Skip to content

अधिकरणम् ३ · अध्यायः १२

Upanidhirṛṇena vyākhyātaḥ

A chapter of the Arthashastra.

52 versesSanskrit with transliteration

A king in council with his ministers.

उपनिधिरृणेन व्याख्यातः ॥ १ ॥

upanidhirṛṇena vyākhyātaḥ || 1 ||

Report an error

पर-चक्र-आटविकाभ्यां दुर्ग-राष्ट्र-विलोपे वा । प्रतिरोधकैर्वा ग्राम-सार्थ-व्रज-विलोपे । चक्र-युक्त-नाशे वा । ग्राम-मध्य-अग्न्य्-उदक-आबाधे ज्वाला-वेग-उपरुद्धे वा । नावि निमग्नायां मुषितायां वा स्वयं उपरूढो नौपनिधिं अभ्यावहेत् ॥ २ ॥

para-cakra-āṭavikābhyāṃ durga-rāṣṭra-vilope vā | pratirodhakairvā grāma-sārtha-vraja-vilope | cakra-yukta-nāśe vā | grāma-madhya-agny-udaka-ābādhe jvālā-vega-uparuddhe vā | nāvi nimagnāyāṃ muṣitāyāṃ vā svayaṃ uparūḍho naupanidhiṃ abhyāvahet || 2 ||

Report an error

उपनिधि-भोक्ता देश-काल-अनुरूपं भोग-वेतनं दद्यात् । द्वादश-पणं च दण्डं ॥ ३ ॥

upanidhi-bhoktā deśa-kāla-anurūpaṃ bhoga-vetanaṃ dadyāt | dvādaśa-paṇaṃ ca daṇḍaṃ || 3 ||

Report an error

उपभोग-निमित्तं नष्टं विनष्टं वाअभ्यावहेत् । चतुर्-विंशति-पणश्च दण्डः । अन्यथा वा निष्पतने ॥ ४ ॥

upabhoga-nimittaṃ naṣṭaṃ vinaṣṭaṃ vāabhyāvahet | catur-viṃśati-paṇaśca daṇḍaḥ | anyathā vā niṣpatane || 4 ||

Report an error

प्रेतं व्यसन-गतं वा नौपनिधिं अभ्यावहेत् ॥ ५ ॥

pretaṃ vyasana-gataṃ vā naupanidhiṃ abhyāvahet || 5 ||

Report an error

आधान-विक्रय-अपव्ययनेषु चास्य चतुर्-गुण-पञ्च-बन्धो दण्डः ॥ ६ ॥

ādhāna-vikraya-apavyayaneṣu cāsya catur-guṇa-pañca-bandho daṇḍaḥ || 6 ||

Report an error

परिवर्तने निष्पातने वा मूल्य-समः ॥ ७ ॥

parivartane niṣpātane vā mūlya-samaḥ || 7 ||

Report an error

तेनऽधि-प्रणाश-उपभोग-विक्रय-आधान-अपहारा व्याख्याताः ॥ ८ ॥

tena'dhi-praṇāśa-upabhoga-vikraya-ādhāna-apahārā vyākhyātāḥ || 8 ||

Report an error

नऽधिः सौपकारः सीदेत् । न चास्य मूल्यं वर्धेत । अन्यत्र निसर्गात् ॥ ९ ॥

na'dhiḥ saupakāraḥ sīdet | na cāsya mūlyaṃ vardheta | anyatra nisargāt || 9 ||

Report an error

निरुपकारः सीदेत् । मूल्यं चास्य वर्धेत ॥ १० ॥

nirupakāraḥ sīdet | mūlyaṃ cāsya vardheta || 10 ||

Report an error

उपस्थितस्यऽधिं अप्रयच्छतो द्वादशण्पणो दण्डः ॥ ११ ॥

upasthitasya'dhiṃ aprayacchato dvādaśaṇpaṇo daṇḍaḥ || 11 ||

Report an error

प्रयोजक-असम्निधाने वा ग्राम-वृद्धेषु स्थापयित्वा निष्क्रयं आधिं प्रतिपद्येत ॥ १२ ॥

prayojaka-asamnidhāne vā grāma-vṛddheṣu sthāpayitvā niṣkrayaṃ ādhiṃ pratipadyeta || 12 ||

Report an error

निवृत्त-वृद्धिको वाआधिस्तत्-काल-कृत-मूल्यस्तत्रएवावतिष्ठेत । अनाश-विनाश-करण-अधिष्ठितो वा ॥ १३ ॥

nivṛtta-vṛddhiko vāādhistat-kāla-kṛta-mūlyastatraevāvatiṣṭheta | anāśa-vināśa-karaṇa-adhiṣṭhito vā || 13 ||

Report an error

धारणिक-असम्निधाने वा विनाश-भयादुद्गत-अर्घं धर्मस्थ-अनुज्ञातो विक्रीणीत । आधि-पाल-प्रत्ययो वा ॥ १४ ॥

dhāraṇika-asamnidhāne vā vināśa-bhayādudgata-arghaṃ dharmastha-anujñāto vikrīṇīta | ādhi-pāla-pratyayo vā || 14 ||

Report an error

स्थावरस्तु प्रयास-भोग्यः फल-भोग्यो वा प्रक्षेप-वृद्धि-मूल्य-शुद्धं आजीवं अमूल्य-क्षयेणौपनयेत् ॥ १५ ॥

sthāvarastu prayāsa-bhogyaḥ phala-bhogyo vā prakṣepa-vṛddhi-mūlya-śuddhaṃ ājīvaṃ amūlya-kṣayeṇaupanayet || 15 ||

Report an error

अनिसृष्ट-उपभोक्ता मूल्य-शुद्धं आजीवं बन्धं च दद्यात् ॥ १६ ॥

anisṛṣṭa-upabhoktā mūlya-śuddhaṃ ājīvaṃ bandhaṃ ca dadyāt || 16 ||

Report an error

शेषं उपनिधिना व्याख्यातं ॥ १७ ॥

śeṣaṃ upanidhinā vyākhyātaṃ || 17 ||

Report an error

एतेनऽदेशोअन्वाधिश्च व्याख्यातौ ॥ १८ ॥

etena'deśoanvādhiśca vyākhyātau || 18 ||

Report an error

सार्थेनान्वाधि-हस्तो वा प्रदिष्टां भूमिं अप्राप्तश्चोरैर्भग्न-उत्सृष्टो वा नान्वाधिं अभ्यावहेत् ॥ १९ ॥

sārthenānvādhi-hasto vā pradiṣṭāṃ bhūmiṃ aprāptaścorairbhagna-utsṛṣṭo vā nānvādhiṃ abhyāvahet || 19 ||

Report an error

अन्तरे वा मृतस्य दायादोअपि नाभ्यावहेत् ॥ २० ॥

antare vā mṛtasya dāyādoapi nābhyāvahet || 20 ||

Report an error

शेषं उपनिधिना व्यकह्यातं ॥ २१ ॥

śeṣaṃ upanidhinā vyakahyātaṃ || 21 ||

Report an error

याचितकं अवक्रीतकं वा यथा-विधं गृह्णीयुस्तथा-विधं एवार्पयेयुः ॥ २२ ॥

yācitakaṃ avakrītakaṃ vā yathā-vidhaṃ gṛhṇīyustathā-vidhaṃ evārpayeyuḥ || 22 ||

Report an error

भ्रेष-उपनिपाताभ्यां देश-काल-उपरोधि दत्तं नष्टं विनष्टं वा नाभ्यावहेयुः ॥ २३ ॥

bhreṣa-upanipātābhyāṃ deśa-kāla-uparodhi dattaṃ naṣṭaṃ vinaṣṭaṃ vā nābhyāvaheyuḥ || 23 ||

Report an error

शेषं उपनिधिना व्याख्यातं ॥ २४ ॥

śeṣaṃ upanidhinā vyākhyātaṃ || 24 ||

Report an error

वैयावृत्य-विक्रयस्तु वैयावृत्य-करा यथा-देश-कालं विक्रीणानाः पण्यं यथा-जातं मूल्यं उदयं च दद्युः ॥ २५ ॥

vaiyāvṛtya-vikrayastu vaiyāvṛtya-karā yathā-deśa-kālaṃ vikrīṇānāḥ paṇyaṃ yathā-jātaṃ mūlyaṃ udayaṃ ca dadyuḥ || 25 ||

Report an error

देश-काल-अतिपातने वा परिहीणं सम्प्रदान-कालिकेनार्घेण मूल्यं उदयं च दद्युः ॥ २६ ॥

deśa-kāla-atipātane vā parihīṇaṃ sampradāna-kālikenārgheṇa mūlyaṃ udayaṃ ca dadyuḥ || 26 ||

Report an error

यथा-सम्भाषितं वा विक्रीणाना नौदयं अधिगच्छेयुः । मूल्यं एव दद्युः ॥ २७ ॥

yathā-sambhāṣitaṃ vā vikrīṇānā naudayaṃ adhigaccheyuḥ | mūlyaṃ eva dadyuḥ || 27 ||

Report an error

अर्घ-पतने वा परिहीणं यथा-परिहीणं मूल्यं ऊनं दद्युः ॥ २८ ॥

argha-patane vā parihīṇaṃ yathā-parihīṇaṃ mūlyaṃ ūnaṃ dadyuḥ || 28 ||

Report an error

सांव्यवहारिकेषु वा प्रात्ययिकेष्वराज-वाच्येषु भ्रेष-उपनिपाताभ्यां नष्टं विनष्टं वा मूल्यं अपि न दद्युः ॥ २९ ॥

sāṃvyavahārikeṣu vā prātyayikeṣvarāja-vācyeṣu bhreṣa-upanipātābhyāṃ naṣṭaṃ vinaṣṭaṃ vā mūlyaṃ api na dadyuḥ || 29 ||

Report an error

देश-काल-अन्तरितानां तु पण्यानां क्षय-व्यय-विशुद्धं मूल्यं उदयं च दद्युः । पण्य-समवायानां च प्रत्यंशं ॥ ३० ॥

deśa-kāla-antaritānāṃ tu paṇyānāṃ kṣaya-vyaya-viśuddhaṃ mūlyaṃ udayaṃ ca dadyuḥ | paṇya-samavāyānāṃ ca pratyaṃśaṃ || 30 ||

Report an error

शेषं उपनिधिना व्याख्यातं ॥ ३१ ॥

śeṣaṃ upanidhinā vyākhyātaṃ || 31 ||

Report an error

एतेन वैयावृत्य-विक्रयो व्याख्यातः ॥ ३२ ॥

etena vaiyāvṛtya-vikrayo vyākhyātaḥ || 32 ||

Report an error

निक्षेपश्चौपनिधिना ॥ ३३ ॥

nikṣepaścaupanidhinā || 33 ||

Report an error

तं अन्येन निक्ष्पितं अन्यस्यार्पयतो हीयेत ॥ ३४ ॥

taṃ anyena nikṣpitaṃ anyasyārpayato hīyeta || 34 ||

Report an error

निक्षेप-अपहारे पूर्व-अपदानं निक्षेप्तारश्च प्रमाणं ॥ ३५ ॥

nikṣepa-apahāre pūrva-apadānaṃ nikṣeptāraśca pramāṇaṃ || 35 ||

Report an error

अशुचयो हि कारवः ॥ ३६ ॥

aśucayo hi kāravaḥ || 36 ||

Report an error

नएषां करण-पूर्वो निक्षेप-धर्मः ॥ ३७ ॥

naeṣāṃ karaṇa-pūrvo nikṣepa-dharmaḥ || 37 ||

Report an error

करण-हीनं निक्षेपं अपव्ययमानं गूढ-भित्ति-न्यस्तान्साक्षिणो निक्षेप्ता रहसि प्रणिपातेन प्रज्ञापयेत् । वन-अन्ते वा मद्य-प्रहवण-विश्वासेन ॥ ३८ ॥

karaṇa-hīnaṃ nikṣepaṃ apavyayamānaṃ gūḍha-bhitti-nyastānsākṣiṇo nikṣeptā rahasi praṇipātena prajñāpayet | vana-ante vā madya-prahavaṇa-viśvāsena || 38 ||

Report an error

रहसि वृद्धो व्याधितो वा वैदेहकः कश्चित्कृत-लक्षणं द्रव्यं अस्य हस्ते निक्षिप्यापगच्छेत् ॥ ३९ ॥

rahasi vṛddho vyādhito vā vaidehakaḥ kaścitkṛta-lakṣaṇaṃ dravyaṃ asya haste nikṣipyāpagacchet || 39 ||

Report an error

तस्य प्रतिदेशेन पुत्रो भ्राता वाअभिगम्य निक्षेपं याचेत ॥ ४० ॥

tasya pratideśena putro bhrātā vāabhigamya nikṣepaṃ yāceta || 40 ||

Report an error

दाने शुचिः । अन्यथा निक्षेपं स्तेय-दण्डं च दद्यात् ॥ ४१ ॥

dāne śuciḥ | anyathā nikṣepaṃ steya-daṇḍaṃ ca dadyāt || 41 ||

Report an error

प्रव्रज्या-अभिमुखो वा श्रद्धेयः कश्चित्कृत-लक्षणं द्रव्यं अस्य हस्ते निक्षिप्य प्रतिष्ठेत ॥ ४२ ॥

pravrajyā-abhimukho vā śraddheyaḥ kaścitkṛta-lakṣaṇaṃ dravyaṃ asya haste nikṣipya pratiṣṭheta || 42 ||

Report an error

ततः काल-अन्तर-आगतो याचेत ॥ ४३ ॥

tataḥ kāla-antara-āgato yāceta || 43 ||

Report an error

दाने शुचिः । अन्यथा निक्षेपं स्तेय-दण्डं च दद्यात् ॥ ४४ ॥

dāne śuciḥ | anyathā nikṣepaṃ steya-daṇḍaṃ ca dadyāt || 44 ||

Report an error

कृत-लक्षणेन वा द्रव्येण प्रत्यानयेदेनं ॥ ४५ ॥

kṛta-lakṣaṇena vā dravyeṇa pratyānayedenaṃ || 45 ||

Report an error

बालिश-जातीयो वा रात्रौ राज-दायिका-क्षण-भीतः सारं अस्य हस्ते निक्षिप्यापगच्छेत् ॥ ४६ ॥

bāliśa-jātīyo vā rātrau rāja-dāyikā-kṣaṇa-bhītaḥ sāraṃ asya haste nikṣipyāpagacchet || 46 ||

Report an error

स एनं बन्धन-अगार-गतो याचेत ॥ ४७ ॥

sa enaṃ bandhana-agāra-gato yāceta || 47 ||

Report an error

दाने शुचिः । अन्यथा निक्षेपं स्तेय-दण्डं च दद्यात् ॥ ४८ ॥

dāne śuciḥ | anyathā nikṣepaṃ steya-daṇḍaṃ ca dadyāt || 48 ||

Report an error

अभिज्ञानेन चास्य गृहे जनं उभयं याचेत ॥ ४९ ॥

abhijñānena cāsya gṛhe janaṃ ubhayaṃ yāceta || 49 ||

Report an error

अन्यतर्त-आदाने यथा-उक्तं पुरस्तात् ॥ ५० ॥

anyatarta-ādāne yathā-uktaṃ purastāt || 50 ||

Report an error

द्रव्य-भोगानां आगमं चास्यानुयुञ्जीत । तस्य चार्थस्य व्यवहार-उपलिङ्गनम् । अभियोक्तुश्चार्थ-सामर्थ्यं ॥ ५१ ॥

dravya-bhogānāṃ āgamaṃ cāsyānuyuñjīta | tasya cārthasya vyavahāra-upaliṅganam | abhiyoktuścārtha-sāmarthyaṃ || 51 ||

Report an error

एतेन मिथः-समवायो व्याख्यातः ॥ ५२ ॥

etena mithaḥ-samavāyo vyākhyātaḥ || 52 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).