Skip to content

अधिकरणम् २ · अध्यायः ३६

Samāhartṛvannāgariko nagaraṃ cintayet

A chapter of the Arthashastra.

45 versesSanskrit with transliteration

A king in council with his ministers.

समाहर्तृवन्नागरिको नगरं चिन्तयेत् ॥ १ ॥

samāhartṛvannāgariko nagaraṃ cintayet || 1 ||

Report an error

दश-कुलीं गोपो विंशति-कुलीं चत्वारिंशत्-कुलीं वा ॥ २ ॥

daśa-kulīṃ gopo viṃśati-kulīṃ catvāriṃśat-kulīṃ vā || 2 ||

Report an error

स तस्यां स्त्री-पुरुषाणां जाति-गोत्र-नाम-कर्मभिः जङ्घ-अग्रं आय-व्ययौ च विद्यात् ॥ ३ ॥

sa tasyāṃ strī-puruṣāṇāṃ jāti-gotra-nāma-karmabhiḥ jaṅgha-agraṃ āya-vyayau ca vidyāt || 3 ||

Report an error

एवं दुर्ग-चतुर्-भागं स्थानिकश्चिन्तयेत् ॥ ४ ॥

evaṃ durga-catur-bhāgaṃ sthānikaścintayet || 4 ||

Report an error

धर्म-आवसथिनः पाषण्डि-पथिकानावेद्य वासयेयुः । स्व-प्रत्ययाश्च तपस्विनः श्रोत्रियांश्च ॥ ५ ॥

dharma-āvasathinaḥ pāṣaṇḍi-pathikānāvedya vāsayeyuḥ | sva-pratyayāśca tapasvinaḥ śrotriyāṃśca || 5 ||

Report an error

कारु-शिल्पिनः स्व-कर्म-स्थानेषु स्व-जनं वासयेयुः । वैदेहकाश्चान्योन्यं स्व-कर्म-स्थानेषु ॥ ६ ॥

kāru-śilpinaḥ sva-karma-sthāneṣu sva-janaṃ vāsayeyuḥ | vaidehakāścānyonyaṃ sva-karma-sthāneṣu || 6 ||

Report an error

पण्यानां अदेश-काल-विक्रेतारं अस्वकरणं च निवेदयेयुः ॥ ७ ॥

paṇyānāṃ adeśa-kāla-vikretāraṃ asvakaraṇaṃ ca nivedayeyuḥ || 7 ||

Report an error

शौण्डिक-पाक्व-मांसिक-औदनिक-रूप-आजीवाः परिज्ञातं आवासयेयुः ॥ ८ ॥

śauṇḍika-pākva-māṃsika-audanika-rūpa-ājīvāḥ parijñātaṃ āvāsayeyuḥ || 8 ||

Report an error

अतिव्यय-कर्तारं अत्याहित-कर्माणं च निवेदयेयुः ॥ ९ ॥

ativyaya-kartāraṃ atyāhita-karmāṇaṃ ca nivedayeyuḥ || 9 ||

Report an error

चिकित्सकः प्रच्छन्न-व्रण-प्रतीकार-कारयितारं अपथ्य-कारिणं च गृह-स्वामी च निवेद्य गोप-स्थानिकयोर्मुच्येत । अन्यथा तुल्य-दोषः स्यात् ॥ १० ॥

cikitsakaḥ pracchanna-vraṇa-pratīkāra-kārayitāraṃ apathya-kāriṇaṃ ca gṛha-svāmī ca nivedya gopa-sthānikayormucyeta | anyathā tulya-doṣaḥ syāt || 10 ||

Report an error

प्रस्थित-आगतौ च निवेदयेत् । अन्यथा रात्रि-दोषं भजेत ॥ ११ ॥

prasthita-āgatau ca nivedayet | anyathā rātri-doṣaṃ bhajeta || 11 ||

Report an error

क्षेम-रात्रिषु त्रि-पणं दद्यात् ॥ १२ ॥

kṣema-rātriṣu tri-paṇaṃ dadyāt || 12 ||

Report an error

पथिक-उत्पथिकाश्च बहिर्-अन्तश्च नगरस्य देव-गृह-पुण्य-स्थान-वन-श्मशानेषु सव्रणं अनिष्ट-उपकरणं उद्भाण्डी-कृतं आविग्नं अतिस्वप्नं अध्व-क्लान्तं अपूर्वं वा गृह्णीयुः ॥ १३ ॥

pathika-utpathikāśca bahir-antaśca nagarasya deva-gṛha-puṇya-sthāna-vana-śmaśāneṣu savraṇaṃ aniṣṭa-upakaraṇaṃ udbhāṇḍī-kṛtaṃ āvignaṃ atisvapnaṃ adhva-klāntaṃ apūrvaṃ vā gṛhṇīyuḥ || 13 ||

Report an error

एवं अभ्यन्तरे शून्य-निवेश-आवेशन-शौण्डिक-औदनिक-पाक्व-मांसिक-द्यूत-पाषण्ड-आवासेषु विचयं कुर्युः ॥ १४ ॥

evaṃ abhyantare śūnya-niveśa-āveśana-śauṇḍika-audanika-pākva-māṃsika-dyūta-pāṣaṇḍa-āvāseṣu vicayaṃ kuryuḥ || 14 ||

Report an error

अग्नि-प्रतीकारं च ग्रीष्मे ॥ १५ ॥

agni-pratīkāraṃ ca grīṣme || 15 ||

Report an error

मध्यमयोरह्नश्चतुर्-भागयोरष्ट-भागोअग्नि-दण्डः ॥ १६ ॥

madhyamayorahnaścatur-bhāgayoraṣṭa-bhāgoagni-daṇḍaḥ || 16 ||

Report an error

बहिर्-अधिश्रयणं वा कुर्युः ॥ १७ ॥

bahir-adhiśrayaṇaṃ vā kuryuḥ || 17 ||

Report an error

पादः पञ्च-घटीनां कुम्भ-द्रोणि-निह्श्रेणी-परशु-शूर्प-अङ्कुश-कच-ग्रहणी-दृतीनां चाकरणे ॥ १८ ॥

pādaḥ pañca-ghaṭīnāṃ kumbha-droṇi-nihśreṇī-paraśu-śūrpa-aṅkuśa-kaca-grahaṇī-dṛtīnāṃ cākaraṇe || 18 ||

Report an error

तृण-कटच्-छन्नान्यपनयेत् ॥ १९ ॥

tṛṇa-kaṭac-channānyapanayet || 19 ||

Report an error

अग्नि-जीविन एकस्थान्वासयेत् ॥ २० ॥

agni-jīvina ekasthānvāsayet || 20 ||

Report an error

स्व-गृह-प्रद्वारेषु गृह-स्वामिनो वसेयुः असम्पातिनो रात्रौ ॥ २१ ॥

sva-gṛha-pradvāreṣu gṛha-svāmino vaseyuḥ asampātino rātrau || 21 ||

Report an error

रथ्यासु कुट-व्रजाः सहस्रं तिष्ठेयुः । चतुष्पथ-द्वार-राज-परिग्रहेषु च ॥ २२ ॥

rathyāsu kuṭa-vrajāḥ sahasraṃ tiṣṭheyuḥ | catuṣpatha-dvāra-rāja-parigraheṣu ca || 22 ||

Report an error

प्रदीप्तं अनभिधावतो गृह-स्वामिनो द्वादश-पणो दण्डः । षट्-पणोअवक्रयिणः ॥ २३ ॥

pradīptaṃ anabhidhāvato gṛha-svāmino dvādaśa-paṇo daṇḍaḥ | ṣaṭ-paṇoavakrayiṇaḥ || 23 ||

Report an error

प्रमादाद्दीप्तेषु चतुष्-पञ्चाशत्-पणो दण्डः ॥ २४ ॥

pramādāddīpteṣu catuṣ-pañcāśat-paṇo daṇḍaḥ || 24 ||

Report an error

प्रदीपिकोअग्निना वध्यः ॥ २५ ॥

pradīpikoagninā vadhyaḥ || 25 ||

Report an error

पांसु-न्यासे रथ्यायां अष्ट-भागो दण्डः । पङ्क-उदक-सम्निरोधे पादः ॥ २६ ॥

pāṃsu-nyāse rathyāyāṃ aṣṭa-bhāgo daṇḍaḥ | paṅka-udaka-samnirodhe pādaḥ || 26 ||

Report an error

राज-मार्गे द्वि-गुणः ॥ २७ ॥

rāja-mārge dvi-guṇaḥ || 27 ||

Report an error

पण्य-स्थान-उदक-स्थान-देव-गृह-राज-परिग्रहेषु पण-उत्तरा विष्टा-दण्डाः । मूत्रेष्वर्ध-दण्डाः ॥ २८ ॥

paṇya-sthāna-udaka-sthāna-deva-gṛha-rāja-parigraheṣu paṇa-uttarā viṣṭā-daṇḍāḥ | mūtreṣvardha-daṇḍāḥ || 28 ||

Report an error

भैषज्य-व्याधि-भय-निमित्तं अदण्ड्याः ॥ २९ ॥

bhaiṣajya-vyādhi-bhaya-nimittaṃ adaṇḍyāḥ || 29 ||

Report an error

मार्जार-श्व-नकुल-सर्प-प्रेतानां नगरस्य-अन्तर्-उत्सर्गे त्रि-पणो दण्डः । खर-उष्ट्र-अश्वतर-अश्व-प्रेतानां षट्-पणः । मनुष्य-प्रेतानां पञ्चाशत्-पणः ॥ ३० ॥

mārjāra-śva-nakula-sarpa-pretānāṃ nagarasya-antar-utsarge tri-paṇo daṇḍaḥ | khara-uṣṭra-aśvatara-aśva-pretānāṃ ṣaṭ-paṇaḥ | manuṣya-pretānāṃ pañcāśat-paṇaḥ || 30 ||

Report an error

मार्ग-विपर्यासे शव-द्वारादन्यतश्च शव-निर्णयने पूर्वः साहस-दण्डः ॥ ३१ ॥

mārga-viparyāse śava-dvārādanyataśca śava-nirṇayane pūrvaḥ sāhasa-daṇḍaḥ || 31 ||

Report an error

द्वाः-स्थानां द्विशतं ॥ ३२ ॥

dvāḥ-sthānāṃ dviśataṃ || 32 ||

Report an error

श्मशानादन्यत्र न्यासे दहने च द्वादश-पणो दण्डः ॥ ३३ ॥

śmaśānādanyatra nyāse dahane ca dvādaśa-paṇo daṇḍaḥ || 33 ||

Report an error

विषण्ण-अलिकं उभयतोरात्रं याम-तूर्यं ॥ ३४ ॥

viṣaṇṇa-alikaṃ ubhayatorātraṃ yāma-tūryaṃ || 34 ||

Report an error

तूर्य-शब्दे राज्ञो गृह-अभ्याशे स-पाद-पणं-अक्षण-ताडनं प्रथम-पश्चिम-यामिकम् । मध्यम-यामिकं द्वि-गुणम् । अन्तश्-चतुर्-गुणं ॥ ३५ ॥

tūrya-śabde rājño gṛha-abhyāśe sa-pāda-paṇaṃ-akṣaṇa-tāḍanaṃ prathama-paścima-yāmikam | madhyama-yāmikaṃ dvi-guṇam | antaś-catur-guṇaṃ || 35 ||

Report an error

शङ्कनीये देशे लिङ्गे पूर्व-अपदाने च गृहीतं अनुयुञ्जीत ॥ ३६ ॥

śaṅkanīye deśe liṅge pūrva-apadāne ca gṛhītaṃ anuyuñjīta || 36 ||

Report an error

राज-परिग्रह-उपगमने नगर-रक्षा-आरोहणे च मध्यमः साहस-दण्डः ॥ ३७ ॥

rāja-parigraha-upagamane nagara-rakṣā-ārohaṇe ca madhyamaḥ sāhasa-daṇḍaḥ || 37 ||

Report an error

सूतिका-चिकित्सक-प्रेत-प्रदीप-यान-नागरिक-तूर्य-प्रेक्षा-अग्नि-निमित्तं मुद्राभिश्चाग्राह्याः ॥ ३८ ॥

sūtikā-cikitsaka-preta-pradīpa-yāna-nāgarika-tūrya-prekṣā-agni-nimittaṃ mudrābhiścāgrāhyāḥ || 38 ||

Report an error

चार-रात्रिषु प्रच्छन्न-विपरीत-वेषाः प्रव्रजिता दण्ड-शस्त्र-हस्ताश्च मनुष्या दोषतो दण्ड्याः ॥ ३९ ॥

cāra-rātriṣu pracchanna-viparīta-veṣāḥ pravrajitā daṇḍa-śastra-hastāśca manuṣyā doṣato daṇḍyāḥ || 39 ||

Report an error

रक्षिणां अवार्यं वारयतां वार्यं चऽवारयतां क्षण-द्वि-गुणो दण्डः ॥ ४० ॥

rakṣiṇāṃ avāryaṃ vārayatāṃ vāryaṃ ca'vārayatāṃ kṣaṇa-dvi-guṇo daṇḍaḥ || 40 ||

Report an error

स्त्रियं दासीं अधिमेहयतां पूर्वः साहस-दण्डः । अदासीं मध्यमः । कृत-अवरोधां उत्तमः । कुल-स्त्रियं वधः ॥ ४१ ॥

striyaṃ dāsīṃ adhimehayatāṃ pūrvaḥ sāhasa-daṇḍaḥ | adāsīṃ madhyamaḥ | kṛta-avarodhāṃ uttamaḥ | kula-striyaṃ vadhaḥ || 41 ||

Report an error

चेतन-अचेतनिकं रात्रि-दोषं अशंसतो नागरिकस्य दोष-अनुरूपो दण्डः । प्रमाद-स्थाने च ॥ ४२ ॥

cetana-acetanikaṃ rātri-doṣaṃ aśaṃsato nāgarikasya doṣa-anurūpo daṇḍaḥ | pramāda-sthāne ca || 42 ||

Report an error

नित्यं उदक-स्थान-मार्ग-भ्रमच्-छन्न-पथ-वप्र-प्राकार-रक्षा-अवेक्षणं नष्ट-प्रस्मृत-अपसृतानां च रक्षणं ॥ ४३ ॥

nityaṃ udaka-sthāna-mārga-bhramac-channa-patha-vapra-prākāra-rakṣā-avekṣaṇaṃ naṣṭa-prasmṛta-apasṛtānāṃ ca rakṣaṇaṃ || 43 ||

Report an error

बन्धन-अगारे च बाल-वृद्ध-व्याधित-अनाथानां जात-नक्षत्र-पौर्णमासीषु विसर्गः ॥ ४४ ॥

bandhana-agāre ca bāla-vṛddha-vyādhita-anāthānāṃ jāta-nakṣatra-paurṇamāsīṣu visargaḥ || 44 ||

Report an error

पण्य-शीलाः समय-अनुबद्धा वा दोष-निष्क्रयं दद्युः ॥ ४५ ॥

paṇya-śīlāḥ samaya-anubaddhā vā doṣa-niṣkrayaṃ dadyuḥ || 45 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).