Skip to content

अधिकरणम् ४ · अध्यायः ३

Daivānyaṣṭau mahā-bhayāni agnirudakaṃ vyādhirdurbhikṣaṃ …

A chapter of the Arthashastra.

43 versesSanskrit with transliteration

A king in council with his ministers.

दैवान्यष्टौ महा-भयानि अग्निरुदकं व्याधिर्दुर्भिक्षं मूषिका व्यालाः सर्पा रक्षांसिइति ॥ १ ॥

daivānyaṣṭau mahā-bhayāni agnirudakaṃ vyādhirdurbhikṣaṃ mūṣikā vyālāḥ sarpā rakṣāṃsiiti || 1 ||

Report an error

तेभ्यो जन-पदं रक्षेत् ॥ २ ॥

tebhyo jana-padaṃ rakṣet || 2 ||

Report an error

ग्रीष्मे बहिर्-अधिश्रयणं ग्रामाः कुर्युः । दश-मूली-संग्रहेणाधिष्ठिता वा ॥ ३ ॥

grīṣme bahir-adhiśrayaṇaṃ grāmāḥ kuryuḥ | daśa-mūlī-saṃgraheṇādhiṣṭhitā vā || 3 ||

Report an error

नागरिक-प्रणिधावग्नि-प्रतिषेधो व्याख्यातः । निशान्त-प्रणिधौ राज-परिग्रहे च ॥ ४ ॥

nāgarika-praṇidhāvagni-pratiṣedho vyākhyātaḥ | niśānta-praṇidhau rāja-parigrahe ca || 4 ||

Report an error

बलि-होम-स्वस्ति-वाचनैः पर्वसु चाग्नि-पूजाः कारयेत् ॥ ५ ॥

bali-homa-svasti-vācanaiḥ parvasu cāgni-pūjāḥ kārayet || 5 ||

Report an error

वर्षा-रात्रं आनूप-ग्रामाः पूर-वेलां उत्सृज्य वसेयुः ॥ ६ ॥

varṣā-rātraṃ ānūpa-grāmāḥ pūra-velāṃ utsṛjya vaseyuḥ || 6 ||

Report an error

काष्ठ-वेणु-नावश्चौपगृह्णीयुः ॥ ७ ॥

kāṣṭha-veṇu-nāvaścaupagṛhṇīyuḥ || 7 ||

Report an error

उह्यमानं अलाबु-दृति-प्लव-गण्डिका-वेणिकाभिस्तारयेयुः ॥ ८ ॥

uhyamānaṃ alābu-dṛti-plava-gaṇḍikā-veṇikābhistārayeyuḥ || 8 ||

Report an error

अनभिसरतां द्वादश-पणो दण्डः । अन्यत्र प्लव-हीनेभ्यः ॥ ९ ॥

anabhisaratāṃ dvādaśa-paṇo daṇḍaḥ | anyatra plava-hīnebhyaḥ || 9 ||

Report an error

पर्वसु च नदी-पूजाः कारयेत् ॥ १० ॥

parvasu ca nadī-pūjāḥ kārayet || 10 ||

Report an error

माया-योगविदो वेदविदो वा वर्षं अभिचरेयुः ॥ ११ ॥

māyā-yogavido vedavido vā varṣaṃ abhicareyuḥ || 11 ||

Report an error

वर्ष-अवग्रहे शची-नाथ-गङ्गा-पर्वत-महा-कच्छ-पूजाः कारयेत् ॥ १२ ॥

varṣa-avagrahe śacī-nātha-gaṅgā-parvata-mahā-kaccha-pūjāḥ kārayet || 12 ||

Report an error

व्याधि-भयं औपनिषदिकैः प्रतीकारैः प्रतिकुर्युः । औषधैश्चिकित्सकाः शान्ति-प्रायश्चित्तैर्वा सिद्ध-तापसाः ॥ १३ ॥

vyādhi-bhayaṃ aupaniṣadikaiḥ pratīkāraiḥ pratikuryuḥ | auṣadhaiścikitsakāḥ śānti-prāyaścittairvā siddha-tāpasāḥ || 13 ||

Report an error

तेन मरको व्याख्यातः ॥ १४ ॥

tena marako vyākhyātaḥ || 14 ||

Report an error

तीर्थ-अभिषेचनं महा-कच्छ-वर्धनं गवां श्मशान-अवदोहनं कबन्ध-दहनं देव-रात्रिं च कारयेत् ॥ १५ ॥

tīrtha-abhiṣecanaṃ mahā-kaccha-vardhanaṃ gavāṃ śmaśāna-avadohanaṃ kabandha-dahanaṃ deva-rātriṃ ca kārayet || 15 ||

Report an error

पशु-व्याधि-मरके स्थान-अर्थ-नीराजनं स्व-दैवत-पूजनं च कारयेत् ॥ १६ ॥

paśu-vyādhi-marake sthāna-artha-nīrājanaṃ sva-daivata-pūjanaṃ ca kārayet || 16 ||

Report an error

दुर्भिक्षे राजा बीज-भक्त-उपग्रहं कृत्वाअनुग्रहं कुर्यात् । दुर्ग-सेतु-कर्म वा भक्त-अनुग्रहेण । भक्त-संविभागं वा । देश-निक्षेपं वा ॥ १७ ॥

durbhikṣe rājā bīja-bhakta-upagrahaṃ kṛtvāanugrahaṃ kuryāt | durga-setu-karma vā bhakta-anugraheṇa | bhakta-saṃvibhāgaṃ vā | deśa-nikṣepaṃ vā || 17 ||

Report an error

मित्राणि वा व्यपाश्रयेत । कर्शनं वमनं वा कुर्यात् ॥ १८ ॥

mitrāṇi vā vyapāśrayeta | karśanaṃ vamanaṃ vā kuryāt || 18 ||

Report an error

निष्पन्न-सस्यं अन्य-विषयं वा सजन-पदो यायात् । समुद्र-सरस्-तटाकानि वा संश्रयेत ॥ १९ ॥

niṣpanna-sasyaṃ anya-viṣayaṃ vā sajana-pado yāyāt | samudra-saras-taṭākāni vā saṃśrayeta || 19 ||

Report an error

धान्य-शाक-मूल-फल-आवापान्वा सेतुषु कुर्वीत । मृग-पशु-पक्षि-व्याल-मत्स्य-आरम्भान्वा ॥ २० ॥

dhānya-śāka-mūla-phala-āvāpānvā setuṣu kurvīta | mṛga-paśu-pakṣi-vyāla-matsya-ārambhānvā || 20 ||

Report an error

मूषिक-भये मार्जार-नकुल-उत्सर्गः ॥ २१ ॥

mūṣika-bhaye mārjāra-nakula-utsargaḥ || 21 ||

Report an error

तेषां ग्रहण-हिंसायां द्वादश-पणो दण्डः । शुनां अनिग्रहे चान्यत्रारण्य-चरेभ्यः ॥ २२ ॥

teṣāṃ grahaṇa-hiṃsāyāṃ dvādaśa-paṇo daṇḍaḥ | śunāṃ anigrahe cānyatrāraṇya-carebhyaḥ || 22 ||

Report an error

स्नुहि-क्षीर-लिप्तानि धान्यानि विसृजेद् । उपनिषद्-योग-युक्तानि वा ॥ २३ ॥

snuhi-kṣīra-liptāni dhānyāni visṛjed | upaniṣad-yoga-yuktāni vā || 23 ||

Report an error

मूषिक-करं वा प्रयुञ्जीत ॥ २४ ॥

mūṣika-karaṃ vā prayuñjīta || 24 ||

Report an error

शान्तिं वा सिद्ध-तापसाः कुर्युः ॥ २५ ॥

śāntiṃ vā siddha-tāpasāḥ kuryuḥ || 25 ||

Report an error

पर्वसु च मूषिक-पूजाः कारयेत् ॥ २६ ॥

parvasu ca mūṣika-pūjāḥ kārayet || 26 ||

Report an error

तेन शलभ-पक्षि-क्रिमि-भय-प्रतीकारा व्याख्याताः ॥ २७ ॥

tena śalabha-pakṣi-krimi-bhaya-pratīkārā vyākhyātāḥ || 27 ||

Report an error

व्याल-भये मदन-रस-युक्तानि पशु-शवानि प्रसृजेत् । मदन-कोद्रव-पूर्णान्यौदर्याणि वा ॥ २८ ॥

vyāla-bhaye madana-rasa-yuktāni paśu-śavāni prasṛjet | madana-kodrava-pūrṇānyaudaryāṇi vā || 28 ||

Report an error

लुब्धकाः श्व-गणिनो वा कूट-पञ्जर-अवपातैश्चरेयुः ॥ २९ ॥

lubdhakāḥ śva-gaṇino vā kūṭa-pañjara-avapātaiścareyuḥ || 29 ||

Report an error

आवरणिनः शस्त्र-पाणयो व्यालानभिहन्युः ॥ ३० ॥

āvaraṇinaḥ śastra-pāṇayo vyālānabhihanyuḥ || 30 ||

Report an error

अनभिसर्तुर्द्वादश-पणो दण्डः ॥ ३१ ॥

anabhisarturdvādaśa-paṇo daṇḍaḥ || 31 ||

Report an error

स एव लाभो व्याल-घातिनः ॥ ३२ ॥

sa eva lābho vyāla-ghātinaḥ || 32 ||

Report an error

पर्वसु च पर्वत-पूजाः कारयेत् ॥ ३३ ॥

parvasu ca parvata-pūjāḥ kārayet || 33 ||

Report an error

तेन मृग-पशु-पक्षि-संघ-ग्राह-प्रतीकारा व्याख्याताः ॥ ३४ ॥

tena mṛga-paśu-pakṣi-saṃgha-grāha-pratīkārā vyākhyātāḥ || 34 ||

Report an error

सर्प-भये मन्त्रैरोषधिभिश्च जाङ्गुलीविदश्चरेयुः ॥ ३५ ॥

sarpa-bhaye mantrairoṣadhibhiśca jāṅgulīvidaścareyuḥ || 35 ||

Report an error

सम्भूय वाअपि सर्पान्हन्युः ॥ ३६ ॥

sambhūya vāapi sarpānhanyuḥ || 36 ||

Report an error

अथर्व-वेदविदो वाअभिचरेयुः ॥ ३७ ॥

atharva-vedavido vāabhicareyuḥ || 37 ||

Report an error

पर्वसु च नाग-पूजाः कारयेत् ॥ ३८ ॥

parvasu ca nāga-pūjāḥ kārayet || 38 ||

Report an error

तेनौदक-प्राणि-भय-प्रतीकारा व्याख्याताः ॥ ३९ ॥

tenaudaka-prāṇi-bhaya-pratīkārā vyākhyātāḥ || 39 ||

Report an error

रक्षो-भये रक्षो-घ्नान्यथर्व-वेदविदो माया-योगविदो वा कर्माणि कुर्युः ॥ ४० ॥

rakṣo-bhaye rakṣo-ghnānyatharva-vedavido māyā-yogavido vā karmāṇi kuryuḥ || 40 ||

Report an error

पर्वसु च वितर्दिच्-छत्र-उल्लोपिका-हस्त-पताकाच्-छाग-उपहारैश्चैत्य-पूजाः कारयेत् ॥ ४१ ॥

parvasu ca vitardic-chatra-ullopikā-hasta-patākāc-chāga-upahāraiścaitya-pūjāḥ kārayet || 41 ||

Report an error

"चरुं वश्चरामः" इत्येवं सर्व-भयेष्वहो-रात्रं चरेयुः ॥ ४२ ॥

"caruṃ vaścarāmaḥ" ityevaṃ sarva-bhayeṣvaho-rātraṃ careyuḥ || 42 ||

Report an error

सर्वत्र चौपहतान्पिताइवानुगृह्णीयात् ॥ ४३ ॥

sarvatra caupahatānpitāivānugṛhṇīyāt || 43 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).