दैवान्यष्टौ महा-भयानि अग्निरुदकं व्याधिर्दुर्भिक्षं मूषिका व्यालाः सर्पा रक्षांसिइति ॥ १ ॥
daivānyaṣṭau mahā-bhayāni agnirudakaṃ vyādhirdurbhikṣaṃ mūṣikā vyālāḥ sarpā rakṣāṃsiiti || 1 ||
अधिकरणम् ४ · अध्यायः ३
A chapter of the Arthashastra.
43 versesSanskrit with transliteration
दैवान्यष्टौ महा-भयानि अग्निरुदकं व्याधिर्दुर्भिक्षं मूषिका व्यालाः सर्पा रक्षांसिइति ॥ १ ॥
daivānyaṣṭau mahā-bhayāni agnirudakaṃ vyādhirdurbhikṣaṃ mūṣikā vyālāḥ sarpā rakṣāṃsiiti || 1 ||
ग्रीष्मे बहिर्-अधिश्रयणं ग्रामाः कुर्युः । दश-मूली-संग्रहेणाधिष्ठिता वा ॥ ३ ॥
grīṣme bahir-adhiśrayaṇaṃ grāmāḥ kuryuḥ | daśa-mūlī-saṃgraheṇādhiṣṭhitā vā || 3 ||
नागरिक-प्रणिधावग्नि-प्रतिषेधो व्याख्यातः । निशान्त-प्रणिधौ राज-परिग्रहे च ॥ ४ ॥
nāgarika-praṇidhāvagni-pratiṣedho vyākhyātaḥ | niśānta-praṇidhau rāja-parigrahe ca || 4 ||
बलि-होम-स्वस्ति-वाचनैः पर्वसु चाग्नि-पूजाः कारयेत् ॥ ५ ॥
bali-homa-svasti-vācanaiḥ parvasu cāgni-pūjāḥ kārayet || 5 ||
वर्षा-रात्रं आनूप-ग्रामाः पूर-वेलां उत्सृज्य वसेयुः ॥ ६ ॥
varṣā-rātraṃ ānūpa-grāmāḥ pūra-velāṃ utsṛjya vaseyuḥ || 6 ||
उह्यमानं अलाबु-दृति-प्लव-गण्डिका-वेणिकाभिस्तारयेयुः ॥ ८ ॥
uhyamānaṃ alābu-dṛti-plava-gaṇḍikā-veṇikābhistārayeyuḥ || 8 ||
अनभिसरतां द्वादश-पणो दण्डः । अन्यत्र प्लव-हीनेभ्यः ॥ ९ ॥
anabhisaratāṃ dvādaśa-paṇo daṇḍaḥ | anyatra plava-hīnebhyaḥ || 9 ||
माया-योगविदो वेदविदो वा वर्षं अभिचरेयुः ॥ ११ ॥
māyā-yogavido vedavido vā varṣaṃ abhicareyuḥ || 11 ||
वर्ष-अवग्रहे शची-नाथ-गङ्गा-पर्वत-महा-कच्छ-पूजाः कारयेत् ॥ १२ ॥
varṣa-avagrahe śacī-nātha-gaṅgā-parvata-mahā-kaccha-pūjāḥ kārayet || 12 ||
व्याधि-भयं औपनिषदिकैः प्रतीकारैः प्रतिकुर्युः । औषधैश्चिकित्सकाः शान्ति-प्रायश्चित्तैर्वा सिद्ध-तापसाः ॥ १३ ॥
vyādhi-bhayaṃ aupaniṣadikaiḥ pratīkāraiḥ pratikuryuḥ | auṣadhaiścikitsakāḥ śānti-prāyaścittairvā siddha-tāpasāḥ || 13 ||
तीर्थ-अभिषेचनं महा-कच्छ-वर्धनं गवां श्मशान-अवदोहनं कबन्ध-दहनं देव-रात्रिं च कारयेत् ॥ १५ ॥
tīrtha-abhiṣecanaṃ mahā-kaccha-vardhanaṃ gavāṃ śmaśāna-avadohanaṃ kabandha-dahanaṃ deva-rātriṃ ca kārayet || 15 ||
पशु-व्याधि-मरके स्थान-अर्थ-नीराजनं स्व-दैवत-पूजनं च कारयेत् ॥ १६ ॥
paśu-vyādhi-marake sthāna-artha-nīrājanaṃ sva-daivata-pūjanaṃ ca kārayet || 16 ||
दुर्भिक्षे राजा बीज-भक्त-उपग्रहं कृत्वाअनुग्रहं कुर्यात् । दुर्ग-सेतु-कर्म वा भक्त-अनुग्रहेण । भक्त-संविभागं वा । देश-निक्षेपं वा ॥ १७ ॥
durbhikṣe rājā bīja-bhakta-upagrahaṃ kṛtvāanugrahaṃ kuryāt | durga-setu-karma vā bhakta-anugraheṇa | bhakta-saṃvibhāgaṃ vā | deśa-nikṣepaṃ vā || 17 ||
मित्राणि वा व्यपाश्रयेत । कर्शनं वमनं वा कुर्यात् ॥ १८ ॥
mitrāṇi vā vyapāśrayeta | karśanaṃ vamanaṃ vā kuryāt || 18 ||
निष्पन्न-सस्यं अन्य-विषयं वा सजन-पदो यायात् । समुद्र-सरस्-तटाकानि वा संश्रयेत ॥ १९ ॥
niṣpanna-sasyaṃ anya-viṣayaṃ vā sajana-pado yāyāt | samudra-saras-taṭākāni vā saṃśrayeta || 19 ||
धान्य-शाक-मूल-फल-आवापान्वा सेतुषु कुर्वीत । मृग-पशु-पक्षि-व्याल-मत्स्य-आरम्भान्वा ॥ २० ॥
dhānya-śāka-mūla-phala-āvāpānvā setuṣu kurvīta | mṛga-paśu-pakṣi-vyāla-matsya-ārambhānvā || 20 ||
तेषां ग्रहण-हिंसायां द्वादश-पणो दण्डः । शुनां अनिग्रहे चान्यत्रारण्य-चरेभ्यः ॥ २२ ॥
teṣāṃ grahaṇa-hiṃsāyāṃ dvādaśa-paṇo daṇḍaḥ | śunāṃ anigrahe cānyatrāraṇya-carebhyaḥ || 22 ||
स्नुहि-क्षीर-लिप्तानि धान्यानि विसृजेद् । उपनिषद्-योग-युक्तानि वा ॥ २३ ॥
snuhi-kṣīra-liptāni dhānyāni visṛjed | upaniṣad-yoga-yuktāni vā || 23 ||
तेन शलभ-पक्षि-क्रिमि-भय-प्रतीकारा व्याख्याताः ॥ २७ ॥
tena śalabha-pakṣi-krimi-bhaya-pratīkārā vyākhyātāḥ || 27 ||
व्याल-भये मदन-रस-युक्तानि पशु-शवानि प्रसृजेत् । मदन-कोद्रव-पूर्णान्यौदर्याणि वा ॥ २८ ॥
vyāla-bhaye madana-rasa-yuktāni paśu-śavāni prasṛjet | madana-kodrava-pūrṇānyaudaryāṇi vā || 28 ||
लुब्धकाः श्व-गणिनो वा कूट-पञ्जर-अवपातैश्चरेयुः ॥ २९ ॥
lubdhakāḥ śva-gaṇino vā kūṭa-pañjara-avapātaiścareyuḥ || 29 ||
आवरणिनः शस्त्र-पाणयो व्यालानभिहन्युः ॥ ३० ॥
āvaraṇinaḥ śastra-pāṇayo vyālānabhihanyuḥ || 30 ||
तेन मृग-पशु-पक्षि-संघ-ग्राह-प्रतीकारा व्याख्याताः ॥ ३४ ॥
tena mṛga-paśu-pakṣi-saṃgha-grāha-pratīkārā vyākhyātāḥ || 34 ||
सर्प-भये मन्त्रैरोषधिभिश्च जाङ्गुलीविदश्चरेयुः ॥ ३५ ॥
sarpa-bhaye mantrairoṣadhibhiśca jāṅgulīvidaścareyuḥ || 35 ||
तेनौदक-प्राणि-भय-प्रतीकारा व्याख्याताः ॥ ३९ ॥
tenaudaka-prāṇi-bhaya-pratīkārā vyākhyātāḥ || 39 ||
रक्षो-भये रक्षो-घ्नान्यथर्व-वेदविदो माया-योगविदो वा कर्माणि कुर्युः ॥ ४० ॥
rakṣo-bhaye rakṣo-ghnānyatharva-vedavido māyā-yogavido vā karmāṇi kuryuḥ || 40 ||
पर्वसु च वितर्दिच्-छत्र-उल्लोपिका-हस्त-पताकाच्-छाग-उपहारैश्चैत्य-पूजाः कारयेत् ॥ ४१ ॥
parvasu ca vitardic-chatra-ullopikā-hasta-patākāc-chāga-upahāraiścaitya-pūjāḥ kārayet || 41 ||
"चरुं वश्चरामः" इत्येवं सर्व-भयेष्वहो-रात्रं चरेयुः ॥ ४२ ॥
"caruṃ vaścarāmaḥ" ityevaṃ sarva-bhayeṣvaho-rātraṃ careyuḥ || 42 ||
सर्वत्र चौपहतान्पिताइवानुगृह्णीयात् ॥ ४३ ॥
sarvatra caupahatānpitāivānugṛhṇīyāt || 43 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).