagrahaḥ kārya-ārambhāṃścintayet || 1 ||

Report an error

मन्त्र-पूर्वाः सर्व-आरम्भाः ॥ २ ॥

mantra-pūrvāḥ sarva-ārambhāḥ || 2 ||

Report an error

तद्-उद्देशः संवृतः कथानां अनिह्श्रावी पक्षिभिरप्यनालोक्यः स्यात् ॥ ३ ॥

tad-uddeśaḥ saṃvṛtaḥ kathānāṃ anihśrāvī pakṣibhirapyanālokyaḥ syāt || 3 ||

Report an error

श्रूयते हि शुक-सारिकाभिर्मन्त्रो भिन्नः । श्वभिरप्यन्यैश्च तिर्यग्-योनिभिरिति ॥ ४ ॥

śrūyate hi śuka-sārikābhirmantro bhinnaḥ | śvabhirapyanyaiśca tiryag-yonibhiriti || 4 ||

Report an error

तस्मान्मन्त्र-उद्देशं अनायुक्तो नौपगच्छेत् ॥ ५ ॥

tasmānmantra-uddeśaṃ anāyukto naupagacchet || 5 ||

Report an error

उच्छिद्येत मन्त्र-भेदी ॥ ६ ॥

ucchidyeta mantra-bhedī || 6 ||

Report an error

मन्त्र-भेदो हि दूत-अमात्य-स्वामिनां इङ्गित-आकाराभ्यां ॥ ७ ॥

mantra-bhedo hi dūta-amātya-svāmināṃ iṅgita-ākārābhyāṃ || 7 ||

Report an error

इङ्गितं अन्यथा-वृत्तिः ॥ ८ ॥

iṅgitaṃ anyathā-vṛttiḥ || 8 ||

Report an error

आकृति-ग्रहणं आकारः ॥ ९ ॥

ākṛti-grahaṇaṃ ākāraḥ || 9 ||

Report an error

तस्य संवरणं आयुक्त-पुरुष-रक्षणं आ-कार्य-कालादिति ॥ १० ॥

tasya saṃvaraṇaṃ āyukta-puruṣa-rakṣaṇaṃ ā-kārya-kālāditi || 10 ||

Report an error

तेषां हि प्रमाद-मद-सुप्त-प्रलापाः । काम-आदिरुत्सेकः । प्रच्छन्नोअवमतो वा मन्त्रं भिनत्ति ॥ ११ ॥

teṣāṃ hi pramāda-mada-supta-pralāpāḥ | kāma-ādirutsekaḥ | pracchannoavamato vā mantraṃ bhinatti || 11 ||

Report an error

तस्मादाद्रक्षेन्मन्त्रं ॥ १२ ॥

tasmādādrakṣenmantraṃ || 12 ||

Report an error

"मन्त्र-भेदो ह्ययोग-क्षेम-करो राज्ञस्तद्-आयुक्त-पुरुषाणां च ॥ १३ ॥

"mantra-bhedo hyayoga-kṣema-karo rājñastad-āyukta-puruṣāṇāṃ ca || 13 ||

Report an error

तस्माद्गुह्यं एको मन्त्रयेत" इति भारद्वाजः ॥ १४ ॥

tasmādguhyaṃ eko mantrayeta" iti bhāradvājaḥ || 14 ||

Report an error

"मन्त्रिणां अपि हि मन्त्रिणो भवन्ति । तेषां अप्यन्ये ॥ १५ ॥

"mantriṇāṃ api hi mantriṇo bhavanti | teṣāṃ apyanye || 15 ||

Report an error

साएषा मन्त्रि-परम्परा मन्त्रं भिनत्ति ॥ १६ ॥

sāeṣā mantri-paramparā mantraṃ bhinatti || 16 ||

Report an error

"तस्मान्नास्य परे विद्युः कर्म किंचिच्चिकीर्षितं ।। ०१.१५.१७अ ब । आरब्धारस्तु जानीयुरारब्धं कृतं एव वा ।। ०१.१५.१७च्द् । "नएकस्य मन्त्र-सिद्धिरस्ति" इति विशाल-अक्षः ॥ १७–१८ ॥

"tasmānnāsya pare vidyuḥ karma kiṃciccikīrṣitaṃ || 01.15.17a ba | ārabdhārastu jānīyurārabdhaṃ kṛtaṃ eva vā || 01.15.17cd | "naekasya mantra-siddhirasti" iti viśāla-akṣaḥ || 17–18 ||

Report an error

"प्रत्यक्ष-परोक्ष-अनुमेया हि राज-वृत्तिः ॥ १९ ॥

"pratyakṣa-parokṣa-anumeyā hi rāja-vṛttiḥ || 19 ||

Report an error

अनुपलब्धस्य ज्ञानं उपलब्धस्य निश्चित-बल-आधानं अर्थ-द्वैधस्य संशयच्-छेदनं एक-देश-दृष्टस्य शेष-उपलब्धिरिति मन्त्रि-साध्यं एतत् ॥ २० ॥

anupalabdhasya jñānaṃ upalabdhasya niścita-bala-ādhānaṃ artha-dvaidhasya saṃśayac-chedanaṃ eka-deśa-dṛṣṭasya śeṣa-upalabdhiriti mantri-sādhyaṃ etat || 20 ||

Report an error

तस्माद्बुद्धि-वृद्धैः सार्धं अध्यासीत मन्त्रं ॥ २१ ॥

tasmādbuddhi-vṛddhaiḥ sārdhaṃ adhyāsīta mantraṃ || 21 ||

Report an error

"न कंचिदवमन्येत सर्वस्य शृणुयान्मतं ।। ०१.१५.२२अ ब । बालस्याप्यर्थवद्-वाक्यं उपयुञ्जीत पण्डितः ।। ०१.१५.२२च्द् । "एतन्मन्त्र-ज्ञानम् । नएतन्मन्त्र-रक्षणम्" इति पाराशराः ॥ २२–२३ ॥

"na kaṃcidavamanyeta sarvasya śṛṇuyānmataṃ || 01.15.22a ba | bālasyāpyarthavad-vākyaṃ upayuñjīta paṇḍitaḥ || 01.15.22cd | "etanmantra-jñānam | naetanmantra-rakṣaṇam" iti pārāśarāḥ || 22–23 ||

Report an error

"यदस्य कार्यं अभिप्रेतं तत्-प्रतिरूपकं मन्त्रिणः पृच्छेत् "कार्यं इदं एवं आसीत् । एवं वा यदि भवेत् । तत्कथं कर्तव्यम्" इति ॥ २४ ॥

"yadasya kāryaṃ abhipretaṃ tat-pratirūpakaṃ mantriṇaḥ pṛcchet "kāryaṃ idaṃ evaṃ āsīt | evaṃ vā yadi bhavet | tatkathaṃ kartavyam" iti || 24 ||

Report an error

ते यथा ब्रूयुस्तत्कुर्यात् ॥ २५ ॥

te yathā brūyustatkuryāt || 25 ||

Report an error

एवं मन्त्र-उपलब्धिः संवृतिश्च भवति" इति ॥ २६ ॥

evaṃ mantra-upalabdhiḥ saṃvṛtiśca bhavati" iti || 26 ||

Report an error

नैति पिशुनः ॥ २७ ॥

naiti piśunaḥ || 27 ||

Report an error

"मन्त्रिणो हि व्यवहितं अर्थं वृत्तं अवृत्तं वा पृष्टा अनादरेण ब्रुवन्ति प्रकाशयन्ति वा ॥ २८ ॥

"mantriṇo hi vyavahitaṃ arthaṃ vṛttaṃ avṛttaṃ vā pṛṣṭā anādareṇa bruvanti prakāśayanti vā || 28 ||

Report an error

तस्मात्कर्मसु ये येष्वभिप्रेतास्तैः सह मन्त्रयेत ॥ ३० ॥

tasmātkarmasu ye yeṣvabhipretāstaiḥ saha mantrayeta || 30 ||

Report an error

तैर्मन्त्रयमाणो हि मन्त्र-सिद्धिं गुप्तिं च लभते" इति ॥ ३१ ॥

tairmantrayamāṇo hi mantra-siddhiṃ guptiṃ ca labhate" iti || 31 ||

Report an error

नैति कौटिल्यः ॥ ३२ ॥

naiti kauṭilyaḥ || 32 ||

Report an error

अनवस्था ह्येषा ॥ ३३ ॥

anavasthā hyeṣā || 33 ||

Report an error

मन्त्रिभिस्त्रिभिश्चतुर्भिर्वा सह मन्त्रयेत ॥ ३४ ॥

mantribhistribhiścaturbhirvā saha mantrayeta || 34 ||

Report an error

मन्त्रयमाणो ह्येकेनार्थ-कृच्छ्रेषु निश्चयं नाधिगच्छेत् ॥ ३५ ॥

mantrayamāṇo hyekenārtha-kṛcchreṣu niścayaṃ nādhigacchet || 35 ||

Report an error

एकश्च मन्त्री यथा-इष्टं अनवग्रहश्चरति ॥ ३६ ॥

ekaśca mantrī yathā-iṣṭaṃ anavagrahaścarati || 36 ||

Report an error

द्वाभ्यां मन्त्रयमाणो द्वाभ्यां संहताभ्यां अवगृह्यते । विगृहीताभ्यां विनाश्यते ॥ ३७ ॥

dvābhyāṃ mantrayamāṇo dvābhyāṃ saṃhatābhyāṃ avagṛhyate | vigṛhītābhyāṃ vināśyate || 37 ||

Report an error

तत्त्रिषु चतुषु वा कृच्छ्रेणौपपद्यते ॥ ३८ ॥

tattriṣu catuṣu vā kṛcchreṇaupapadyate || 38 ||

Report an error

महा-दोषं उपपन्नं तु भवति ॥ ३९ ॥

mahā-doṣaṃ upapannaṃ tu bhavati || 39 ||

Report an error

ततः परेषु कृच्छ्रेणार्थ-निश्चयो गम्यते । मन्त्रो वा रक्ष्यते ॥ ४० ॥

tataḥ pareṣu kṛcchreṇārtha-niścayo gamyate | mantro vā rakṣyate || 40 ||

Report an error

देश-काल-कार्य-वशेन त्वेकेन सह द्वाभ्यां एको वा यथा-सामर्थ्यं मन्त्रयेत (अल्तेर्णतिवे विएwसप्प्रोवेद्) ॥ ४१ ॥

deśa-kāla-kārya-vaśena tvekena saha dvābhyāṃ eko vā yathā-sāmarthyaṃ mantrayeta (alterṇative viewsapproved) || 41 ||

Report an error

कर्मणां आरम्भ-उपायः पुरुष-द्रव्य-सम्पद्देश-काल-विभागो विनिपात-प्रतीकारः कार्य-सिद्धिरिति पञ्च-अङ्गो मन्त्रः ॥ ४२ ॥

karmaṇāṃ ārambha-upāyaḥ puruṣa-dravya-sampaddeśa-kāla-vibhāgo vinipāta-pratīkāraḥ kārya-siddhiriti pañca-aṅgo mantraḥ || 42 ||

Report an error

तानेकैकशः पृच्छेत्समस्तांश्च ॥ ४३ ॥

tānekaikaśaḥ pṛcchetsamastāṃśca || 43 ||

Report an error

हेतुभिश्चएषां मति-प्रविवेकान्विद्यात् ॥ ४४ ॥

hetubhiścaeṣāṃ mati-pravivekānvidyāt || 44 ||

Report an error

अवाप्त-अर्थः कालं नातिक्रामयेत् ॥ ४५ ॥

avāpta-arthaḥ kālaṃ nātikrāmayet || 45 ||

Report an error

न दीर्घ-कालं मन्त्रयेत । न तेषां पक्षीयैर्येषां अपकुर्यात् ॥ ४६ ॥

na dīrgha-kālaṃ mantrayeta | na teṣāṃ pakṣīyairyeṣāṃ apakuryāt || 46 ||

Report an error

"मन्त्रि-परिषदं द्वादश-अमात्यान्कुर्वीत" इति मानवाः ॥ ४७ ॥

"mantri-pariṣadaṃ dvādaśa-amātyānkurvīta" iti mānavāḥ || 47 ||

Report an error

"षोडश" इति बार्हस्पत्याः ॥ ४८ ॥

"ṣoḍaśa" iti bārhaspatyāḥ || 48 ||

Report an error

"विंशतिम्" इत्यौशनसाः ॥ ४९ ॥

"viṃśatim" ityauśanasāḥ || 49 ||

Report an error

यथा-सामर्थ्यं इति कौटिल्यः ॥ ५० ॥

yathā-sāmarthyaṃ iti kauṭilyaḥ || 50 ||

Report an error

ते ह्यस्य स्व-पक्षं पर-पक्षं च चिन्तयेयुः ॥ ५१ ॥

te hyasya sva-pakṣaṃ para-pakṣaṃ ca cintayeyuḥ || 51 ||

Report an error

अकृत-आरम्भं आरब्ध-अनुष्ठानं अनुष्ठित-विशेषं नियोग-सम्पदं च कर्मणां कुर्युः ॥ ५२ ॥

akṛta-ārambhaṃ ārabdha-anuṣṭhānaṃ anuṣṭhita-viśeṣaṃ niyoga-sampadaṃ ca karmaṇāṃ kuryuḥ || 52 ||

Report an error

आसन्नैः सह कर्माणि पश्येत् ॥ ५३ ॥

āsannaiḥ saha karmāṇi paśyet || 53 ||

Report an error

अनासन्नैः सह पत्त्र-सम्प्रेषणेन मन्त्रयेत ॥ ५४ ॥

anāsannaiḥ saha pattra-sampreṣaṇena mantrayeta || 54 ||

Report an error

इन्द्रस्य हि मन्त्रि-परिषद्-ऋषीणां सहस्रं ॥ ५५ ॥

indrasya hi mantri-pariṣad-ṛṣīṇāṃ sahasraṃ || 55 ||

Report an error

स तच्चक्षुः ॥ ५६ ॥

sa taccakṣuḥ || 56 ||

Report an error

तस्मादिमं द्व्य्-अक्षं सहस्र-अक्षं आहुः ॥ ५७ ॥

tasmādimaṃ dvy-akṣaṃ sahasra-akṣaṃ āhuḥ || 57 ||

Report an error

आत्ययिके कार्ये मन्त्रिणो मन्त्रि-परिषदं चऽहूय ब्रूयात् ॥ ५८ ॥

ātyayike kārye mantriṇo mantri-pariṣadaṃ ca'hūya brūyāt || 58 ||

Report an error

तत्र यद्-भूयिष्ठा ब्रूयुः कार्य-सिद्धि-करं वा तत्कुर्यात् ॥ ५९ ॥

tatra yad-bhūyiṣṭhā brūyuḥ kārya-siddhi-karaṃ vā tatkuryāt || 59 ||

Report an error

कुर्वतश्च ॥ ६० ॥

kurvataśca || 60 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).