Skip to content

अधिकरणम् ३ · अध्यायः १

Dharmasthāstrayastrayoamātyā jana-pada-saṃdhi-saṃgrahaṇa-droṇa-mukha-sthānīyeṣu vyāvahārikānarthānkuryuḥ

A chapter of the Arthashastra.

37 versesSanskrit with transliteration

A king in council with his ministers.

धर्मस्थास्त्रयस्त्रयोअमात्या जन-पद-संधि-संग्रहण-द्रोण-मुख-स्थानीयेषु व्यावहारिकानर्थान्कुर्युः ॥ १ ॥

dharmasthāstrayastrayoamātyā jana-pada-saṃdhi-saṃgrahaṇa-droṇa-mukha-sthānīyeṣu vyāvahārikānarthānkuryuḥ || 1 ||

Report an error

तिरोहित-अन्तर्-अगार-नक्त-अरण्य-उपध्य्-उपह्वर-कृतांश्च व्यवहारान्प्रतिषेधयेयुः ॥ २ ॥

tirohita-antar-agāra-nakta-araṇya-upadhy-upahvara-kṛtāṃśca vyavahārānpratiṣedhayeyuḥ || 2 ||

Report an error

कर्तुः कारयितुः पूर्वः साहस-दण्डः ॥ ३ ॥

kartuḥ kārayituḥ pūrvaḥ sāhasa-daṇḍaḥ || 3 ||

Report an error

श्रोतृऋणां एक-एकं प्रत्यर्ध-दण्डाः ॥ ४ ॥

śrotṛṛṇāṃ eka-ekaṃ pratyardha-daṇḍāḥ || 4 ||

Report an error

श्रद्धेयानां तु द्रव्य-व्यपनयः ॥ ५ ॥

śraddheyānāṃ tu dravya-vyapanayaḥ || 5 ||

Report an error

परोक्षेणाधिक-ऋण-ग्रहणं अवक्तव्य-करा वा तिरोहिताः सिध्येयुः ॥ ६ ॥

parokṣeṇādhika-ṛṇa-grahaṇaṃ avaktavya-karā vā tirohitāḥ sidhyeyuḥ || 6 ||

Report an error

दाय-निक्षेप-उपनिधि-विवाह-युक्ताः स्त्रीणां अनिष्कासिनीनां व्याधितानां चामूढ-संज्ञानां अन्तर्-अगार-कृताः सिध्येयुः ॥ ७ ॥

dāya-nikṣepa-upanidhi-vivāha-yuktāḥ strīṇāṃ aniṣkāsinīnāṃ vyādhitānāṃ cāmūḍha-saṃjñānāṃ antar-agāra-kṛtāḥ sidhyeyuḥ || 7 ||

Report an error

साहस-अनुप्रवेश-कलह-विवाह-राज-नियोग-युक्ताः पूर्व-रात्र-व्यवहारिणां च रात्रि-कृताः सिध्येयुः ॥ ८ ॥

sāhasa-anupraveśa-kalaha-vivāha-rāja-niyoga-yuktāḥ pūrva-rātra-vyavahāriṇāṃ ca rātri-kṛtāḥ sidhyeyuḥ || 8 ||

Report an error

सार्थ-व्रज-आश्रम-व्याध-चारण-मध्येष्वरण्य-चराणां अरण्य-कृताः सिध्येयुः ॥ ९ ॥

sārtha-vraja-āśrama-vyādha-cāraṇa-madhyeṣvaraṇya-carāṇāṃ araṇya-kṛtāḥ sidhyeyuḥ || 9 ||

Report an error

गूढ-आजीविषु चौपधि-कृताः सिध्येयुः ॥ १० ॥

gūḍha-ājīviṣu caupadhi-kṛtāḥ sidhyeyuḥ || 10 ||

Report an error

मिथः-समवाये चौपह्वर-कृताः सिध्येयुः ॥ ११ ॥

mithaḥ-samavāye caupahvara-kṛtāḥ sidhyeyuḥ || 11 ||

Report an error

अतोअन्यथा न सिध्येयुः । अपाश्रयवद्भिश्च कृताः । पितृमता पुत्रेण । पित्रा पुत्रवता । निष्कुलेन भ्रात्रा । कनिष्ठेनाविभक्त-अंशेन । पतिमत्या पुत्रवत्या च स्त्रिया । दास-आहितकाभ्याम् । अप्राप्त-अतीत-व्यवहाराभ्याम् । अभिशस्त-प्रव्रजित-न्यङ्ग-व्यसनिभिश्च । अन्यत्र निषृष्ट-व्यवहारेभ्यः ॥ १२ ॥

atoanyathā na sidhyeyuḥ | apāśrayavadbhiśca kṛtāḥ | pitṛmatā putreṇa | pitrā putravatā | niṣkulena bhrātrā | kaniṣṭhenāvibhakta-aṃśena | patimatyā putravatyā ca striyā | dāsa-āhitakābhyām | aprāpta-atīta-vyavahārābhyām | abhiśasta-pravrajita-nyaṅga-vyasanibhiśca | anyatra niṣṛṣṭa-vyavahārebhyaḥ || 12 ||

Report an error

तत्रापि क्रुद्धेनऽर्तेन मत्तेन-उन्मत्तेनावगृहीतेन वा कृता व्यवहारा न सिध्येयुः ॥ १३ ॥

tatrāpi kruddhena'rtena mattena-unmattenāvagṛhītena vā kṛtā vyavahārā na sidhyeyuḥ || 13 ||

Report an error

कर्तृ-कारयितृ-श्रोतृऋणां पृथग्यथा-उक्ता दण्डाः ॥ १४ ॥

kartṛ-kārayitṛ-śrotṛṛṇāṃ pṛthagyathā-uktā daṇḍāḥ || 14 ||

Report an error

स्वे स्वे तु वर्गे देशे काले च स्व-करण-कृताः सम्पूर्ण-आचाराः शुद्ध-देशा दृष्ट-रूप-लक्षण-प्रमाण-गुणाः सर्व-व्यवहाराः सिध्येयुः ॥ १५ ॥

sve sve tu varge deśe kāle ca sva-karaṇa-kṛtāḥ sampūrṇa-ācārāḥ śuddha-deśā dṛṣṭa-rūpa-lakṣaṇa-pramāṇa-guṇāḥ sarva-vyavahārāḥ sidhyeyuḥ || 15 ||

Report an error

पश्चिमं चएषां करणं आदेश-आधिवर्जं श्रद्धेयं इति व्यवहार-स्थापना ॥ १६ ॥

paścimaṃ caeṣāṃ karaṇaṃ ādeśa-ādhivarjaṃ śraddheyaṃ iti vyavahāra-sthāpanā || 16 ||

Report an error

संवत्सरं ऋतुं मासं पक्षं दिवसं करणं अधिकरणं ऋणं वेदक-आवेदकयोः कृत-समर्थ-अवस्थयोर्देश-ग्राम-जाति-गोत्र-नाम-कर्माणि चाभिलिख्य वादि-प्रतिवादि-प्रश्नानर्थ-आनुपूर्व्या निवेशयेत् ॥ १७ ॥

saṃvatsaraṃ ṛtuṃ māsaṃ pakṣaṃ divasaṃ karaṇaṃ adhikaraṇaṃ ṛṇaṃ vedaka-āvedakayoḥ kṛta-samartha-avasthayordeśa-grāma-jāti-gotra-nāma-karmāṇi cābhilikhya vādi-prativādi-praśnānartha-ānupūrvyā niveśayet || 17 ||

Report an error

निविष्टांश्चावेक्षेत ॥ १८ ॥

niviṣṭāṃścāvekṣeta || 18 ||

Report an error

निबद्धं वादं उत्सृज्यान्यं वादं संक्रामति । पूर्व-उक्तं पश्चिमेनार्थेन नाभिसंधत्ते । पर-वाक्यं अनभिग्राह्यं अभिग्राह्यावतिष्ठते । प्रतिज्ञाय देशं निर्दिशैत्युक्ते न निर्दिशति । हीन-देशं अदेशं वा निर्दिशति । निर्दिष्टाद्देशादन्यं देशं उपस्थापयति । उपस्थिते देशेअर्थ-वचनं नएवं इत्यपव्ययते । साक्षिभिरवधृतं नैच्छति ॥ १९ ॥

nibaddhaṃ vādaṃ utsṛjyānyaṃ vādaṃ saṃkrāmati | pūrva-uktaṃ paścimenārthena nābhisaṃdhatte | para-vākyaṃ anabhigrāhyaṃ abhigrāhyāvatiṣṭhate | pratijñāya deśaṃ nirdiśaityukte na nirdiśati | hīna-deśaṃ adeśaṃ vā nirdiśati | nirdiṣṭāddeśādanyaṃ deśaṃ upasthāpayati | upasthite deśeartha-vacanaṃ naevaṃ ityapavyayate | sākṣibhiravadhṛtaṃ naicchati || 19 ||

Report an error

।। असम्भाष्ये देशे साक्षिभिर्मिथः सम्भाषते । इति परा-उक्त-हेतवः । परा-उक्त-दण्डः पञ्च-बन्धः ॥ २० ॥

|| asambhāṣye deśe sākṣibhirmithaḥ sambhāṣate | iti parā-ukta-hetavaḥ | parā-ukta-daṇḍaḥ pañca-bandhaḥ || 20 ||

Report an error

स्वयं-वादि-दण्डो दश-बन्धः ॥ २१ ॥

svayaṃ-vādi-daṇḍo daśa-bandhaḥ || 21 ||

Report an error

पुरुष-भृतिरष्ट-अंशः ॥ २२ ॥

puruṣa-bhṛtiraṣṭa-aṃśaḥ || 22 ||

Report an error

पथि-भक्तं अर्घ-विशेषतः ॥ २३ ॥

pathi-bhaktaṃ argha-viśeṣataḥ || 23 ||

Report an error

तदुभयं नियम्यो दद्यात् ॥ २४ ॥

tadubhayaṃ niyamyo dadyāt || 24 ||

Report an error

अभियुक्तो न प्रत्यभियुञ्जीत । अन्यत्र कलह-साहस-सार्थ-समवायेभ्यः ॥ २५ ॥

abhiyukto na pratyabhiyuñjīta | anyatra kalaha-sāhasa-sārtha-samavāyebhyaḥ || 25 ||

Report an error

न चाभियुक्तेअभियोगेअस्ति ॥ २६ ॥

na cābhiyukteabhiyogeasti || 26 ||

Report an error

अभियोक्ता चेत्प्रत्युक्तस्तद्-अहरेव न प्रतिब्रूयात्परा-उक्तः स्यात् ॥ २७ ॥

abhiyoktā cetpratyuktastad-ahareva na pratibrūyātparā-uktaḥ syāt || 27 ||

Report an error

कृत-कार्य-विनिश्चयो ह्यभियोक्ता नाभियुक्तः ॥ २८ ॥

kṛta-kārya-viniścayo hyabhiyoktā nābhiyuktaḥ || 28 ||

Report an error

तस्याप्रतिब्रुवतस्त्रि-रात्रं सप्त-रात्रं इति ॥ २९ ॥

tasyāpratibruvatastri-rātraṃ sapta-rātraṃ iti || 29 ||

Report an error

अत ऊर्ध्वं त्रि-पण-अवर-अर्ध्यं द्वादश-पण-परं दण्डं कुर्यात् ॥ ३० ॥

ata ūrdhvaṃ tri-paṇa-avara-ardhyaṃ dvādaśa-paṇa-paraṃ daṇḍaṃ kuryāt || 30 ||

Report an error

त्रि-पक्षादूर्ध्वं अप्रतिब्रुवतः परा-उक्त-दण्डं कृत्वा यान्यस्य द्रव्याणि स्युस्ततोअभियोक्तारं प्रतिपादयेद् । अन्यत्र वृत्त्य्-उपकरणेभ्यः ॥ ३१ ॥

tri-pakṣādūrdhvaṃ apratibruvataḥ parā-ukta-daṇḍaṃ kṛtvā yānyasya dravyāṇi syustatoabhiyoktāraṃ pratipādayed | anyatra vṛtty-upakaraṇebhyaḥ || 31 ||

Report an error

तदेव निष्पततोअभियुक्तस्य कुर्यात् ॥ ३२ ॥

tadeva niṣpatatoabhiyuktasya kuryāt || 32 ||

Report an error

अभियोक्तुर्निष्पात-सम-कालः परा-उक्त-भावः ॥ ३३ ॥

abhiyokturniṣpāta-sama-kālaḥ parā-ukta-bhāvaḥ || 33 ||

Report an error

प्रेतस्य व्यसनिनो वा साक्षि-वचनं असारं ॥ ३४ ॥

pretasya vyasanino vā sākṣi-vacanaṃ asāraṃ || 34 ||

Report an error

अभियोक्ता दण्डं दत्त्वा कर्म कारयेत् ॥ ३५ ॥

abhiyoktā daṇḍaṃ dattvā karma kārayet || 35 ||

Report an error

आधिं वा स कामं प्रवेशयेत् ॥ ३६ ॥

ādhiṃ vā sa kāmaṃ praveśayet || 36 ||

Report an error

रक्षोघ्न-रक्षितं वा कर्मणा प्रतिपादयेद् । अन्यत्र ब्राह्मणात् ॥ ३७ ॥

rakṣoghna-rakṣitaṃ vā karmaṇā pratipādayed | anyatra brāhmaṇāt || 37 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).