Skip to content

अधिकरणम् ३ · अध्यायः १३

Udara-dāsa-varjaṃ ārya-prāṇaṃ aprāpta-vyavahāraṃ śūdraṃ …

A chapter of the Arthashastra.

36 versesSanskrit with transliteration

A king in council with his ministers.

उदर-दास-वर्जं आर्य-प्राणं अप्राप्त-व्यवहारं शूद्रं विक्रय-आधानं नयतः स्व-जनस्य द्वादश-पणो दण्डः । वैश्यं द्वि-गुणः । क्षत्रियं त्रि-गुणः । ब्राह्मणं चतुर्-गुणः ॥ १ ॥

udara-dāsa-varjaṃ ārya-prāṇaṃ aprāpta-vyavahāraṃ śūdraṃ vikraya-ādhānaṃ nayataḥ sva-janasya dvādaśa-paṇo daṇḍaḥ | vaiśyaṃ dvi-guṇaḥ | kṣatriyaṃ tri-guṇaḥ | brāhmaṇaṃ catur-guṇaḥ || 1 ||

Report an error

पर-जनस्य पूर्व-मध्यम-उत्तम-वधा दण्डाः । क्रेतृ-श्रोतृऋणां च ॥ २ ॥

para-janasya pūrva-madhyama-uttama-vadhā daṇḍāḥ | kretṛ-śrotṛṛṇāṃ ca || 2 ||

Report an error

म्लेच्छानां अदोषः प्रजां विक्रेतुं आधातुं वा ॥ ३ ॥

mlecchānāṃ adoṣaḥ prajāṃ vikretuṃ ādhātuṃ vā || 3 ||

Report an error

न त्वेवऽर्यस्य दास-भावः ॥ ४ ॥

na tveva'ryasya dāsa-bhāvaḥ || 4 ||

Report an error

अथवाआर्यं आधाय कुल-बन्धन आर्याणां आपदि । निष्क्रयं चाधिगम्य बालं साहाय्य-दातारं वा पूर्वं निष्क्रीणीरन् ॥ ५ ॥

athavāāryaṃ ādhāya kula-bandhana āryāṇāṃ āpadi | niṣkrayaṃ cādhigamya bālaṃ sāhāyya-dātāraṃ vā pūrvaṃ niṣkrīṇīran || 5 ||

Report an error

सकृद्-आत्म-आधाता निष्पतितः सीदेत् । द्विरन्येनऽहितकः । सकृदुभौ पर-विषय-अभिमुखौ ॥ ६ ॥

sakṛd-ātma-ādhātā niṣpatitaḥ sīdet | dviranyena'hitakaḥ | sakṛdubhau para-viṣaya-abhimukhau || 6 ||

Report an error

वित्त-अपहारिणो वा दासस्यऽर्य-भावं अपहरतोअर्ध-दण्डः ॥ ७ ॥

vitta-apahāriṇo vā dāsasya'rya-bhāvaṃ apaharatoardha-daṇḍaḥ || 7 ||

Report an error

निष्पतित-प्रेत-व्यसनिनां आधाता मूल्यं भजेत ॥ ८ ॥

niṣpatita-preta-vyasanināṃ ādhātā mūlyaṃ bhajeta || 8 ||

Report an error

प्रेत-विण्-मूत्र-उच्छिष्ट-ग्राहणं आहितस्य नग्न-स्नापनं दण्ड-प्रेषणं अतिक्रमणं च स्त्रीणां मूल्य-नाश-करं । धात्री-परिचारिक-अर्ध-सीतिक-उपचारिकाणां च मोक्ष-करं ॥ ९ ॥

preta-viṇ-mūtra-ucchiṣṭa-grāhaṇaṃ āhitasya nagna-snāpanaṃ daṇḍa-preṣaṇaṃ atikramaṇaṃ ca strīṇāṃ mūlya-nāśa-karaṃ | dhātrī-paricārika-ardha-sītika-upacārikāṇāṃ ca mokṣa-karaṃ || 9 ||

Report an error

सिद्धं उपचारकस्याभिप्रजातस्यापक्रमणं ॥ १० ॥

siddhaṃ upacārakasyābhiprajātasyāpakramaṇaṃ || 10 ||

Report an error

धात्रीं आहितिकां वाअकामां स्व-वशां गच्छतः पूर्वः साहस-दण्डः । पर-वशां मध्यमः ॥ ११ ॥

dhātrīṃ āhitikāṃ vāakāmāṃ sva-vaśāṃ gacchataḥ pūrvaḥ sāhasa-daṇḍaḥ | para-vaśāṃ madhyamaḥ || 11 ||

Report an error

कन्यां आहितिकां वा स्वयं अन्येन वा दुषयतो मूल्य-नाशः शुल्कं तद्-द्वु-गुणश्च दण्डः ॥ १२ ॥

kanyāṃ āhitikāṃ vā svayaṃ anyena vā duṣayato mūlya-nāśaḥ śulkaṃ tad-dvu-guṇaśca daṇḍaḥ || 12 ||

Report an error

आत्म-विक्रयिणः प्रजां आर्यां विद्यात् ॥ १३ ॥

ātma-vikrayiṇaḥ prajāṃ āryāṃ vidyāt || 13 ||

Report an error

आत्म-अधिगतं स्वामि-कर्म-अविरुद्धं लभेत । पित्र्यं च दायं ॥ १४ ॥

ātma-adhigataṃ svāmi-karma-aviruddhaṃ labheta | pitryaṃ ca dāyaṃ || 14 ||

Report an error

मूल्येन चऽर्यत्वं गच्छेत् ॥ १५ ॥

mūlyena ca'ryatvaṃ gacchet || 15 ||

Report an error

तेनौदर-दास-आहितकौ व्याख्यातौ ॥ १६ ॥

tenaudara-dāsa-āhitakau vyākhyātau || 16 ||

Report an error

प्रक्षेप-अनुरूपश्चास्य निष्क्रयः ॥ १७ ॥

prakṣepa-anurūpaścāsya niṣkrayaḥ || 17 ||

Report an error

दण्ड-प्रणीतः कर्मणा दण्डं उपनयेत् ॥ १८ ॥

daṇḍa-praṇītaḥ karmaṇā daṇḍaṃ upanayet || 18 ||

Report an error

आर्य-प्राणो ध्वज-आहृतः कर्म-काल-अनुरूपेण मूल्य-अर्धेन वा विमुच्येत ॥ १९ ॥

ārya-prāṇo dhvaja-āhṛtaḥ karma-kāla-anurūpeṇa mūlya-ardhena vā vimucyeta || 19 ||

Report an error

गृहे-जात-दाय-आगत-लब्ध-क्रीतानां अन्यतमं दासं ऊन-अष्ट-वर्षं विबन्धुं अकामं नीचे कर्मणि विदेशे दासीं वा सगर्भां अप्रतिविहित-गर्भ-भर्मण्यां विक्रय-आधानं नयतः पूर्वः साहस-दण्डः । क्रेतृ-श्रोतृऋणां च ॥ २० ॥

gṛhe-jāta-dāya-āgata-labdha-krītānāṃ anyatamaṃ dāsaṃ ūna-aṣṭa-varṣaṃ vibandhuṃ akāmaṃ nīce karmaṇi videśe dāsīṃ vā sagarbhāṃ aprativihita-garbha-bharmaṇyāṃ vikraya-ādhānaṃ nayataḥ pūrvaḥ sāhasa-daṇḍaḥ | kretṛ-śrotṛṛṇāṃ ca || 20 ||

Report an error

दासं अनुरूपेण निष्क्रयेणऽर्यं अकुर्वतो द्वादश-पणो दण्डः । संरोधश्चऽ-करणात् ॥ २१ ॥

dāsaṃ anurūpeṇa niṣkrayeṇa'ryaṃ akurvato dvādaśa-paṇo daṇḍaḥ | saṃrodhaśca'-karaṇāt || 21 ||

Report an error

दास-द्रव्यस्य ज्ञातयो दायादाः । तेषां अभावे स्वामी ॥ २२ ॥

dāsa-dravyasya jñātayo dāyādāḥ | teṣāṃ abhāve svāmī || 22 ||

Report an error

स्वामिनः स्वस्यां दास्यां जातं समातृकं अदासं विद्यात् ॥ २३ ॥

svāminaḥ svasyāṃ dāsyāṃ jātaṃ samātṛkaṃ adāsaṃ vidyāt || 23 ||

Report an error

गृह्या चेत्कुटुम्ब-अर्थ-चिन्तनी माता भ्राता भगिनी चास्या अदासाः स्युः ॥ २४ ॥

gṛhyā cetkuṭumba-artha-cintanī mātā bhrātā bhaginī cāsyā adāsāḥ syuḥ || 24 ||

Report an error

दासं दासीं वा निष्क्रीय पुनर्विक्रय-आधानं नयतो द्वादश-पणो दण्डः । अन्यत्र स्वयं-वादिभ्यः इति दास-कल्पः ॥ २५ ॥

dāsaṃ dāsīṃ vā niṣkrīya punarvikraya-ādhānaṃ nayato dvādaśa-paṇo daṇḍaḥ | anyatra svayaṃ-vādibhyaḥ iti dāsa-kalpaḥ || 25 ||

Report an error

कर्म-करस्य कर्म-सम्बन्धं आसन्ना विद्युः ॥ २६ ॥

karma-karasya karma-sambandhaṃ āsannā vidyuḥ || 26 ||

Report an error

यथा-सम्भाषितं वेतनं लभेत । कर्म-काल-अनुरूपं असम्भाषित-वेतनः ॥ २७ ॥

yathā-sambhāṣitaṃ vetanaṃ labheta | karma-kāla-anurūpaṃ asambhāṣita-vetanaḥ || 27 ||

Report an error

कर्षकः सस्यानां गो-पालकः सर्पिषां वैदेहकः पण्यानां आत्मना व्यवहृतानां दश-भागं असम्भाषित-वेतनो लभेत ॥ २८ ॥

karṣakaḥ sasyānāṃ go-pālakaḥ sarpiṣāṃ vaidehakaḥ paṇyānāṃ ātmanā vyavahṛtānāṃ daśa-bhāgaṃ asambhāṣita-vetano labheta || 28 ||

Report an error

सम्भाषित-वेतनस्तु यथा-सम्भाषितं ॥ २९ ॥

sambhāṣita-vetanastu yathā-sambhāṣitaṃ || 29 ||

Report an error

कारु-शिल्पि-कुशीलव-चिकित्सक-वाग्-जीवन-परिचारक-आदिराशा-कारिक-वर्गस्तु यथाअन्यस्तद्-विधः कुर्याद्यथा वा कुशलाः कल्पयेयुस्तथा वेतनं लभेत ॥ ३० ॥

kāru-śilpi-kuśīlava-cikitsaka-vāg-jīvana-paricāraka-ādirāśā-kārika-vargastu yathāanyastad-vidhaḥ kuryādyathā vā kuśalāḥ kalpayeyustathā vetanaṃ labheta || 30 ||

Report an error

साक्षि-प्रत्ययं एव स्यात् ॥ ३१ ॥

sākṣi-pratyayaṃ eva syāt || 31 ||

Report an error

साक्षिणां अभावे यतः कर्म ततोअनुयुञ्जीत ॥ ३२ ॥

sākṣiṇāṃ abhāve yataḥ karma tatoanuyuñjīta || 32 ||

Report an error

वेतन-आदाने दश-बन्धो दण्डः । षट्-पणो वा ॥ ३३ ॥

vetana-ādāne daśa-bandho daṇḍaḥ | ṣaṭ-paṇo vā || 33 ||

Report an error

अपव्ययमाने द्वादश-पणो दण्डः । पञ्च-बन्धो वा ॥ ३४ ॥

apavyayamāne dvādaśa-paṇo daṇḍaḥ | pañca-bandho vā || 34 ||

Report an error

नदी-वेग-ज्वाला-स्तेन-व्याल-उपरुद्धः सर्व-स्व-पुत्र-दार-आत्म-दानेनऽर्तस्त्रातारं आहूय निष्तीर्णः कुशल-प्रदिष्टं वेतनं दद्यात् ॥ ३५ ॥

nadī-vega-jvālā-stena-vyāla-uparuddhaḥ sarva-sva-putra-dāra-ātma-dānena'rtastrātāraṃ āhūya niṣtīrṇaḥ kuśala-pradiṣṭaṃ vetanaṃ dadyāt || 35 ||

Report an error

तेन सर्वत्रऽर्त-दान-अनुशया व्याख्याताः ॥ ३६ ॥

tena sarvatra'rta-dāna-anuśayā vyākhyātāḥ || 36 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).