Skip to content

अधिकरणम् १ · अध्यायः १६

Udvṛtta-mantro dūta-praṇidhiḥ

A chapter of the Arthashastra.

32 versesSanskrit with transliteration

A king in council with his ministers.

उद्वृत्त-मन्त्रो दूत-प्रणिधिः ॥ १ ॥

udvṛtta-mantro dūta-praṇidhiḥ || 1 ||

Report an error

अमात्य-सम्पदाउपेतो निसृष्ट-अर्थः ॥ २ ॥

amātya-sampadāupeto nisṛṣṭa-arthaḥ || 2 ||

Report an error

पाद-गुण-हीनः परिमित-अर्थः ॥ ३ ॥

pāda-guṇa-hīnaḥ parimita-arthaḥ || 3 ||

Report an error

अर्ध-गुण-हीनः शासन-हरः ॥ ४ ॥

ardha-guṇa-hīnaḥ śāsana-haraḥ || 4 ||

Report an error

सुप्रतिविहित-यान-वाहन-पुरुष-परिवापः प्रतिष्ठेत ॥ ५ ॥

suprativihita-yāna-vāhana-puruṣa-parivāpaḥ pratiṣṭheta || 5 ||

Report an error

शासनं एवं वाच्यः परः । स वक्ष्यत्येवम् । तस्यैदं प्रतिवाक्यम् । एवं अतिसंधातव्यम् । इत्यधीयानो गच्छेत् ॥ ६ ॥

śāsanaṃ evaṃ vācyaḥ paraḥ | sa vakṣyatyevam | tasyaidaṃ prativākyam | evaṃ atisaṃdhātavyam | ityadhīyāno gacchet || 6 ||

Report an error

अटव्य्-अन्त-पाल-पुर-राष्ट्र-मुख्यैश्च प्रतिसंसर्गं गच्छेत् ॥ ७ ॥

aṭavy-anta-pāla-pura-rāṣṭra-mukhyaiśca pratisaṃsargaṃ gacchet || 7 ||

Report an error

अनीक-स्थान-युद्ध-प्रतिग्रह-अपसार-भूमीरात्मनः परस्य चावेक्षेत ॥ ८ ॥

anīka-sthāna-yuddha-pratigraha-apasāra-bhūmīrātmanaḥ parasya cāvekṣeta || 8 ||

Report an error

दुर्ग-राष्ट्र-प्रमाणं सार-वृत्ति-गुप्तिच्-छिद्राणि चौपलभेत ॥ ९ ॥

durga-rāṣṭra-pramāṇaṃ sāra-vṛtti-guptic-chidrāṇi caupalabheta || 9 ||

Report an error

पर-अधिष्ठानं अनुज्ञातः प्रविशेत् ॥ १० ॥

para-adhiṣṭhānaṃ anujñātaḥ praviśet || 10 ||

Report an error

शासनं च यथा-उक्तं ब्रूयात् । प्राण-आबाधेअपि दृष्टे ॥ ११ ॥

śāsanaṃ ca yathā-uktaṃ brūyāt | prāṇa-ābādheapi dṛṣṭe || 11 ||

Report an error

परस्य वाचि वक्त्रे दृष्ट्यां च प्रसादं वाक्य-पूजनं इष्ट-परिप्रश्नं गुण-कथा-सङ्गं आसन्नं आसनं सत्कारं इष्टेषु स्मरणं विश्वास-गमनं च लक्षयेत्तुष्टस्य । विपरीतं अतुष्टस्य ॥ १२ ॥

parasya vāci vaktre dṛṣṭyāṃ ca prasādaṃ vākya-pūjanaṃ iṣṭa-paripraśnaṃ guṇa-kathā-saṅgaṃ āsannaṃ āsanaṃ satkāraṃ iṣṭeṣu smaraṇaṃ viśvāsa-gamanaṃ ca lakṣayettuṣṭasya | viparītaṃ atuṣṭasya || 12 ||

Report an error

तं ब्रूयात् "दूत-मुखा हि राजानः । त्वं चान्ये च ॥ १३ ॥

taṃ brūyāt "dūta-mukhā hi rājānaḥ | tvaṃ cānye ca || 13 ||

Report an error

तस्मादुद्यतेष्वपि शस्त्रेषु यथा-उक्तं वक्तारो दूताः ॥ १४ ॥

tasmādudyateṣvapi śastreṣu yathā-uktaṃ vaktāro dūtāḥ || 14 ||

Report an error

तेषां अन्त-अवसायिनोअप्यवध्याः । किं अङ्ग पुनर्ब्राह्मणाः ॥ १५ ॥

teṣāṃ anta-avasāyinoapyavadhyāḥ | kiṃ aṅga punarbrāhmaṇāḥ || 15 ||

Report an error

परस्यएतद्वाक्यं ॥ १६ ॥

parasyaetadvākyaṃ || 16 ||

Report an error

एष दूत-धर्मः" इति ॥ १७ ॥

eṣa dūta-dharmaḥ" iti || 17 ||

Report an error

वसेदविसृष्टः पूजया नौत्सिक्तः ॥ १८ ॥

vasedavisṛṣṭaḥ pūjayā nautsiktaḥ || 18 ||

Report an error

परेषु बलित्वं न मन्येत ॥ १९ ॥

pareṣu balitvaṃ na manyeta || 19 ||

Report an error

वाक्यं अनिष्टं सहेत ॥ २० ॥

vākyaṃ aniṣṭaṃ saheta || 20 ||

Report an error

स्त्रियः पानं च वर्जयेत् ॥ २१ ॥

striyaḥ pānaṃ ca varjayet || 21 ||

Report an error

एकः शयीत ॥ २२ ॥

ekaḥ śayīta || 22 ||

Report an error

सुप्त-मत्तयोर्हि भाव-ज्ञानं दृष्टं ॥ २३ ॥

supta-mattayorhi bhāva-jñānaṃ dṛṣṭaṃ || 23 ||

Report an error

कृत्य-पक्ष-उपजापं अकृत्य-पक्षे गूढ-प्रणिधानं राग-अपरागौ भर्तरि रन्ध्रं च प्रकृतीनां तापस-वैदेहक-व्यञ्जनाभ्यां उपलभेत । तयोरन्तेवासिभिश्चिकित्सक-पाषण्ड-व्यञ्जन-उभय-वेतनैर्वा ॥ २४ ॥

kṛtya-pakṣa-upajāpaṃ akṛtya-pakṣe gūḍha-praṇidhānaṃ rāga-aparāgau bhartari randhraṃ ca prakṛtīnāṃ tāpasa-vaidehaka-vyañjanābhyāṃ upalabheta | tayorantevāsibhiścikitsaka-pāṣaṇḍa-vyañjana-ubhaya-vetanairvā || 24 ||

Report an error

तेषां असम्भाषायां याचक-मत्त-उन्मत्त-सुप्त-प्रलापैः पुण्य-स्थान-देव-गृह-चित्र-लेख्य-संज्ञाभिर्वा चारं उपलभेत ॥ २५ ॥

teṣāṃ asambhāṣāyāṃ yācaka-matta-unmatta-supta-pralāpaiḥ puṇya-sthāna-deva-gṛha-citra-lekhya-saṃjñābhirvā cāraṃ upalabheta || 25 ||

Report an error

उपलब्धस्यौपजापं उपेयात् ॥ २६ ॥

upalabdhasyaupajāpaṃ upeyāt || 26 ||

Report an error

परेण चौक्तः स्वासां प्रकृतीनां प्रमाणं नऽचक्षीत ॥ २७ ॥

pareṇa cauktaḥ svāsāṃ prakṛtīnāṃ pramāṇaṃ na'cakṣīta || 27 ||

Report an error

"सर्वं वेद भवान्" इति ब्रूयात् । कार्य-सिद्धि-करं वा ॥ २८ ॥

"sarvaṃ veda bhavān" iti brūyāt | kārya-siddhi-karaṃ vā || 28 ||

Report an error

कार्यस्यासिद्धावुपरुध्यमानस्तर्कयेत् "किं भर्तुर्मे व्यसनं आसन्नं पश्यन् । स्वं वा व्यसनं प्रतिकर्तु-कामः । पार्ष्णि-ग्राहं आसारं अन्तः-कोपं आटविकं वा समुत्थापयितु-कामः । मित्रं आक्रन्दं वा व्याघातयितु-कामः । स्वं वा परतो विग्रहं अन्तः-कोपं आटविकं वा प्रतिकर्तु-कामः । संसिद्धं वा मे भर्तुर्यात्रा-कालं अभिहन्तु-कामः ॥ २९ ॥

kāryasyāsiddhāvuparudhyamānastarkayet "kiṃ bharturme vyasanaṃ āsannaṃ paśyan | svaṃ vā vyasanaṃ pratikartu-kāmaḥ | pārṣṇi-grāhaṃ āsāraṃ antaḥ-kopaṃ āṭavikaṃ vā samutthāpayitu-kāmaḥ | mitraṃ ākrandaṃ vā vyāghātayitu-kāmaḥ | svaṃ vā parato vigrahaṃ antaḥ-kopaṃ āṭavikaṃ vā pratikartu-kāmaḥ | saṃsiddhaṃ vā me bharturyātrā-kālaṃ abhihantu-kāmaḥ || 29 ||

Report an error

।। सस्य-पण्य-कुप्य-संग्रहं दुर्ग-कर्म बल-समुद्दानं वा कर्तु-कामः । स्व-सैन्यानां वा व्यायामस्य देश-कालावाकाङ्क्षमाणः । परिभव-प्रमादाभ्यां वा । संसर्ग-अनुबन्ध-अर्थी वा । मां उपरुणद्धि" इति । ज्ञात्वा वसेदपसरेद्वा ॥ ३० ॥

|| sasya-paṇya-kupya-saṃgrahaṃ durga-karma bala-samuddānaṃ vā kartu-kāmaḥ | sva-sainyānāṃ vā vyāyāmasya deśa-kālāvākāṅkṣamāṇaḥ | paribhava-pramādābhyāṃ vā | saṃsarga-anubandha-arthī vā | māṃ uparuṇaddhi" iti | jñātvā vasedapasaredvā || 30 ||

Report an error

प्रयोजनं इष्टं अवेक्षेत वा ॥ ३१ ॥

prayojanaṃ iṣṭaṃ avekṣeta vā || 31 ||

Report an error

शासनं अनिष्टं उक्त्वा बन्ध-वध-भयादविसृष्टोअप्यपगच्छेत् । अन्यथा नियम्येत ॥ ३२ ॥

śāsanaṃ aniṣṭaṃ uktvā bandha-vadha-bhayādavisṛṣṭoapyapagacchet | anyathā niyamyeta || 32 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).