समाहर्तृ-प्रणिधौ जन-पद-रक्षणं उक्तं ॥ १ ॥
samāhartṛ-praṇidhau jana-pada-rakṣaṇaṃ uktaṃ || 1 ||
अधिकरणम् ४ · अध्यायः ४
A chapter of the Arthashastra.
22 versesSanskrit with transliteration
समाहर्तृ-प्रणिधौ जन-पद-रक्षणं उक्तं ॥ १ ॥
samāhartṛ-praṇidhau jana-pada-rakṣaṇaṃ uktaṃ || 1 ||
समाहर्ता जन-पदे सिद्ध-तापस-प्रव्रजित-चक्र-चर-चारण-कुहक-प्रच्छन्दक-कार्तान्तिक-नैमित्तिक-मौहूर्तिक-चिकित्सक-उन्मत्त-मूक-बधिर-जड-अन्ध-वैदेहक-कारु-शिल्पि-कुशीलव-वेश-शौण्डिक-आपूपिक-पाक्व-मांसिक-औदनिक-व्यञ्जनान्प्रणिदध्यात् ॥ ३ ॥
samāhartā jana-pade siddha-tāpasa-pravrajita-cakra-cara-cāraṇa-kuhaka-pracchandaka-kārtāntika-naimittika-mauhūrtika-cikitsaka-unmatta-mūka-badhira-jaḍa-andha-vaidehaka-kāru-śilpi-kuśīlava-veśa-śauṇḍika-āpūpika-pākva-māṃsika-audanika-vyañjanānpraṇidadhyāt || 3 ||
ते ग्रामाणां अध्यक्षाणां च शौच-आशौचं विद्युः ॥ ४ ॥
te grāmāṇāṃ adhyakṣāṇāṃ ca śauca-āśaucaṃ vidyuḥ || 4 ||
यं चात्र गूढ-आजीविनं शङ्केत तं सत्त्रिणाअपसर्पयेत् ॥ ५ ॥
yaṃ cātra gūḍha-ājīvinaṃ śaṅketa taṃ sattriṇāapasarpayet || 5 ||
धर्मस्थं विश्वास-उपगतं सत्त्री ब्रूयात् "असौ मे बन्धुरभियुक्तः । तस्यायं अनर्थः प्रतिक्रियताम् । अयं चार्थः प्रतिगृह्यताम्" इति ॥ ६ ॥
dharmasthaṃ viśvāsa-upagataṃ sattrī brūyāt "asau me bandhurabhiyuktaḥ | tasyāyaṃ anarthaḥ pratikriyatām | ayaṃ cārthaḥ pratigṛhyatām" iti || 6 ||
स चेत्तथा कुर्यादुपदा-ग्राहक इति प्रवास्येत ॥ ७ ॥
sa cettathā kuryādupadā-grāhaka iti pravāsyeta || 7 ||
ग्राम-कूटं अध्यक्षं वा सत्त्री ब्रूयात् "असौ जाल्मः प्रभूत-द्रव्यः । तस्यायं अनर्थः । तेनएनं आहारयस्व" इति ॥ ९ ॥
grāma-kūṭaṃ adhyakṣaṃ vā sattrī brūyāt "asau jālmaḥ prabhūta-dravyaḥ | tasyāyaṃ anarthaḥ | tenaenaṃ āhārayasva" iti || 9 ||
स चेत्तथा कुर्यादुत्कोचक इति प्रवास्येत ॥ १० ॥
sa cettathā kuryādutkocaka iti pravāsyeta || 10 ||
कृतक-अभियुक्तो वा कूट-साक्षिणोअभिज्ञात-अनर्थ-वैपुल्येनऽरभेत ॥ ११ ॥
kṛtaka-abhiyukto vā kūṭa-sākṣiṇoabhijñāta-anartha-vaipulyena'rabheta || 11 ||
ते चेत्तथा कुर्युः कूट-साक्षिण इति प्रवास्येरन् ॥ १२ ॥
te cettathā kuryuḥ kūṭa-sākṣiṇa iti pravāsyeran || 12 ||
यं वा मन्त्र-योग-मूल-कर्मभिः श्माशानिकैर्वा संवदन-करकं मन्येत तं सत्त्री ब्रूयात् "अमुष्य भार्यां स्नुषां दुहितरं वा कामये । सा मां प्रतिकामयताम् । अयं चार्थः प्रतिगृह्यताम्" इति ॥ १४ ॥
yaṃ vā mantra-yoga-mūla-karmabhiḥ śmāśānikairvā saṃvadana-karakaṃ manyeta taṃ sattrī brūyāt "amuṣya bhāryāṃ snuṣāṃ duhitaraṃ vā kāmaye | sā māṃ pratikāmayatām | ayaṃ cārthaḥ pratigṛhyatām" iti || 14 ||
स चेत्तथा कुर्यात्संवदन-कारक इति प्रवास्येत ॥ १५ ॥
sa cettathā kuryātsaṃvadana-kāraka iti pravāsyeta || 15 ||
यं वा रसस्य कर्तारं क्रेतारं विक्रेतारं भैषज्य-आहार-व्यवहारिणं वा रसदं मन्येत तं सत्त्री ब्रूयात् "असौ मे शत्रुः । तस्यौपघातः क्रियताम् । अयं चार्थः प्रतिगृह्यताम्" इति ॥ १७ ॥
yaṃ vā rasasya kartāraṃ kretāraṃ vikretāraṃ bhaiṣajya-āhāra-vyavahāriṇaṃ vā rasadaṃ manyeta taṃ sattrī brūyāt "asau me śatruḥ | tasyaupaghātaḥ kriyatām | ayaṃ cārthaḥ pratigṛhyatām" iti || 17 ||
स चेत्तथा कुर्याद्रसद इति प्रवास्येत ॥ १८ ॥
sa cettathā kuryādrasada iti pravāsyeta || 18 ||
यं वा नाना-लोह-क्षाराणां अङ्गार-भस्म-असंदंश-मुष्टिक-अधिकरणी-बिम्ब-टङ्क-मूषाणां अभीक्ष्ण-क्रेतारं मषी-भस्म-धूम-दिग्ध-हस्त-वस्त्र-लिङ्गं कर्मार-उपकरण-संसर्गं कूट-रूप-कारकं मन्येत तं सत्त्री शिष्यत्वेन संव्यवहारेण चानुप्रविश्य प्रज्ञापयेत् ॥ २० ॥
yaṃ vā nānā-loha-kṣārāṇāṃ aṅgāra-bhasma-asaṃdaṃśa-muṣṭika-adhikaraṇī-bimba-ṭaṅka-mūṣāṇāṃ abhīkṣṇa-kretāraṃ maṣī-bhasma-dhūma-digdha-hasta-vastra-liṅgaṃ karmāra-upakaraṇa-saṃsargaṃ kūṭa-rūpa-kārakaṃ manyeta taṃ sattrī śiṣyatvena saṃvyavahāreṇa cānupraviśya prajñāpayet || 20 ||
प्रज्ञातः कूट-रूप-कारक इति प्रवास्येत ॥ २१ ॥
prajñātaḥ kūṭa-rūpa-kāraka iti pravāsyeta || 21 ||
तेन रागस्यापहर्ता कूट-सुवर्ण-व्यवहारी च व्याख्यातः ॥ २२ ॥
tena rāgasyāpahartā kūṭa-suvarṇa-vyavahārī ca vyākhyātaḥ || 22 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).