Skip to content

अधिकरणम् १ · अध्यायः ८

"saha-adhyāyino amātyānkurvīta

A chapter of the Arthashastra.

27 versesSanskrit with transliteration

A king in council with his ministers.

"सह-अध्यायिनो अमात्यान्कुर्वीत। दृष्ट-शौच-सामर्थ्यत्वात्" इति भारद्वाजः ॥ १ ॥

"saha-adhyāyino amātyānkurvīta| dṛṣṭa-śauca-sāmarthyatvāt" iti bhāradvājaḥ || 1 ||

Report an error

"ते ह्यस्य विश्वास्या भवन्ति" इति ॥ २ ॥

"te hyasya viśvāsyā bhavanti" iti || 2 ||

Report an error

नैति विशाल-अक्षः ॥ ३ ॥

naiti viśāla-akṣaḥ || 3 ||

Report an error

"सह-क्रीडितत्वात्परिभवन्त्येनं ॥ ४ ॥

"saha-krīḍitatvātparibhavantyenaṃ || 4 ||

Report an error

ये ह्यस्य गुह्य-सधर्माणस्तानमात्यान्कुर्वीत। समान-शील-व्यसनत्वात् ॥ ५ ॥

ye hyasya guhya-sadharmāṇastānamātyānkurvīta| samāna-śīla-vyasanatvāt || 5 ||

Report an error

ते ह्यस्य मर्मज्ञ-भयान्नापराध्यन्ति" इति ॥ ६ ॥

te hyasya marmajña-bhayānnāparādhyanti" iti || 6 ||

Report an error

"साधारणएष दोषः" इति पाराशराः ॥ ७ ॥

"sādhāraṇaeṣa doṣaḥ" iti pārāśarāḥ || 7 ||

Report an error

"तेषां अपि मर्मज्ञ-भयात्कृत-अकृतान्यनुवर्तेत ॥ ८ ॥

"teṣāṃ api marmajña-bhayātkṛta-akṛtānyanuvarteta || 8 ||

Report an error

यावद्भ्यो गुह्यं आचष्टे जनेभ्यः पुरुष-अधिपः ।। ०१.८.०९अ ब । अवशः कर्मणा तेन वश्यो भवति तावतां ।। ०१.८.०९च्द् । यएनं आपत्सु प्राण-आबाध-युक्तास्वनुगृह्णीयुस्तानमात्यान्कुर्वीत। दृष्ट-अनुरागत्वात्" इति ॥ ९–१० ॥

yāvadbhyo guhyaṃ ācaṣṭe janebhyaḥ puruṣa-adhipaḥ || 01.8.09a ba | avaśaḥ karmaṇā tena vaśyo bhavati tāvatāṃ || 01.8.09cd | yaenaṃ āpatsu prāṇa-ābādha-yuktāsvanugṛhṇīyustānamātyānkurvīta| dṛṣṭa-anurāgatvāt" iti || 9–10 ||

Report an error

नैति पिशुनः ॥ ११ ॥

naiti piśunaḥ || 11 ||

Report an error

"भक्तिरेषा न बुद्धि-गुणः ॥ १२ ॥

"bhaktireṣā na buddhi-guṇaḥ || 12 ||

Report an error

संख्यात-अर्थेषु कर्मसु नियुक्ता ये यथा-आदिष्टं अर्थं सविशेषं वा कुर्युस्तानमात्यान्कुर्वीत। दृष्ट-गुणत्वात्" इति ॥ १३ ॥

saṃkhyāta-artheṣu karmasu niyuktā ye yathā-ādiṣṭaṃ arthaṃ saviśeṣaṃ vā kuryustānamātyānkurvīta| dṛṣṭa-guṇatvāt" iti || 13 ||

Report an error

नैति कौणपदन्तः ॥ १४ ॥

naiti kauṇapadantaḥ || 14 ||

Report an error

"अन्यैरमात्य-गुणैरयुक्ता ह्येते ॥ १५ ॥

"anyairamātya-guṇairayuktā hyete || 15 ||

Report an error

पितृ-पैतामहानमात्यान्कुर्वीत। दृष्ट-अवदानत्वात् ॥ १६ ॥

pitṛ-paitāmahānamātyānkurvīta| dṛṣṭa-avadānatvāt || 16 ||

Report an error

ते ह्येनं अपचरन्तं अपि न त्यजन्ति। सगन्धत्वात् ॥ १७ ॥

te hyenaṃ apacarantaṃ api na tyajanti| sagandhatvāt || 17 ||

Report an error

अमानुषेष्वपि चएतद्दृश्यते ॥ १८ ॥

amānuṣeṣvapi caetaddṛśyate || 18 ||

Report an error

गावो ह्यसगन्धं गो-गणं अतिक्रम्य सगन्धेष्वेवावतिष्ठन्ते" इति ॥ १९ ॥

gāvo hyasagandhaṃ go-gaṇaṃ atikramya sagandheṣvevāvatiṣṭhante" iti || 19 ||

Report an error

नैति वातव्याधिः ॥ २० ॥

naiti vātavyādhiḥ || 20 ||

Report an error

"ते ह्यस्य सर्वं अवगृह्य स्वामिवत्प्रचरन्ति ॥ २१ ॥

"te hyasya sarvaṃ avagṛhya svāmivatpracaranti || 21 ||

Report an error

तस्मान्नीतिविदो नवानमात्यान्कुर्वीत ॥ २२ ॥

tasmānnītivido navānamātyānkurvīta || 22 ||

Report an error

नवास्तु यम-स्थाने दण्ड-धरं मन्यमाना नापराध्यन्ति" इति ॥ २३ ॥

navāstu yama-sthāne daṇḍa-dharaṃ manyamānā nāparādhyanti" iti || 23 ||

Report an error

नैति बाहु-दन्ती पुत्रः ॥ २४ ॥

naiti bāhu-dantī putraḥ || 24 ||

Report an error

"शास्त्रविददृष्ट-कर्मा कर्मसु विषादं गच्छेत् ॥ २५ ॥

"śāstravidadṛṣṭa-karmā karmasu viṣādaṃ gacchet || 25 ||

Report an error

तस्मादभिजन-प्रज्ञा-शौच-शौर्य-अनुराग-युक्तानमात्यान्कुर्वीत। गुण-प्राधान्यात्" इति ॥ २६ ॥

tasmādabhijana-prajñā-śauca-śaurya-anurāga-yuktānamātyānkurvīta| guṇa-prādhānyāt" iti || 26 ||

Report an error

सर्वं उपपन्नं इति कौटिल्यः ॥ २७ ॥

sarvaṃ upapannaṃ iti kauṭilyaḥ || 27 ||

Report an error

कार्य-सामर्थ्याद्द्हि पुरुष-सामर्थ्यं कल्प्यते ॥ २८ ॥

kārya-sāmarthyāddhi puruṣa-sāmarthyaṃ kalpyate || 28 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).