Skip to content

अध्याय १

Śrīmadbhāvamiśrapraṇītaḥ bhāva prakāśaḥ pūrva …

A chapter of the Bhavaprakasha.

Part 1 of 4: verses 1–293 of 1,170Sanskrit with transliteration

A physician with a basket of medicinal herbs and fruits.

श्रीमद्भावमिश्रप्रणीतः भाव प्रकाशः पूर्व खण्डम् । गजमुखममरप्रवरं सिद्धिकरं विघ्नहर्तारम् । गुरुमवगमनयनप्रदमिष्टकरीमिष्टदेवतां वन्दे ॥ १ ॥

śrīmadbhāvamiśrapraṇītaḥ bhāva prakāśaḥ pūrva khaṇḍam | gajamukhamamarapravaraṃ siddhikaraṃ vighnahartāram | gurumavagamanayanapradamiṣṭakarīmiṣṭadevatāṃ vande || 1 ||

Report an error

आयुर्वेदागमनं क्रमेण येनाभवद्भूमौ । प्रथमं लिखामि तमहं नानातन्त्राणि संदृश्य ॥ २ ॥

āyurvedāgamanaṃ krameṇa yenābhavadbhūmau | prathamaṃ likhāmi tamahaṃ nānātantrāṇi saṃdṛśya || 2 ||

Report an error

आयुर्हिताहितं व्याधेर्निदानं शमनं तथा । विद्यते यत्र विद्वद्भिः स आयुर्वेद उच्यते ॥ ३ ॥

āyurhitāhitaṃ vyādhernidānaṃ śamanaṃ tathā | vidyate yatra vidvadbhiḥ sa āyurveda ucyate || 3 ||

Report an error

अनेन पुरुषो यस्मादायुर्विन्दति वेत्ति च । तस्मान्मुनिवरैरेष आयुर्वेद इति स्मृतः ॥ ४ ॥

anena puruṣo yasmādāyurvindati vetti ca | tasmānmunivaraireṣa āyurveda iti smṛtaḥ || 4 ||

Report an error

विधाताऽथर्वसर्वस्वमायुर्वेदं प्रकाशयन् । स्वनाम्ना संहितां चक्रे लक्षश्लोकमयीमृजुम् ॥ ५ ॥

vidhātā'tharvasarvasvamāyurvedaṃ prakāśayan | svanāmnā saṃhitāṃ cakre lakṣaślokamayīmṛjum || 5 ||

Report an error

ततः प्रजापतिं दक्षं दक्षं सकलकर्मसु । विधिर्धीनीरधिः साङ्गमायुर्वेदमुपादिशत् ॥ ६ ॥

tataḥ prajāpatiṃ dakṣaṃ dakṣaṃ sakalakarmasu | vidhirdhīnīradhiḥ sāṅgamāyurvedamupādiśat || 6 ||

Report an error

अथ दक्षः क्रियादक्षः स्वर्वैद्यौ वेदमायुषः । वेदयामास विद्वांसौ सूर्यांशौ सुरसत्तमौ ॥ ७ ॥

atha dakṣaḥ kriyādakṣaḥ svarvaidyau vedamāyuṣaḥ | vedayāmāsa vidvāṃsau sūryāṃśau surasattamau || 7 ||

Report an error

दक्षादधीत्य दस्रौ वितनुतः संहितां स्वीयाम् । सकलचिकित्सकलोकप्रतिपत्तिविवृद्धये धन्याम् ॥ ८ ॥

dakṣādadhītya dasrau vitanutaḥ saṃhitāṃ svīyām | sakalacikitsakalokapratipattivivṛddhaye dhanyām || 8 ||

Report an error

स्वयम्भुवः शिरश्छिन्नं भैरवेण रुषाऽथ तत् । अश्विभ्यां संहितं तस्मात्तौ जातौ यज्ञभागिनौ ॥ ९ ॥

svayambhuvaḥ śiraśchinnaṃ bhairaveṇa ruṣā'tha tat | aśvibhyāṃ saṃhitaṃ tasmāttau jātau yajñabhāginau || 9 ||

Report an error

देवासुररणे देवा दैत्यैर्ये सक्षताः कृताः । अक्षतास्ते कृताः सद्यो दस्राभ्यामद्भुतं महत् ॥ १० ॥

devāsuraraṇe devā daityairye sakṣatāḥ kṛtāḥ | akṣatāste kṛtāḥ sadyo dasrābhyāmadbhutaṃ mahat || 10 ||

Report an error

वज्रिणोऽभूद् भुजस्तम्भः स दस्राभ्यां चिकित्सितः । सोमान्निपतितश्चन्द्र स्ताभ्यामेव सुखी कृतः ॥ ११ ॥

vajriṇo'bhūd bhujastambhaḥ sa dasrābhyāṃ cikitsitaḥ | somānnipatitaścandra stābhyāmeva sukhī kṛtaḥ || 11 ||

Report an error

विशीर्णा दशनाः पूष्णो नेत्रे नष्टे भगस्य च । शशिनो राजयक्ष्माऽभूदश्विभ्यां ते चिकित्सिताः ॥ १२ ॥

viśīrṇā daśanāḥ pūṣṇo netre naṣṭe bhagasya ca | śaśino rājayakṣmā'bhūdaśvibhyāṃ te cikitsitāḥ || 12 ||

Report an error

भार्गवश्च्यवनः कामी वृद्धः सन् विकृतिं गतः । वीर्यवर्णस्वरोपेतः कृतोऽश्विभ्यां पुनर्युवा ॥ १३ ॥

bhārgavaścyavanaḥ kāmī vṛddhaḥ san vikṛtiṃ gataḥ | vīryavarṇasvaropetaḥ kṛto'śvibhyāṃ punaryuvā || 13 ||

Report an error

एतैश्चान्यैश्च बहुभिः कर्मभिर्भिषजां वरौ । बभूवतुर्भृशं पूज्याविन्द्रा दीनां दिवौकसाम् ॥ १४ ॥

etaiścānyaiśca bahubhiḥ karmabhirbhiṣajāṃ varau | babhūvaturbhṛśaṃ pūjyāvindrā dīnāṃ divaukasām || 14 ||

Report an error

संदृश्य दस्रयोरिन्द्र ः! कर्माण्येतानि यत्नवान् । आयुर्वेदं निरुद्वेगं तौ ययाचे शचीपतिः ॥ १५ ॥

saṃdṛśya dasrayorindra ḥ! karmāṇyetāni yatnavān | āyurvedaṃ nirudvegaṃ tau yayāce śacīpatiḥ || 15 ||

Report an error

नासत्यौ सत्यसन्धेन शक्रेण किल याचितौ । आयुर्वेदं यथाऽधीतं ददतुः शतमन्यवे ॥ १६ ॥

nāsatyau satyasandhena śakreṇa kila yācitau | āyurvedaṃ yathā'dhītaṃ dadatuḥ śatamanyave || 16 ||

Report an error

नासत्याभ्यामधीत्यैव आयुर्वेदं शतक्रतुः । अध्यापयामास बहूनात्रेयप्रमुखान्मुनीन् ॥ १७ ॥

nāsatyābhyāmadhītyaiva āyurvedaṃ śatakratuḥ | adhyāpayāmāsa bahūnātreyapramukhānmunīn || 17 ||

Report an error

एकदा जगदालोक्य गदाकुलमितस्ततः । चिन्तयामास भगवानात्रेयो मुनिपुङ्गवः ॥ १८ ॥

ekadā jagadālokya gadākulamitastataḥ | cintayāmāsa bhagavānātreyo munipuṅgavaḥ || 18 ||

Report an error

किं करोमि क्व गच्छामि कथं लोका निरामयाः । भवन्ति सामयानेतान्न शक्नोमि निरीक्षितुम् ॥ १९ ॥

kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ lokā nirāmayāḥ | bhavanti sāmayānetānna śaknomi nirīkṣitum || 19 ||

Report an error

दयालुरहमत्यर्थं स्वभावो दुरतिक्रमः । एतेषां दुःखतो दुःखं ममापि हृदयेऽधिकम् ॥ २० ॥

dayālurahamatyarthaṃ svabhāvo duratikramaḥ | eteṣāṃ duḥkhato duḥkhaṃ mamāpi hṛdaye'dhikam || 20 ||

Report an error

आयुर्वेदं पठिष्यामि नैरुज्याय शरीरिणाम् । इति निश्चित्य गतवानात्रेयस्त्रिदशालयम् ॥ २१ ॥

āyurvedaṃ paṭhiṣyāmi nairujyāya śarīriṇām | iti niścitya gatavānātreyastridaśālayam || 21 ||

Report an error

तत्र मन्दिरमिन्द्र स्य गत्वा शक्रं ददर्श सः । सिंहासनसमासीनं स्तूयमानं सुरर्षिभिः ॥ २२ ॥

tatra mandiramindra sya gatvā śakraṃ dadarśa saḥ | siṃhāsanasamāsīnaṃ stūyamānaṃ surarṣibhiḥ || 22 ||

Report an error

भासयन्तं दिशो भासा भास्करप्रतिमं त्विषा । आयुर्वेदमहाचार्यं शिरोधार्यं दिवौकसाम् ॥ २३ ॥

bhāsayantaṃ diśo bhāsā bhāskarapratimaṃ tviṣā | āyurvedamahācāryaṃ śirodhāryaṃ divaukasām || 23 ||

Report an error

शक्रस्तु तं निरीक्ष्यैवं त्यक्तसिंहासनः स्थितः । तमग्रे पूजयामास भृशं भूरितपःकृशम् ॥ २४ ॥

śakrastu taṃ nirīkṣyaivaṃ tyaktasiṃhāsanaḥ sthitaḥ | tamagre pūjayāmāsa bhṛśaṃ bhūritapaḥkṛśam || 24 ||

Report an error

कुशलं परिपप्रच्छ तथागमनकारणम् । स मुनिर्वक्तुमारेभे निजागमनकारणम् ॥ २५ ॥

kuśalaṃ paripapraccha tathāgamanakāraṇam | sa munirvaktumārebhe nijāgamanakāraṇam || 25 ||

Report an error

देवराज न जानासि दिव एव यतो भवान् । विधात्रा विहितो यत्नात्त्रिलोकीलोकपालकः ॥ २६ ॥

devarāja na jānāsi diva eva yato bhavān | vidhātrā vihito yatnāttrilokīlokapālakaḥ || 26 ||

Report an error

व्याधिभिर्व्यथिता लोकाः शोकाकुलितचेतसः । भूतले सन्ति सन्तापं तेषां हन्तुं कृपां कुरु ॥ २७ ॥

vyādhibhirvyathitā lokāḥ śokākulitacetasaḥ | bhūtale santi santāpaṃ teṣāṃ hantuṃ kṛpāṃ kuru || 27 ||

Report an error

आयुर्वेदोपदेशं मे कुरु कारुण्यतो नृणाम् । तथेत्युक्त्वा सहस्राक्षोऽध्यापयामास तं मुनिम् ॥ २८ ॥

āyurvedopadeśaṃ me kuru kāruṇyato nṛṇām | tathetyuktvā sahasrākṣo'dhyāpayāmāsa taṃ munim || 28 ||

Report an error

मुनीन्द्र इन्द्र तः साङ्गमायुर्वेदमधीत्य सः । अभिनन्द्य तमाशीर्भिराजगाम पुनर्महीम् ॥ २९ ॥

munīndra indra taḥ sāṅgamāyurvedamadhītya saḥ | abhinandya tamāśīrbhirājagāma punarmahīm || 29 ||

Report an error

अथात्रेयो मुनिश्रेष्ठो भगवान्करुणाकरः । स्वनाम्ना संहितां चक्रे नरवर्गानुकम्पया ॥ ३० ॥

athātreyo muniśreṣṭho bhagavānkaruṇākaraḥ | svanāmnā saṃhitāṃ cakre naravargānukampayā || 30 ||

Report an error

ततोऽग्निवेशं भेडञ्च जातूकर्णं पराशरम् । क्षीरपाणिञ्च हारीतमायुर्वेदमपाठयत् ॥ ३१ ॥

tato'gniveśaṃ bheḍañca jātūkarṇaṃ parāśaram | kṣīrapāṇiñca hārītamāyurvedamapāṭhayat || 31 ||

Report an error

तन्त्रस्य कर्त्ता प्रथममग्निवेशोऽभवत्पुरा । ततो भेडादयश्चक्रुः स्वं स्वं तन्त्रं कृतानि च ॥ ३२ ॥

tantrasya karttā prathamamagniveśo'bhavatpurā | tato bheḍādayaścakruḥ svaṃ svaṃ tantraṃ kṛtāni ca || 32 ||

Report an error

श्रावयामासुरात्रेयं मुनिवृन्देन वन्दितम् । श्रुत्वा च तानि तन्त्राणि हृष्टोऽभूदत्रिनन्दनः ॥ ३३ ॥

śrāvayāmāsurātreyaṃ munivṛndena vanditam | śrutvā ca tāni tantrāṇi hṛṣṭo'bhūdatrinandanaḥ || 33 ||

Report an error

यथावत्सूत्रितं दृष्ट्वा प्रहृष्टा मुनयोऽभवन् । दिवि देवर्षयो देवाः श्रुत्वा साध्विति चाब्रुवन् ॥ ३४ ॥

yathāvatsūtritaṃ dṛṣṭvā prahṛṣṭā munayo'bhavan | divi devarṣayo devāḥ śrutvā sādhviti cābruvan || 34 ||

Report an error

एकदा हिमवत्पार्श्वे दैवादागत्य सङ्गताः । मुनयो बहवस्तेषां नामभिः कथयाम्यहम् ॥ ३५ ॥

ekadā himavatpārśve daivādāgatya saṅgatāḥ | munayo bahavasteṣāṃ nāmabhiḥ kathayāmyaham || 35 ||

Report an error

भरद्वाजो मुनिवरः प्रथमं समुपागतः । ततोऽङ्गिरास्ततो गर्गो मरीचिर्भृगुभार्गवौ ॥ ३६ ॥

bharadvājo munivaraḥ prathamaṃ samupāgataḥ | tato'ṅgirāstato gargo marīcirbhṛgubhārgavau || 36 ||

Report an error

पुलस्त्योऽगस्तिरसितो वसिष्ठः सपराशरः । हारीतो गौतमः सांख्यो मैत्रेयश्च्यवनोऽपि च ॥ ३७ ॥

pulastyo'gastirasito vasiṣṭhaḥ saparāśaraḥ | hārīto gautamaḥ sāṃkhyo maitreyaścyavano'pi ca || 37 ||

Report an error

जमदग्निश्च गार्ग्यश्च कश्यपः काश्यपोऽपि च । नारदो वामदेवश्च मार्कण्डेयः कपिञ्जलः ॥ ३८ ॥

jamadagniśca gārgyaśca kaśyapaḥ kāśyapo'pi ca | nārado vāmadevaśca mārkaṇḍeyaḥ kapiñjalaḥ || 38 ||

Report an error

शाण्डिल्यः सहकौण्डिन्यः शाकुनेयश्चशौनकः । आश्वलायनसांकृत्यौ विश्वामित्रः परीक्षकः ॥ ३९ ॥

śāṇḍilyaḥ sahakauṇḍinyaḥ śākuneyaścaśaunakaḥ | āśvalāyanasāṃkṛtyau viśvāmitraḥ parīkṣakaḥ || 39 ||

Report an error

देवलो गालवो धौम्यः काप्यकात्यायनावुभौ । काङ्कायनो वैजपेयः कुशिको बादरायणः ॥ ४० ॥

devalo gālavo dhaumyaḥ kāpyakātyāyanāvubhau | kāṅkāyano vaijapeyaḥ kuśiko bādarāyaṇaḥ || 40 ||

Report an error

हिरण्याक्षश्च लौगाक्षिः शरलोमा च गोभिलः । वैखानसा वालखिल्यास्तथैवान्ये महर्षयः ॥ ४१ ॥

hiraṇyākṣaśca laugākṣiḥ śaralomā ca gobhilaḥ | vaikhānasā vālakhilyāstathaivānye maharṣayaḥ || 41 ||

Report an error

ब्रह्मज्ञानस्य निधयो यमस्य नियमस्य च । तपसस्तेजसा दीप्ता हूयमाना इवाग्नयः ॥ ४२ ॥

brahmajñānasya nidhayo yamasya niyamasya ca | tapasastejasā dīptā hūyamānā ivāgnayaḥ || 42 ||

Report an error

सुखोपविष्टास्ते तत्र सर्वे चक्रुः कथामिमाम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां मूलमुक्तं कलेवरम् । तच्च सर्वार्थसंसिद्ध्यै भवेद्यदि निरामयम् ॥ ४३ ॥

sukhopaviṣṭāste tatra sarve cakruḥ kathāmimām | dharmārthakāmamokṣāṇāṃ mūlamuktaṃ kalevaram | tacca sarvārthasaṃsiddhyai bhavedyadi nirāmayam || 43 ||

Report an error

तपः स्वाध्यायधर्माणां ब्रह्मचर्यव्रतायुषाम् । हर्त्तारः प्रसृता रोगा यत्र तत्र च सर्वशः ॥ ४४ ॥

tapaḥ svādhyāyadharmāṇāṃ brahmacaryavratāyuṣām | harttāraḥ prasṛtā rogā yatra tatra ca sarvaśaḥ || 44 ||

Report an error

रोगाः कार्श्यकरा बलक्षयकरा देहस्य चेष्टाहरा । दृष्टा इन्द्रि यशक्तिसङ्क्षयकराः सर्वाङ्गपीडाकराः । धर्मार्थाखिलकाममुक्तिषु महाविघ्नस्वरूपा बलात् । प्राणानाशु हरन्ति सन्ति यदि ते क्षेमं कुतः प्राणिनाम् ॥ ४५ ॥

rogāḥ kārśyakarā balakṣayakarā dehasya ceṣṭāharā | dṛṣṭā indri yaśaktisaṅkṣayakarāḥ sarvāṅgapīḍākarāḥ | dharmārthākhilakāmamuktiṣu mahāvighnasvarūpā balāt | prāṇānāśu haranti santi yadi te kṣemaṃ kutaḥ prāṇinām || 45 ||

Report an error

तत्तेषां प्रशमाय कश्चन विधिश्चिन्त्यो भवद्भिर्बुधै- । र्योग्यैरित्यभिधाय संसदि भरद्वाजं मुनिं तेऽब्रुवन् । त्वं योग्यो भगवन् सहस्रनयनं याचस्व लब्धं क्रमा- । दायुर्वेदमधीत्य यं गदभयान्मुक्ता भवामो वयम् ॥ ४६ ॥

tatteṣāṃ praśamāya kaścana vidhiścintyo bhavadbhirbudhai- | ryogyairityabhidhāya saṃsadi bharadvājaṃ muniṃ te'bruvan | tvaṃ yogyo bhagavan sahasranayanaṃ yācasva labdhaṃ kramā- | dāyurvedamadhītya yaṃ gadabhayānmuktā bhavāmo vayam || 46 ||

Report an error

इत्थं स मुनिभिर्योग्यैः प्रार्थितो विनयान्वितैः । भरद्वाजो मुनिश्रेष्ठो जगाम त्रिदशालयम् ॥ ४७ ॥

itthaṃ sa munibhiryogyaiḥ prārthito vinayānvitaiḥ | bharadvājo muniśreṣṭho jagāma tridaśālayam || 47 ||

Report an error

तत्रेन्द्र भवनं गत्वा सुरर्षिगणमध्यगम् । दृष्टवान् वृत्रहन्तारं दीप्यमानमिवानलम् ॥ ४८ ॥

tatrendra bhavanaṃ gatvā surarṣigaṇamadhyagam | dṛṣṭavān vṛtrahantāraṃ dīpyamānamivānalam || 48 ||

Report an error

दृष्ट्वैव स मुनिं प्राह भगवान् मघवा मुदा । धर्मज्ञ स्वागतं तेऽथ मुनिं तं समपूजयत् ॥ ४९ ॥

dṛṣṭvaiva sa muniṃ prāha bhagavān maghavā mudā | dharmajña svāgataṃ te'tha muniṃ taṃ samapūjayat || 49 ||

Report an error

सोऽभिगम्य जयाशीर्भिरभिनन्द्य सुरेश्वरम् । ऋषीणां वचनं सम्यक् श्रावयामास तत्त्वतः ॥ ५० ॥

so'bhigamya jayāśīrbhirabhinandya sureśvaram | ṛṣīṇāṃ vacanaṃ samyak śrāvayāmāsa tattvataḥ || 50 ||

Report an error

व्याधयो हि समुत्पन्नाः सर्वप्राणिभयङ्कराः । तेषां प्रशमनोपायं यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ५१ ॥

vyādhayo hi samutpannāḥ sarvaprāṇibhayaṅkarāḥ | teṣāṃ praśamanopāyaṃ yathāvadvaktumarhasi || 51 ||

Report an error

अपाठयन्मुनिं साङ्गमायुर्वेदं शतक्रतुः । जीवेद्वर्षसहस्राणि देही नीरुङ् निशम्य यम् ॥ ५२ ॥

apāṭhayanmuniṃ sāṅgamāyurvedaṃ śatakratuḥ | jīvedvarṣasahasrāṇi dehī nīruṅ niśamya yam || 52 ||

Report an error

सोऽनन्तपारं त्रिस्कन्धमायुर्वेदं महामुनिः । यथावदचिरात्सर्वं बुबुधे तन्मना मुनिः ॥ ५३ ॥

so'nantapāraṃ triskandhamāyurvedaṃ mahāmuniḥ | yathāvadacirātsarvaṃ bubudhe tanmanā muniḥ || 53 ||

Report an error

तेनायुः सुचिरं लेभे भरद्वाजो निरामयम् । अन्यानपि मुनींश्चक्रे नीरुजः सुचिरायुषः ॥ ५४ ॥

tenāyuḥ suciraṃ lebhe bharadvājo nirāmayam | anyānapi munīṃścakre nīrujaḥ sucirāyuṣaḥ || 54 ||

Report an error

तत्तन्त्रजनितज्ञानचक्षुषा ऋषयोऽखिलाः । गुणान्द्र व्याणि कर्माणि दृष्ट्वा तद्विधिमाश्रिताः ॥ ५५ ॥

tattantrajanitajñānacakṣuṣā ṛṣayo'khilāḥ | guṇāndra vyāṇi karmāṇi dṛṣṭvā tadvidhimāśritāḥ || 55 ||

Report an error

आरोग्यं लेभिरे दीर्घमायुश्च सुखसंयुतम् । आयुर्वेदोक्तविधिनाऽन्येऽपि स्युर्मुनयो यथा ॥ ५६ ॥

ārogyaṃ lebhire dīrghamāyuśca sukhasaṃyutam | āyurvedoktavidhinā'nye'pi syurmunayo yathā || 56 ||

Report an error

यदा मत्स्यावतारेण हरिणा वेद उद्धृतः । तदा शेषश्च तत्रैव वेदं साङ्गमवाप्तवान् ॥ ५७ ॥

yadā matsyāvatāreṇa hariṇā veda uddhṛtaḥ | tadā śeṣaśca tatraiva vedaṃ sāṅgamavāptavān || 57 ||

Report an error

अथर्वान्तर्गतं सम्यगायुर्वेदं च लब्धवान् । एकदा स महीवृत्तं द्र ष्टुं चर इवागतः ॥ ५८ ॥

atharvāntargataṃ samyagāyurvedaṃ ca labdhavān | ekadā sa mahīvṛttaṃ dra ṣṭuṃ cara ivāgataḥ || 58 ||

Report an error

तत्रलोकान् गदैर्ग्रस्तान् व्यथया परिपीडितान् । स्थलेषु बहुषु व्यग्रान् म्रियमाणांश्च दृष्टवान् ॥ ५९ ॥

tatralokān gadairgrastān vyathayā paripīḍitān | sthaleṣu bahuṣu vyagrān mriyamāṇāṃśca dṛṣṭavān || 59 ||

Report an error

तान्दृष्ट्वातिदयायुक्तस्तेषां दुःखेन दुःखितः । अनन्तश्चिन्तयामास रोगोपशमकारणम् ॥ ६० ॥

tāndṛṣṭvātidayāyuktasteṣāṃ duḥkhena duḥkhitaḥ | anantaścintayāmāsa rogopaśamakāraṇam || 60 ||

Report an error

सञ्चिन्त्य स स्वयं तत्र मुनेः पुत्रो बभूव ह । प्रसिद्धस्य विशुद्धस्य वेदवेदाङ्गवेदिनः ॥ ६१ ॥

sañcintya sa svayaṃ tatra muneḥ putro babhūva ha | prasiddhasya viśuddhasya vedavedāṅgavedinaḥ || 61 ||

Report an error

यतश्चर इवायातो न ज्ञातः केनचिद्यतः । तस्माच्चरकनाम्नासौ ख्यातश्च क्षितिमण्डले ॥ ६२ ॥

yataścara ivāyāto na jñātaḥ kenacidyataḥ | tasmāccarakanāmnāsau khyātaśca kṣitimaṇḍale || 62 ||

Report an error

स भाति चरकाचार्यो देवाचार्यो यथा दिवि । सहस्रवदनस्यांशो येन ध्वंसो रुजां कृतः ॥ ६३ ॥

sa bhāti carakācāryo devācāryo yathā divi | sahasravadanasyāṃśo yena dhvaṃso rujāṃ kṛtaḥ || 63 ||

Report an error

आत्रेयस्य मुनेः शिष्या अग्निवेशादयोऽभवन् । मुनयो बहवस्तैश्च कृतं तन्त्रं स्वकं स्वकम् ॥ ६४ ॥

ātreyasya muneḥ śiṣyā agniveśādayo'bhavan | munayo bahavastaiśca kṛtaṃ tantraṃ svakaṃ svakam || 64 ||

Report an error

तेषां तन्त्राणि संस्कृत्य समाहृत्य विपश्चिता । चरकेणात्मनो नाम्ना ग्रन्थोऽय चरकः कृतः ॥ ६५ ॥

teṣāṃ tantrāṇi saṃskṛtya samāhṛtya vipaścitā | carakeṇātmano nāmnā grantho'ya carakaḥ kṛtaḥ || 65 ||

Report an error

एकदा देवराजस्य दृष्टिर्निपतिता भुवि । तत्र तेन नरा दृष्टा व्याधिभिर्भृशपीडिताः ॥ ६६ ॥

ekadā devarājasya dṛṣṭirnipatitā bhuvi | tatra tena narā dṛṣṭā vyādhibhirbhṛśapīḍitāḥ || 66 ||

Report an error

तान्दृष्ट्वा हृदयं तस्य दयया परिपीडितम् । दयार्द्र हृदयः शक्रो धन्वन्तरिमुवाच ह ॥ ६७ ॥

tāndṛṣṭvā hṛdayaṃ tasya dayayā paripīḍitam | dayārdra hṛdayaḥ śakro dhanvantarimuvāca ha || 67 ||

Report an error

धन्वन्तरे सुरश्रेष्ठ भगवन् किञ्चिदुच्यते । योग्यो भवसि भूतानामुपकारपरो भव ॥ ६८ ॥

dhanvantare suraśreṣṭha bhagavan kiñciducyate | yogyo bhavasi bhūtānāmupakāraparo bhava || 68 ||

Report an error

उपकाराय लोकानां केन किं न कृतं पुरा । त्रैलोक्याधिपतिर्विष्णुरभून्मत्स्यादिरूपवान् ॥ ६९ ॥

upakārāya lokānāṃ kena kiṃ na kṛtaṃ purā | trailokyādhipatirviṣṇurabhūnmatsyādirūpavān || 69 ||

Report an error

तस्मात्त्वं पृथिवीं याहि काशीमध्ये नृपो भव । प्रतीकाराय रोगाणामायुर्वेदं प्रकाशय ॥ ७० ॥

tasmāttvaṃ pṛthivīṃ yāhi kāśīmadhye nṛpo bhava | pratīkārāya rogāṇāmāyurvedaṃ prakāśaya || 70 ||

Report an error

इत्युक्त्वा सुरशार्दूलः सर्वभूतहितेप्सया । समस्तमायुषो वेदं धन्वन्तरिमुपादिशत् ॥ ७१ ॥

ityuktvā suraśārdūlaḥ sarvabhūtahitepsayā | samastamāyuṣo vedaṃ dhanvantarimupādiśat || 71 ||

Report an error

अधीत्य चायुषो वेदमिन्द्रा द्धन्वन्तरिः पुरा । आगत्य पृथिवीं काश्यां जातो बाहुजवेश्मनि ॥ ७२ ॥

adhītya cāyuṣo vedamindrā ddhanvantariḥ purā | āgatya pṛthivīṃ kāśyāṃ jāto bāhujaveśmani || 72 ||

Report an error

नाम्ना तु सोऽभवत्ख्यातो दिवोदास इति क्षितौ । बाल एव विरक्तोऽभूच्चचार सुमहत्तपः ॥ ७३ ॥

nāmnā tu so'bhavatkhyāto divodāsa iti kṣitau | bāla eva virakto'bhūccacāra sumahattapaḥ || 73 ||

Report an error

यत्नेन महता ब्रह्मा तं काश्यामकरोन्नृपम् । ततो धन्वन्तरिर्लोकैः काशीराजोऽभिधीयते ॥ ७४ ॥

yatnena mahatā brahmā taṃ kāśyāmakaronnṛpam | tato dhanvantarirlokaiḥ kāśīrājo'bhidhīyate || 74 ||

Report an error

हिताय देहिनां स्वीया संहिता विहिताऽमुना । अथ विद्यार्थिनो लोकान्संहितां तामपाठयत् ॥ ७५ ॥

hitāya dehināṃ svīyā saṃhitā vihitā'munā | atha vidyārthino lokānsaṃhitāṃ tāmapāṭhayat || 75 ||

Report an error

अथ ज्ञानदृशा विश्वामित्रप्रभृतयोऽविदन् । अयं धन्वन्तरिः काश्यां काशिराजोऽयमुच्यते ॥ ७६ ॥

atha jñānadṛśā viśvāmitraprabhṛtayo'vidan | ayaṃ dhanvantariḥ kāśyāṃ kāśirājo'yamucyate || 76 ||

Report an error

विश्वामित्रो मुनिस्तेषु पुत्रं सुश्रुतमुक्तवान् । वत्स वाराणसीं गच्छ त्वं विश्वेश्वरवल्लभाम् ॥ ७७ ॥

viśvāmitro munisteṣu putraṃ suśrutamuktavān | vatsa vārāṇasīṃ gaccha tvaṃ viśveśvaravallabhām || 77 ||

Report an error

तत्र नाम्ना दिवोदासः काशिराजोऽस्ति बाहुजः । स हि धन्वन्तरिः साक्षादायुर्वेदविदां वरः ॥ ७८ ॥

tatra nāmnā divodāsaḥ kāśirājo'sti bāhujaḥ | sa hi dhanvantariḥ sākṣādāyurvedavidāṃ varaḥ || 78 ||

Report an error

आयुर्वेदं पठस्व त्वं लोकोपकृतिहेतवे । सर्वप्राणिदया तीर्थमुपकारो महामखः ॥ ७९ ॥

āyurvedaṃ paṭhasva tvaṃ lokopakṛtihetave | sarvaprāṇidayā tīrthamupakāro mahāmakhaḥ || 79 ||

Report an error

पितुर्वचनमाकर्ण्य सुश्रुतः काशिकां गतः । तेन सार्द्धं समध्येतुं मुनिसूनुशतं ययौ ॥ ८० ॥

piturvacanamākarṇya suśrutaḥ kāśikāṃ gataḥ | tena sārddhaṃ samadhyetuṃ munisūnuśataṃ yayau || 80 ||

Report an error

अथ धन्वन्तरिं सर्वे वानप्रस्थाश्रमे स्थितम् । भगवन्तं सुरश्रेष्ठं मुनिभिर्बहुभिः स्तुतम् ॥ ८१ ॥

atha dhanvantariṃ sarve vānaprasthāśrame sthitam | bhagavantaṃ suraśreṣṭhaṃ munibhirbahubhiḥ stutam || 81 ||

Report an error

काशिराजं दिवोदासं तेऽपश्यन्विनयान्विताः । स्वागतं च तदा चाह दिवोदासो यशोधनः ॥ ८२ ॥

kāśirājaṃ divodāsaṃ te'paśyanvinayānvitāḥ | svāgataṃ ca tadā cāha divodāso yaśodhanaḥ || 82 ||

Report an error

कुशलं परिपप्रच्छ तथागमनकारणम् । ततस्ते सुश्रुतद्वारा कथयामासुरुत्तरम् ॥ ८३ ॥

kuśalaṃ paripapraccha tathāgamanakāraṇam | tataste suśrutadvārā kathayāmāsuruttaram || 83 ||

Report an error

भगवन्मानवान्दृष्ट्वा व्याधिभिः परिपीडितान् । क्रन्दतो म्रियमाणांश्च जातास्माकं हृदि व्यथा ॥ ८४ ॥

bhagavanmānavāndṛṣṭvā vyādhibhiḥ paripīḍitān | krandato mriyamāṇāṃśca jātāsmākaṃ hṛdi vyathā || 84 ||

Report an error

आमयानां शमोपायं विज्ञातुं वयमागताः । आयुर्वेदं भवानस्मानध्यापयतु यत्नतः ॥ ८५ ॥

āmayānāṃ śamopāyaṃ vijñātuṃ vayamāgatāḥ | āyurvedaṃ bhavānasmānadhyāpayatu yatnataḥ || 85 ||

Report an error

अङ्गीकृत्य वचस्तेषां नृपतिस्तानुपादिशत् । व्याख्यातं तेन ते यत्नाज्जगृहुर्मुनयो मुदा ॥ ८६ ॥

aṅgīkṛtya vacasteṣāṃ nṛpatistānupādiśat | vyākhyātaṃ tena te yatnājjagṛhurmunayo mudā || 86 ||

Report an error

काशिराजं जयाशीर्भिरभिनन्द्य मुदान्विताः । सुश्रुताद्याः सुसिद्धार्था जग्मुर्गेहं स्वकं स्वकम् ॥ ८७ ॥

kāśirājaṃ jayāśīrbhirabhinandya mudānvitāḥ | suśrutādyāḥ susiddhārthā jagmurgehaṃ svakaṃ svakam || 87 ||

Report an error

प्रथमं सुश्रुतस्तेषु स्वतन्त्रं कृतवान्स्फुटम् । सुश्रुतस्य सखायोऽपि पृथक्तन्त्राणि तेनिरे ॥ ८८ ॥

prathamaṃ suśrutasteṣu svatantraṃ kṛtavānsphuṭam | suśrutasya sakhāyo'pi pṛthaktantrāṇi tenire || 88 ||

Report an error

सुश्रुतेन कृतं तन्त्रं सुश्रुतं बहुभिर्यतः । तस्मात्तत्सुश्रुतं नाम्ना विख्यातं क्षितिमण्डले ॥ ८९ ॥

suśrutena kṛtaṃ tantraṃ suśrutaṃ bahubhiryataḥ | tasmāttatsuśrutaṃ nāmnā vikhyātaṃ kṣitimaṇḍale || 89 ||

Report an error

इति भावप्रकाशे पूर्वखण्डे आयुर्वेदप्रवक्तृप्रादुर्भावप्रकरणं समाप्तम् ॥ ९० ॥

iti bhāvaprakāśe pūrvakhaṇḍe āyurvedapravaktṛprādurbhāvaprakaraṇaṃ samāptam || 90 ||

Report an error

अथ सृष्टिप्रकरणं ग्रन्थारम्भश्च ॥ ९१ ॥

atha sṛṣṭiprakaraṇaṃ granthārambhaśca || 91 ||

Report an error

आयुर्वेदाब्धिमध्यादतिमतिमुनयो योगरत्नानि यत्नाल्लब्ध्वा स्वे स्वे निबन्धे दधुरखिलजनव्याधिविध्वंसनाय । तत्तद्ग्रन्थाद् गृहीतैः सुवचनमणिभिर्भावमिश्रैश्चिकित्साशास्त्रे जाड्यान्धकारं प्रशमयितुमिमं संविधत्ते प्रकाशम् ॥ ९२ ॥

āyurvedābdhimadhyādatimatimunayo yogaratnāni yatnāllabdhvā sve sve nibandhe dadhurakhilajanavyādhividhvaṃsanāya | tattadgranthād gṛhītaiḥ suvacanamaṇibhirbhāvamiśraiścikitsāśāstre jāḍyāndhakāraṃ praśamayitumimaṃ saṃvidhatte prakāśam || 92 ||

Report an error

श्रीपतिपदप्रसादादाशीर्भिर्भूमिदेवानाम् । भावप्रकाशनाम्ना ग्रन्थोऽयं पठ्यतां सर्वैः ॥ ९३ ॥

śrīpatipadaprasādādāśīrbhirbhūmidevānām | bhāvaprakāśanāmnā grantho'yaṃ paṭhyatāṃ sarvaiḥ || 93 ||

Report an error

आत्मा ज्योतिश्चिदानन्दरूपो नित्यश्च निःस्पृहः । निर्गुणः प्रकृतेर्योगात्सगुणः कुरुते जगत् ॥ ९४ ॥

ātmā jyotiścidānandarūpo nityaśca niḥspṛhaḥ | nirguṇaḥ prakṛteryogātsaguṇaḥ kurute jagat || 94 ||

Report an error

सत्त्वं रजस्तमश्चेति गुणास्ते प्रकृतेः समाः । सा जडापि जगत्कर्त्री परमात्मचिदव्ययात् ॥ ९५ ॥

sattvaṃ rajastamaśceti guṇāste prakṛteḥ samāḥ | sā jaḍāpi jagatkartrī paramātmacidavyayāt || 95 ||

Report an error

प्रधानं प्रकृतिः शक्तिर्नित्या चाविकृतिस्तथा । एतानि तस्या नामानि पुरुषं या समाश्रिता ॥ ९६ ॥

pradhānaṃ prakṛtiḥ śaktirnityā cāvikṛtistathā | etāni tasyā nāmāni puruṣaṃ yā samāśritā || 96 ||

Report an error

सत्त्वं रजस्तमस्त्रीणि विज्ञेयाः प्रकृतेर्गुणाः । तैश्च युक्तस्य चित्तस्य कथयाम्यखिलान् गुणान् ॥ ९७ ॥

sattvaṃ rajastamastrīṇi vijñeyāḥ prakṛterguṇāḥ | taiśca yuktasya cittasya kathayāmyakhilān guṇān || 97 ||

Report an error

आस्तिक्यं प्रविभज्य भोजनमनुत्तापश्च तथ्यं वचो । मेधाबुद्धिधृतिक्षमाश्च करुणा ज्ञानं च निर्दम्भता । कर्मानिन्दितमस्पृहं च विनयो धर्मः सदैवादरा- । देते सत्त्वगुणान्वितस्य मनसो गीता गुणा ज्ञानिभिः ॥ ९८ ॥

āstikyaṃ pravibhajya bhojanamanuttāpaśca tathyaṃ vaco | medhābuddhidhṛtikṣamāśca karuṇā jñānaṃ ca nirdambhatā | karmāninditamaspṛhaṃ ca vinayo dharmaḥ sadaivādarā- | dete sattvaguṇānvitasya manaso gītā guṇā jñānibhiḥ || 98 ||

Report an error

क्रोधस्ताडनशीलता च बहुलं दुःखं सुखेच्छाऽधिका- । दम्भः कामुकताप्यलीकवचनं चाधीरताहङ्कृतिः । ऐश्वर्यादभिमानितातिशयितानन्दोऽधिकश्चाटनं । प्रख्याता हि रजोगुणेन सहितस्यैते गुणाश्चेतसः ॥ ९९ ॥

krodhastāḍanaśīlatā ca bahulaṃ duḥkhaṃ sukhecchā'dhikā- | dambhaḥ kāmukatāpyalīkavacanaṃ cādhīratāhaṅkṛtiḥ | aiśvaryādabhimānitātiśayitānando'dhikaścāṭanaṃ | prakhyātā hi rajoguṇena sahitasyaite guṇāścetasaḥ || 99 ||

Report an error

नास्तिक्यं सुविषण्णतातिशयितालस्यं च दुष्टा मतिः । प्रीतिर्निन्दितकर्मशर्मणि सदा निद्रा लुताहर्निशम् । अज्ञानं किल सर्वतोऽपि सततं क्रोधान्धता मूढता । प्रख्याता हि तमोगुणेन सहितस्यैते गुणाश्चेतसः ॥ १०० ॥

nāstikyaṃ suviṣaṇṇatātiśayitālasyaṃ ca duṣṭā matiḥ | prītirninditakarmaśarmaṇi sadā nidrā lutāharniśam | ajñānaṃ kila sarvato'pi satataṃ krodhāndhatā mūḍhatā | prakhyātā hi tamoguṇena sahitasyaite guṇāścetasaḥ || 100 ||

Report an error

तत्र प्रभूतसत्त्वस्तु सात्त्विकः पुरुषः स्मृतः । राजसस्तामसश्चैव त्रिविधस्तेन मानवः ॥ १०१ ॥

tatra prabhūtasattvastu sāttvikaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ | rājasastāmasaścaiva trividhastena mānavaḥ || 101 ||

Report an error

ततोऽभवन्महत्तत्त्वं बुद्धितत्त्वापराभिधम् । त्रिगुणं सत्त्वबहुलं निर्मलं स्फटिकोपमम् । चिच्छायाप्राप्तचैतन्यं तदिच्छामयमीरितम् ॥ १०२ ॥

tato'bhavanmahattattvaṃ buddhitattvāparābhidham | triguṇaṃ sattvabahulaṃ nirmalaṃ sphaṭikopamam | cicchāyāprāptacaitanyaṃ tadicchāmayamīritam || 102 ||

Report an error

महतस्त्रिगुणाज्जातोऽहङ्कारस्त्रिगुणान्वितः । सात्त्विको राजसश्चापि तामसश्चेति स त्रिधा ॥ १०३ ॥

mahatastriguṇājjāto'haṅkārastriguṇānvitaḥ | sāttviko rājasaścāpi tāmasaśceti sa tridhā || 103 ||

Report an error

जातानि सात्त्विकात्तस्मादिन्द्रि याणि सराजसात् । तानि श्रोत्रं त्वचो नेत्रं रसना नासिका तथा ॥ १०४ ॥

jātāni sāttvikāttasmādindri yāṇi sarājasāt | tāni śrotraṃ tvaco netraṃ rasanā nāsikā tathā || 104 ||

Report an error

वाग्घस्तचरणोपस्थगुदान्येकादशं मनः । पञ्च बुद्धीन्द्रि याण्याहुः प्राक्तनानीतराणि च ॥ १०५ ॥

vāgghastacaraṇopasthagudānyekādaśaṃ manaḥ | pañca buddhīndri yāṇyāhuḥ prāktanānītarāṇi ca || 105 ||

Report an error

कर्मेन्द्रि याणि पञ्चैव कथयन्ति विपश्चितः ॥ १०६ ॥

karmendri yāṇi pañcaiva kathayanti vipaścitaḥ || 106 ||

Report an error

मनो बुद्धीन्द्रि यं विज्ञैः कर्मेन्द्रि यमपि स्मृतम् । मनोऽधिष्ठितमेवेदमिन्द्रि यं यत्प्रवर्त्तते ॥ १०७ ॥

mano buddhīndri yaṃ vijñaiḥ karmendri yamapi smṛtam | mano'dhiṣṭhitamevedamindri yaṃ yatpravarttate || 107 ||

Report an error

शब्दः स्पर्शश्च रूपश्च रसो गन्धो ह्यनुक्रमात् । बुद्धीन्द्रि याणां विषयाः समाख्याता महर्षिभिः ॥ १०८ ॥

śabdaḥ sparśaśca rūpaśca raso gandho hyanukramāt | buddhīndri yāṇāṃ viṣayāḥ samākhyātā maharṣibhiḥ || 108 ||

Report an error

वाच्यं ग्राह्यञ्च गन्तव्यमानन्दं त्याज्यमेव च । कर्मेन्द्रि याणां विषया ज्ञातव्य विषयो हृदः ॥ १०९ ॥

vācyaṃ grāhyañca gantavyamānandaṃ tyājyameva ca | karmendri yāṇāṃ viṣayā jñātavya viṣayo hṛdaḥ || 109 ||

Report an error

तामसादप्यहङ्कारस्तन्मात्राणि सराजसात् । पञ्चाल्पसत्त्वसम्बन्धात्तल्लिङ्गानि भवन्ति हि ॥ ११० ॥

tāmasādapyahaṅkārastanmātrāṇi sarājasāt | pañcālpasattvasambandhāttalliṅgāni bhavanti hi || 110 ||

Report an error

शब्दतन्मात्रकं स्पर्शतन्मात्रं रूपमात्रकम् । रसतन्मात्रकं गन्धतन्मात्रमिति तानि तु ॥ १११ ॥

śabdatanmātrakaṃ sparśatanmātraṃ rūpamātrakam | rasatanmātrakaṃ gandhatanmātramiti tāni tu || 111 ||

Report an error

तन्मात्रेभ्यो वियद्वायुर्वह्निर्वारि वसुन्धरा । एतानि पञ्च जायन्ते महाभूतानि तत्क्रमात् ॥ ११२ ॥

tanmātrebhyo viyadvāyurvahnirvāri vasundharā | etāni pañca jāyante mahābhūtāni tatkramāt || 112 ||

Report an error

शब्दः श्रोत्रेन्द्रि यं वापि च्छिद्रा णि च विविक्तता । वियतः कथिता एते गुणागुणविचारिभिः ॥ ११३ ॥

śabdaḥ śrotrendri yaṃ vāpi cchidrā ṇi ca viviktatā | viyataḥ kathitā ete guṇāguṇavicāribhiḥ || 113 ||

Report an error

स्पर्शस्त्वगिन्द्रि यञ्चापि लघुता स्पन्दनं तनोः । चेष्टा सर्वशरीरस्य वायोरेते गुणाः स्मृताः ॥ ११४ ॥

sparśastvagindri yañcāpi laghutā spandanaṃ tanoḥ | ceṣṭā sarvaśarīrasya vāyorete guṇāḥ smṛtāḥ || 114 ||

Report an error

रूपं नेत्रेन्द्रि यं पाकः सन्तापस्तीक्ष्णता तथा । वर्णो भ्राजिष्णुताऽमर्षः शौर्यं वह्नेर्गुणा अमी ॥ ११५ ॥

rūpaṃ netrendri yaṃ pākaḥ santāpastīkṣṇatā tathā | varṇo bhrājiṣṇutā'marṣaḥ śauryaṃ vahnerguṇā amī || 115 ||

Report an error

रसो रसेन्द्रि यं शैत्यं स्नेहश्च गुरुता तथा । सर्वद्र वसमूहश्च शुक्रं वारिगुणाः स्मृताः ॥ ११६ ॥

raso rasendri yaṃ śaityaṃ snehaśca gurutā tathā | sarvadra vasamūhaśca śukraṃ vāriguṇāḥ smṛtāḥ || 116 ||

Report an error

गन्धो घ्राणेन्द्रि यं चापि काठिन्यं गौरवं तथा । वसुन्धरागुणा एते गदिता गुणवेदिभिः ॥ ११७ ॥

gandho ghrāṇendri yaṃ cāpi kāṭhinyaṃ gauravaṃ tathā | vasundharāguṇā ete gaditā guṇavedibhiḥ || 117 ||

Report an error

शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रसो गन्धश्च तत्क्रमात् । तन्मात्राणां विशेषाः स्युः स्थूलभावमुपागताः ॥ ११८ ॥

śabdaḥ sparśaśca rūpañca raso gandhaśca tatkramāt | tanmātrāṇāṃ viśeṣāḥ syuḥ sthūlabhāvamupāgatāḥ || 118 ||

Report an error

प्रकृतेः कारणायोगान्मता प्रकृतिरेव सा । महत्तत्त्वादयः सप्त शक्तेर्विकृतयः स्मृताः ॥ ११९ ॥

prakṛteḥ kāraṇāyogānmatā prakṛtireva sā | mahattattvādayaḥ sapta śaktervikṛtayaḥ smṛtāḥ || 119 ||

Report an error

इन्द्रि याणां च भूतानां कारणत्वान्महर्षिभिः । महत्तत्त्वादयः सप्त प्रोक्ताः प्रकृतयोऽपि च ॥ १२० ॥

indri yāṇāṃ ca bhūtānāṃ kāraṇatvānmaharṣibhiḥ | mahattattvādayaḥ sapta proktāḥ prakṛtayo'pi ca || 120 ||

Report an error

दशेन्द्रि याणि चित्तञ्च महाभूतानि पञ्च च । एतानि सृष्टिं जानद्भिर्विकाराः षोडश स्मृताः ॥ १२१ ॥

daśendri yāṇi cittañca mahābhūtāni pañca ca | etāni sṛṣṭiṃ jānadbhirvikārāḥ ṣoḍaśa smṛtāḥ || 121 ||

Report an error

एवं चतुर्विंशतिभिस्तत्त्वैः सिद्धे वपुर्गृहे । जीवात्मनियतेर्निघ्नो वसति स्वान्तदूतवान् ॥ १२२ ॥

evaṃ caturviṃśatibhistattvaiḥ siddhe vapurgṛhe | jīvātmaniyaternighno vasati svāntadūtavān || 122 ||

Report an error

स देही कथ्यते पापपुण्यदुःखसुखादिभिः । व्याप्तो बद्धश्च मनसा कृत्रिमैः कर्मबन्धनैः ॥ १२३ ॥

sa dehī kathyate pāpapuṇyaduḥkhasukhādibhiḥ | vyāpto baddhaśca manasā kṛtrimaiḥ karmabandhanaiḥ || 123 ||

Report an error

इच्छाद्वेषसुखासुखानि विषयज्ञानं प्रयत्नो मनः । सङ्कल्पश्च विचारणा स्मृतिरथो बुद्धिः कलाविज्ञता । प्राणस्योपरियापनं गुदवशाद्वायोरधः प्रेरणं । नेत्रोन्मेषनिमेषकृत्यकरणोत्साहाश्च जीवे गुणाः ॥ १२४ ॥

icchādveṣasukhāsukhāni viṣayajñānaṃ prayatno manaḥ | saṅkalpaśca vicāraṇā smṛtiratho buddhiḥ kalāvijñatā | prāṇasyopariyāpanaṃ gudavaśādvāyoradhaḥ preraṇaṃ | netronmeṣanimeṣakṛtyakaraṇotsāhāśca jīve guṇāḥ || 124 ||

Report an error

इति श्री मिश्रलटकनतनय श्रीमन्मिश्रभावविरचिते भावप्रकाशे सृष्टिप्रकरणं समाप्तम् ॥ १२५ ॥

iti śrī miśralaṭakanatanaya śrīmanmiśrabhāvaviracite bhāvaprakāśe sṛṣṭiprakaraṇaṃ samāptam || 125 ||

Report an error

अथ गर्भप्रकरणम् ॥ १२६ ॥

atha garbhaprakaraṇam || 126 ||

Report an error

द्वादशाद्वत्सरादूर्ध्वमापञ्चाशत्समाः स्त्रियः । मासि मासि भगद्वारा प्रकृत्यैवार्तवं स्रवेत् ॥ १२७ ॥

dvādaśādvatsarādūrdhvamāpañcāśatsamāḥ striyaḥ | māsi māsi bhagadvārā prakṛtyaivārtavaṃ sravet || 127 ||

Report an error

आर्तवस्रावदिवसादृतुः षोडश रात्रयः । गर्भग्रहणयोग्यस्तु स एव समयः स्मृतः ॥ १२८ ॥

ārtavasrāvadivasādṛtuḥ ṣoḍaśa rātrayaḥ | garbhagrahaṇayogyastu sa eva samayaḥ smṛtaḥ || 128 ||

Report an error

आर्तवस्रावदिवसादहिंसा ब्रह्मचारिणी । शयीत दर्भशय्यायां पश्येदपि पतिं न च ॥ १२९ ॥

ārtavasrāvadivasādahiṃsā brahmacāriṇī | śayīta darbhaśayyāyāṃ paśyedapi patiṃ na ca || 129 ||

Report an error

करे शरावे पर्णे वा हविष्यं त्र्! यहमाहरेत् । अश्रुपातं नखच्छेदमभ्यङ्गमनुलेपनम् ॥ १३० ॥

kare śarāve parṇe vā haviṣyaṃ tr! yahamāharet | aśrupātaṃ nakhacchedamabhyaṅgamanulepanam || 130 ||

Report an error

नेत्रयोरञ्जनं स्नानं दिवास्वापं प्रधावनम् । अत्युच्चशब्दश्रवणं हसनं बहुभाषणम् । आयासं भूमिखननं प्रवातञ्च विवर्जयेत् ॥ १३१ ॥

netrayorañjanaṃ snānaṃ divāsvāpaṃ pradhāvanam | atyuccaśabdaśravaṇaṃ hasanaṃ bahubhāṣaṇam | āyāsaṃ bhūmikhananaṃ pravātañca vivarjayet || 131 ||

Report an error

अज्ञानाद्वा प्रमादाद्वा लोभाद्वा दैवतश्च वा ॥ १३२ ॥

ajñānādvā pramādādvā lobhādvā daivataśca vā || 132 ||

Report an error

सा चेत्कुर्यान्निषिद्धानि गर्भो दोषांस्तदाऽप्नुयात् । एतस्या रोदनाद्गर्भो भवेद्विकृतलोचनः ॥ १३३ ॥

sā cetkuryānniṣiddhāni garbho doṣāṃstadā'pnuyāt | etasyā rodanādgarbho bhavedvikṛtalocanaḥ || 133 ||

Report an error

नखच्छेदेन कुनखी कुष्ठी त्वभ्यङ्गतो भवेत् । अनुलेपात्तथा स्नानाद् दुःखशीलोऽञ्जनाददृक् ॥ १३४ ॥

nakhacchedena kunakhī kuṣṭhī tvabhyaṅgato bhavet | anulepāttathā snānād duḥkhaśīlo'ñjanādadṛk || 134 ||

Report an error

स्वापशीलो दिवास्वापाच्चञ्चलः स्यात्प्रधावनात् । अत्युच्चशब्दश्रवणाद्बधिरः खलु जायते ॥ १३५ ॥

svāpaśīlo divāsvāpāccañcalaḥ syātpradhāvanāt | atyuccaśabdaśravaṇādbadhiraḥ khalu jāyate || 135 ||

Report an error

तालुदन्तौष्ठजिह्वासु श्यावो हसनतो भवेत् । प्रलापी भूरिकथनादुन्मत्तस्तु परिश्रमात् । स्खलते भूमिखननादुन्मत्तो वातसेवनात् ॥ १३६ ॥

tāludantauṣṭhajihvāsu śyāvo hasanato bhavet | pralāpī bhūrikathanādunmattastu pariśramāt | skhalate bhūmikhananādunmatto vātasevanāt || 136 ||

Report an error

पूर्वं पश्येदृतुस्नाता यादृशं नरमङ्गना । तादृशं जनयेत्पुत्रं ततः पश्येत्पतिं प्रियम् ॥ १३७ ॥

pūrvaṃ paśyedṛtusnātā yādṛśaṃ naramaṅganā | tādṛśaṃ janayetputraṃ tataḥ paśyetpatiṃ priyam || 137 ||

Report an error

प्रवहत्सलिले क्षिप्तं द्र व्यं गच्छत्यधो यथा । तथा वहति रक्ते तु क्षिप्तं वीर्यमधो व्रजेत् ॥ १३८ ॥

pravahatsalile kṣiptaṃ dra vyaṃ gacchatyadho yathā | tathā vahati rakte tu kṣiptaṃ vīryamadho vrajet || 138 ||

Report an error

आयुः क्षयभयाद्भर्त्ता प्रथमे दिवसे स्त्रियम् । द्वितीयेऽपि दिने रत्यै त्यजेदृतुमतीं तथा ॥ १३९ ॥

āyuḥ kṣayabhayādbharttā prathame divase striyam | dvitīye'pi dine ratyai tyajedṛtumatīṃ tathā || 139 ||

Report an error

तत्र यश्चाहितो गर्भो जायमानो न जीवति । आहितो यस्तृतीयेऽह्नि स्वल्पायुर्विकलाङ्गकः ॥ १४० ॥

tatra yaścāhito garbho jāyamāno na jīvati | āhito yastṛtīye'hni svalpāyurvikalāṅgakaḥ || 140 ||

Report an error

अतश्चतुर्थी षष्ठी स्यादष्टमी दशमी तथा । द्वादशी वापि या रात्रिस्तस्यां तां विधिना भजेत् ॥ १४१ ॥

ataścaturthī ṣaṣṭhī syādaṣṭamī daśamī tathā | dvādaśī vāpi yā rātristasyāṃ tāṃ vidhinā bhajet || 141 ||

Report an error

अत्रोत्तरोत्तरं विद्यादायुरारोग्यमेव च । प्रजासौभाग्यमैश्वर्यं बलञ्चाभिगमात् फलम् ॥ १४२ ॥

atrottarottaraṃ vidyādāyurārogyameva ca | prajāsaubhāgyamaiśvaryaṃ balañcābhigamāt phalam || 142 ||

Report an error

मनोभवागारमुखेऽबलानां तिस्रो भवन्ति प्रमदाजनानाम् । समीरणा चन्द्र मसी च गौरी विशेषमासामुपवर्णयामि ॥ १४३ ॥

manobhavāgāramukhe'balānāṃ tisro bhavanti pramadājanānām | samīraṇā candra masī ca gaurī viśeṣamāsāmupavarṇayāmi || 143 ||

Report an error

प्रधानभूता मदनातपत्रे समीरणा नाम विशेषनाडी । तस्या मुखे यत् पतितं तु वीर्यं तन्निष्फलं स्यादिति चन्द्र मौलिः ॥ १४४ ॥

pradhānabhūtā madanātapatre samīraṇā nāma viśeṣanāḍī | tasyā mukhe yat patitaṃ tu vīryaṃ tanniṣphalaṃ syāditi candra mauliḥ || 144 ||

Report an error

या चापरा चान्द्र मसी च नाडी कन्दर्पगेहे भवति प्रधाना । सा सुन्दरी योषितमेव सूते साध्या भवेदल्परतोत्सवेषु ॥ १४५ ॥

yā cāparā cāndra masī ca nāḍī kandarpagehe bhavati pradhānā | sā sundarī yoṣitameva sūte sādhyā bhavedalparatotsaveṣu || 145 ||

Report an error

गौरीति नाडी यदुपस्थगर्भे प्रधानभूता भवति स्वभावात् । पुत्रं प्रसूते बहुधाङ्गना सा कष्टोपभोग्या सुरतोपविष्टा ॥ १४६ ॥

gaurīti nāḍī yadupasthagarbhe pradhānabhūtā bhavati svabhāvāt | putraṃ prasūte bahudhāṅganā sā kaṣṭopabhogyā suratopaviṣṭā || 146 ||

Report an error

युग्मासु पुत्रा जायन्ते स्त्रियोऽयुग्मासु रात्रिषु ॥ १४७ ॥

yugmāsu putrā jāyante striyo'yugmāsu rātriṣu || 147 ||

Report an error

स्नातश्चन्दनलिप्ताङ्गः सुगन्धसुमनोर्चितः । भुक्तवृष्यः सुवसनः सुवेशः समलङ्कृतः ॥ १४८ ॥

snātaścandanaliptāṅgaḥ sugandhasumanorcitaḥ | bhuktavṛṣyaḥ suvasanaḥ suveśaḥ samalaṅkṛtaḥ || 148 ||

Report an error

ताम्बूलवदनस्तस्यामनुरक्तोऽधिकस्मरः । पुत्रार्थी पुरुषो नारीमुपेयाच्छयने शुभे ॥ १४९ ॥

tāmbūlavadanastasyāmanurakto'dhikasmaraḥ | putrārthī puruṣo nārīmupeyācchayane śubhe || 149 ||

Report an error

अत्याशितोऽधृतिः क्षुद्वान् सव्यथाङ्गः पिपासितः । बालो वृद्धोऽन्यवेगार्त्तस्त्यजेद्रो गी च मैथुनम् ॥ १५० ॥

atyāśito'dhṛtiḥ kṣudvān savyathāṅgaḥ pipāsitaḥ | bālo vṛddho'nyavegārttastyajedro gī ca maithunam || 150 ||

Report an error

पुरुषस्य गुणैर्युक्ता विहिता न्यूनभोजना । नारी ऋतुमती पुंसा सङ्गच्छेत्तु सुतार्थिनी ॥ १५१ ॥

puruṣasya guṇairyuktā vihitā nyūnabhojanā | nārī ṛtumatī puṃsā saṅgacchettu sutārthinī || 151 ||

Report an error

रजस्वला व्याधिमती विशेषाद्योनिरोगिणी । वयोऽधिका च निष्कामा मलिना गर्भिणी तथा । एतासां सङ्गमात्पुंसां वैगुण्यानि भवन्ति हि ॥ १५२ ॥

rajasvalā vyādhimatī viśeṣādyonirogiṇī | vayo'dhikā ca niṣkāmā malinā garbhiṇī tathā | etāsāṃ saṅgamātpuṃsāṃ vaiguṇyāni bhavanti hi || 152 ||

Report an error

कामान्मिथुनसंयोगे शुद्धशोणितशुक्रजः । गर्भः सञ्जायते नार्याः स जातो बाल उच्यते ॥ १५३ ॥

kāmānmithunasaṃyoge śuddhaśoṇitaśukrajaḥ | garbhaḥ sañjāyate nāryāḥ sa jāto bāla ucyate || 153 ||

Report an error

दम्पत्योः कुष्ठबाहुल्याद्दुष्टशोणितशुक्रयोः । यदपत्यं तयोर्जातं ज्ञेयं तदपि कुष्ठितमिति ॥ १५४ ॥

dampatyoḥ kuṣṭhabāhulyādduṣṭaśoṇitaśukrayoḥ | yadapatyaṃ tayorjātaṃ jñeyaṃ tadapi kuṣṭhitamiti || 154 ||

Report an error

ऋतौ स्त्रीपुंसयोर्योगे मकरध्वजवेगतः । मेढ्रयोन्यभिसङ्घर्षाच्छरीरोष्मानिलाहतः ॥ १५५ ॥

ṛtau strīpuṃsayoryoge makaradhvajavegataḥ | meḍhrayonyabhisaṅgharṣāccharīroṣmānilāhataḥ || 155 ||

Report an error

पुंसः सर्वशरीरस्थं रेतो द्रा वयतेऽथ तत् । वायुर्मेहनमार्गेण पातयत्यङ्गनाभगे ॥ १५६ ॥

puṃsaḥ sarvaśarīrasthaṃ reto drā vayate'tha tat | vāyurmehanamārgeṇa pātayatyaṅganābhage || 156 ||

Report an error

तत् संस्रुत्य व्यात्तमुखं याति गर्भाशयं प्रति । तत्र शुक्रवदायातेनार्त्तवेन युतं भवेत् ॥ १५७ ॥

tat saṃsrutya vyāttamukhaṃ yāti garbhāśayaṃ prati | tatra śukravadāyātenārttavena yutaṃ bhavet || 157 ||

Report an error

शङ्खनाभ्याकृतिर्योनिस्त्र्! यावर्त्ता सा च कीर्तिता । तस्यास्तृतीये त्वावर्त्ते गर्भशय्या प्रतिष्ठिता ॥ १५८ ॥

śaṅkhanābhyākṛtiryonistr! yāvarttā sā ca kīrtitā | tasyāstṛtīye tvāvartte garbhaśayyā pratiṣṭhitā || 158 ||

Report an error

यथा रोहितमत्स्यस्य मुखं भवति रूपतः । तत्संस्थानां तथा रूपां गर्भशय्यां विदुर्बुधाः ॥ १५९ ॥

yathā rohitamatsyasya mukhaṃ bhavati rūpataḥ | tatsaṃsthānāṃ tathā rūpāṃ garbhaśayyāṃ vidurbudhāḥ || 159 ||

Report an error

शुक्रार्त्तवसमाश्लेषो यदैव खलु जायते । जीवस्तदैव विशति युक्तः शुक्रार्त्तवान्तरः ॥ १६० ॥

śukrārttavasamāśleṣo yadaiva khalu jāyate | jīvastadaiva viśati yuktaḥ śukrārttavāntaraḥ || 160 ||

Report an error

सूर्यांशोः सूर्यमणित उभयस्माद्युताद्यथा । वह्निः सञ्जायते जीवस्तथा शुक्रार्तवाद्युतात् ॥ १६१ ॥

sūryāṃśoḥ sūryamaṇita ubhayasmādyutādyathā | vahniḥ sañjāyate jīvastathā śukrārtavādyutāt || 161 ||

Report an error

आत्मानादिरनन्तश्चाव्यक्तो वक्तुं न शक्यते । चिदानन्दैकरूपोऽयं मनसापि न गम्यते ॥ १६२ ॥

ātmānādiranantaścāvyakto vaktuṃ na śakyate | cidānandaikarūpo'yaṃ manasāpi na gamyate || 162 ||

Report an error

एवम्भूतोऽपि जगतो भाविनी बलवत्तया । अविद्यास्वीकृते कर्मवशो गर्भे विशत्यसौ ॥ १६३ ॥

evambhūto'pi jagato bhāvinī balavattayā | avidyāsvīkṛte karmavaśo garbhe viśatyasau || 163 ||

Report an error

स एव वेत्ता रसनो द्र ष्टा घ्राता स्पृशत्यसौ । श्रोता वक्ता च कर्त्ता च गन्ता रन्तोत्सृजत्यपि ॥ १६४ ॥

sa eva vettā rasano dra ṣṭā ghrātā spṛśatyasau | śrotā vaktā ca karttā ca gantā rantotsṛjatyapi || 164 ||

Report an error

दिने व्यतीते नियतं संकुचत्यम्बुजं यथा । ऋतौ व्यतीते नार्यास्तु योनिः संव्रियते तथा ॥ १६५ ॥

dine vyatīte niyataṃ saṃkucatyambujaṃ yathā | ṛtau vyatīte nāryāstu yoniḥ saṃvriyate tathā || 165 ||

Report an error

बीजेऽन्तर्वायुना भिन्ने द्वौ जीवौ कुक्षिमागतौ । यमावित्यभिधीयेते धर्मेतरपुरःसरौ ॥ १६६ ॥

bīje'ntarvāyunā bhinne dvau jīvau kukṣimāgatau | yamāvityabhidhīyete dharmetarapuraḥsarau || 166 ||

Report an error

आधिक्ये रेतसः पुत्रः कन्या स्यादार्त्तवेऽधिके । नपुंसकं तयोः साम्ये यथेच्छा पारमेश्वरी ॥ १६७ ॥

ādhikye retasaḥ putraḥ kanyā syādārttave'dhike | napuṃsakaṃ tayoḥ sāmye yathecchā pārameśvarī || 167 ||

Report an error

एवं तामभिसङ्गम्य पुनर्मासाद्भजेदसौ ॥ १६८ ॥

evaṃ tāmabhisaṅgamya punarmāsādbhajedasau || 168 ||

Report an error

शुक्रशोणितयोर्योनेरस्रावोऽथ श्रमोद्भवः । सक्थिसादः पिपासा च ग्लानिः स्फूर्त्तिर्भगे भवेत् ॥ १६९ ॥

śukraśoṇitayoryonerasrāvo'tha śramodbhavaḥ | sakthisādaḥ pipāsā ca glāniḥ sphūrttirbhage bhavet || 169 ||

Report an error

स्तनयोर्मुखकार्ष्ण्यं स्याद्रो मराज्युद्गमस्तथा । अक्षिपक्ष्माणि चाप्यस्याः संमील्यन्ते विशेषतः ॥ १७० ॥

stanayormukhakārṣṇyaṃ syādro marājyudgamastathā | akṣipakṣmāṇi cāpyasyāḥ saṃmīlyante viśeṣataḥ || 170 ||

Report an error

छर्दयेत्पथ्यभुक्चापि गन्धादुद्विजते शुभात् । प्रसेकः सदनं चैव गर्भिण्या लिङ्गमुच्यते ॥ १७१ ॥

chardayetpathyabhukcāpi gandhādudvijate śubhāt | prasekaḥ sadanaṃ caiva garbhiṇyā liṅgamucyate || 171 ||

Report an error

पुत्रगर्भयुतायास्तु नार्या मासि द्वितीयके । गर्भो गर्भाशये लक्ष्यः पिण्डाकारोऽपरं शृणु ॥ १७२ ॥

putragarbhayutāyāstu nāryā māsi dvitīyake | garbho garbhāśaye lakṣyaḥ piṇḍākāro'paraṃ śṛṇu || 172 ||

Report an error

दक्षिणाक्षिमहत्वं स्यात् प्राक्क्षीरं दक्षिणे स्तने । दक्षिणोरुः सुपुष्टः स्यात्प्रसन्नमुखवर्णता ॥ १७३ ॥

dakṣiṇākṣimahatvaṃ syāt prākkṣīraṃ dakṣiṇe stane | dakṣiṇoruḥ supuṣṭaḥ syātprasannamukhavarṇatā || 173 ||

Report an error

पुन्नामधेयद्र व्येषु स्वप्नेष्वपि मनोरथः । आम्रादिफलमाप्नोति स्वप्नेषु कमलादि च ॥ १७४ ॥

punnāmadheyadra vyeṣu svapneṣvapi manorathaḥ | āmrādiphalamāpnoti svapneṣu kamalādi ca || 174 ||

Report an error

कन्या गर्भवती गर्भे पेशी मासि द्वितीयके । पुत्रगर्भस्य लिङ्गानि विपरीतानि चेक्षते ॥ १७५ ॥

kanyā garbhavatī garbhe peśī māsi dvitīyake | putragarbhasya liṅgāni viparītāni cekṣate || 175 ||

Report an error

नपुंसकं यदा गर्भे भवेद् गर्भोऽबुदाकृतिः । उन्नते भवतः पार्श्वे पुरस्तादुदरं महत् ॥ १७६ ॥

napuṃsakaṃ yadā garbhe bhaved garbho'budākṛtiḥ | unnate bhavataḥ pārśve purastādudaraṃ mahat || 176 ||

Report an error

आसेक्यश्च सुगन्धी च कुम्भीकश्चेष्यर्यकस्तथा । अमी सशुक्रा बोद्धव्या अशुक्रः षण्ढसंज्ञकः ॥ १७७ ॥

āsekyaśca sugandhī ca kumbhīkaśceṣyaryakastathā | amī saśukrā boddhavyā aśukraḥ ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ || 177 ||

Report an error

पित्रोस्तु स्वल्पवीर्यत्वादासेक्यः पुरुषो भवेत् । स शुक्रं प्राश्य लभते ध्वजोन्नतिमसंशयम् ॥ १७८ ॥

pitrostu svalpavīryatvādāsekyaḥ puruṣo bhavet | sa śukraṃ prāśya labhate dhvajonnatimasaṃśayam || 178 ||

Report an error

यः पूतियोनौ जायेत स हि सौगन्धिको भवेत् । स योनिशेफसोर्गन्धमाघ्राय लभते बलम् ॥ १७९ ॥

yaḥ pūtiyonau jāyeta sa hi saugandhiko bhavet | sa yoniśephasorgandhamāghrāya labhate balam || 179 ||

Report an error

स्वे गुदेऽब्रह्मचर्याद्यः स्त्रीषु पुंवत् प्रवर्त्तते । स कुम्भीक इति ज्ञेयो गुदयोनिस्तु स स्मृतः ॥ १८० ॥

sve gude'brahmacaryādyaḥ strīṣu puṃvat pravarttate | sa kumbhīka iti jñeyo gudayonistu sa smṛtaḥ || 180 ||

Report an error

दृष्ट्वा व्यवायमन्येषां व्यावाये यः प्रवर्त्तते । ईर्ष्यकः स तु विज्ञेयो दृष्टियोनिस्तु स स्मृतः ॥ १८१ ॥

dṛṣṭvā vyavāyamanyeṣāṃ vyāvāye yaḥ pravarttate | īrṣyakaḥ sa tu vijñeyo dṛṣṭiyonistu sa smṛtaḥ || 181 ||

Report an error

यो भार्यायामृतौ मोहादङ्गनेव प्रवर्त्तते । तत्र स्त्रीचेष्टिताकारो जायते षण्ढसंज्ञकः ॥ १८२ ॥

yo bhāryāyāmṛtau mohādaṅganeva pravarttate | tatra strīceṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ || 182 ||

Report an error

ऋतौ ॠतौ पुरुषवत् प्रवर्त्तेताङ्गना यदि । तत्र कन्या यदि भवेत् सा भवेन्नरचेष्टिता ॥ १८३ ॥

ṛtau ṝtau puruṣavat pravarttetāṅganā yadi | tatra kanyā yadi bhavet sā bhavennaraceṣṭitā || 183 ||

Report an error

यदा नार्यावुपेयातां वृषस्यन्त्यौ कथञ्चन । मुञ्चन्त्यौ शुक्रमन्योन्यमनस्थिस्तत्र जायते ॥ १८४ ॥

yadā nāryāvupeyātāṃ vṛṣasyantyau kathañcana | muñcantyau śukramanyonyamanasthistatra jāyate || 184 ||

Report an error

ऋतुस्नाता तु या नारी स्वप्ने मैथुनमाचरेत् । आर्त्तवं वायुरादाय कुक्षौ गर्भं करोति हि ॥ १८५ ॥

ṛtusnātā tu yā nārī svapne maithunamācaret | ārttavaṃ vāyurādāya kukṣau garbhaṃ karoti hi || 185 ||

Report an error

मासि मासिप्रवर्द्धेत स गर्भो गर्भलक्षणः । कललं जायते तस्य वर्जितं पैतृकैर्गुणैः ॥ १८६ ॥

māsi māsipravarddheta sa garbho garbhalakṣaṇaḥ | kalalaṃ jāyate tasya varjitaṃ paitṛkairguṇaiḥ || 186 ||

Report an error

सर्पवृश्चिककूष्माण्डाकृतयो विकृताश्च ये । गर्भास्ते योषितस्ताश्च ज्ञेयाः पापकृतो भृशम् ॥ १८७ ॥

sarpavṛścikakūṣmāṇḍākṛtayo vikṛtāśca ye | garbhāste yoṣitastāśca jñeyāḥ pāpakṛto bhṛśam || 187 ||

Report an error

गर्भो वातप्रकोपेण दोहदे चापमानिते । भवेत् कुब्जः कुणिः पङ्गुर्मूको मिन्मिन एव च ॥ १८८ ॥

garbho vātaprakopeṇa dohade cāpamānite | bhavet kubjaḥ kuṇiḥ paṅgurmūko minmina eva ca || 188 ||

Report an error

आहाराचारचेष्टाभिर्यादृशीभिः समन्वितौ । स्त्रीपुंसौ समुपेयातां तयोः पुत्रोऽपि तादृशः ॥ १८९ ॥

āhārācāraceṣṭābhiryādṛśībhiḥ samanvitau | strīpuṃsau samupeyātāṃ tayoḥ putro'pi tādṛśaḥ || 189 ||

Report an error

गर्भाशयगतं शुक्रमार्त्तवं जीवसंज्ञकः । प्रकृतिः सविकारा च तत्सर्वं गर्भसंज्ञकम् ॥ १९० ॥

garbhāśayagataṃ śukramārttavaṃ jīvasaṃjñakaḥ | prakṛtiḥ savikārā ca tatsarvaṃ garbhasaṃjñakam || 190 ||

Report an error

कालेन वर्द्धितो गर्भो यद्यङ्गोपाङ्गसंयुतः । भवेत्तदा स मुनिभिः शरीरीति निगद्यते ॥ १९१ ॥

kālena varddhito garbho yadyaṅgopāṅgasaṃyutaḥ | bhavettadā sa munibhiḥ śarīrīti nigadyate || 191 ||

Report an error

तस्य त्वङ्गान्युपाङ्गानि ज्ञात्वा सुश्रुतशास्त्रतः । मस्तकादभिधीयन्ते शिष्याः शृणुत यत्नतः ॥ १९२ ॥

tasya tvaṅgānyupāṅgāni jñātvā suśrutaśāstrataḥ | mastakādabhidhīyante śiṣyāḥ śṛṇuta yatnataḥ || 192 ||

Report an error

आद्यमङ्गं शिरः प्रोक्तं तदुपाङ्गानि कुन्तलाः । तस्यान्तर्मस्तुलुङ्गं च ललाटं भ्रूयुगन्तथा ॥ १९३ ॥

ādyamaṅgaṃ śiraḥ proktaṃ tadupāṅgāni kuntalāḥ | tasyāntarmastuluṅgaṃ ca lalāṭaṃ bhrūyugantathā || 193 ||

Report an error

नेत्रद्वयं तयोरन्तर्वर्त्तेते द्वे कनीनिके । दृष्टिद्वयं कृष्णगोलौ श्वेतभागौ च वर्त्मनी ॥ १९४ ॥

netradvayaṃ tayorantarvarttete dve kanīnike | dṛṣṭidvayaṃ kṛṣṇagolau śvetabhāgau ca vartmanī || 194 ||

Report an error

पक्ष्माण्यपाङ्गौ शङ्खौ च कर्णौ तच्छष्कुलीद्वयम् । पालिद्वयं कपोलौ च नासिका च प्रकीर्त्तिता ॥ १९५ ॥

pakṣmāṇyapāṅgau śaṅkhau ca karṇau tacchaṣkulīdvayam | pālidvayaṃ kapolau ca nāsikā ca prakīrttitā || 195 ||

Report an error

ओष्ठाधरौ च सृक्किण्यौ मुख तालु हनुद्वयम् । दन्ताश्च दन्तवेष्टश्च रसना चिबुकङ्गलः ॥ १९६ ॥

oṣṭhādharau ca sṛkkiṇyau mukha tālu hanudvayam | dantāśca dantaveṣṭaśca rasanā cibukaṅgalaḥ || 196 ||

Report an error

द्वितीयमङ्गं ग्रीवा तु यया मूर्द्धा विधार्यते । तृतीयं बाहुयुगलं तदुपाङ्गान्यथ ब्रुवे ॥ १९७ ॥

dvitīyamaṅgaṃ grīvā tu yayā mūrddhā vidhāryate | tṛtīyaṃ bāhuyugalaṃ tadupāṅgānyatha bruve || 197 ||

Report an error

तत्रोपरि मतौ स्कन्धौ प्रगण्डौ भवतस्त्वधः । कफोणियुग्मं तदधं प्रकोष्ठयुगलन्तथा ॥ १९८ ॥

tatropari matau skandhau pragaṇḍau bhavatastvadhaḥ | kaphoṇiyugmaṃ tadadhaṃ prakoṣṭhayugalantathā || 198 ||

Report an error

मणिबन्धौ तले हस्तौ तयोश्चाङ्गुलयो दश । नखाश्च दश ते स्थाप्या दशच्छेद्याःप्रकीर्त्तिताः ॥ १९९ ॥

maṇibandhau tale hastau tayoścāṅgulayo daśa | nakhāśca daśa te sthāpyā daśacchedyāḥprakīrttitāḥ || 199 ||

Report an error

चतुर्थमङ्गं वक्षस्तु तदुपाङ्गान्यथ ब्रुवे । स्तनौ पुंसस्तथा नार्या विशेष उभयोरयम् ॥ २०० ॥

caturthamaṅgaṃ vakṣastu tadupāṅgānyatha bruve | stanau puṃsastathā nāryā viśeṣa ubhayorayam || 200 ||

Report an error

यौवनागमने नार्याः पीवरौ भवतः स्तनौ । गर्भवत्या प्रसूतायास्तावेव क्षीरपूरितौ ॥ २०१ ॥

yauvanāgamane nāryāḥ pīvarau bhavataḥ stanau | garbhavatyā prasūtāyāstāveva kṣīrapūritau || 201 ||

Report an error

हृदयं पुण्डरीकेण सदृशं स्यादधोमुखम् । जाग्रतस्तद्विकसति स्वपतस्तु निमीलति ॥ २०२ ॥

hṛdayaṃ puṇḍarīkeṇa sadṛśaṃ syādadhomukham | jāgratastadvikasati svapatastu nimīlati || 202 ||

Report an error

आशयस्तत्तु जीवस्य चेतनास्थानमुत्तमम् । अतस्तस्मिंस्तमोव्याप्ते प्राणिनः प्रस्वपन्ति हि ॥ २०३ ॥

āśayastattu jīvasya cetanāsthānamuttamam | atastasmiṃstamovyāpte prāṇinaḥ prasvapanti hi || 203 ||

Report an error

कक्षयोर्वक्षसः सन्धी जत्रुणी समुदाहृते । कक्षे उभे समाख्याते तयोः स्यातां च वङ्क्षणौ ॥ २०४ ॥

kakṣayorvakṣasaḥ sandhī jatruṇī samudāhṛte | kakṣe ubhe samākhyāte tayoḥ syātāṃ ca vaṅkṣaṇau || 204 ||

Report an error

उदरं पञ्चमञ्चाङ्गं षष्ठं पार्श्वद्वयं मतम् । सपृष्ठवंशं पृष्ठं तु समस्तं सप्तमं स्मृतम् ॥ २०५ ॥

udaraṃ pañcamañcāṅgaṃ ṣaṣṭhaṃ pārśvadvayaṃ matam | sapṛṣṭhavaṃśaṃ pṛṣṭhaṃ tu samastaṃ saptamaṃ smṛtam || 205 ||

Report an error

उपाङ्गानि च कथ्यन्ते तानि जानीहि यत्नतः । शोणिताज्जायते प्लीहा वामतो हृदयादधः ॥ २०६ ॥

upāṅgāni ca kathyante tāni jānīhi yatnataḥ | śoṇitājjāyate plīhā vāmato hṛdayādadhaḥ || 206 ||

Report an error

रक्तवाहिशिराणां स मूलं ख्यातो महर्षिभिः । हृदयाद्वामतोऽधश्च फुप्फुसो रक्तफेनजः ॥ २०७ ॥

raktavāhiśirāṇāṃ sa mūlaṃ khyāto maharṣibhiḥ | hṛdayādvāmato'dhaśca phupphuso raktaphenajaḥ || 207 ||

Report an error

अधो दक्षिणतश्चापि हृदयाद्यकृतः स्थितिः । तत्तु रञ्जकपित्तस्य स्थानं शोणितजं मतम् ॥ २०८ ॥

adho dakṣiṇataścāpi hṛdayādyakṛtaḥ sthitiḥ | tattu rañjakapittasya sthānaṃ śoṇitajaṃ matam || 208 ||

Report an error

अधस्तु दक्षिणे भागे हृदयात् क्लोम तिष्ठति । जलवाहिशिरामूलं तृष्णाऽच्छादनकृन्मतम् ॥ २०९ ॥

adhastu dakṣiṇe bhāge hṛdayāt kloma tiṣṭhati | jalavāhiśirāmūlaṃ tṛṣṇā'cchādanakṛnmatam || 209 ||

Report an error

मेदः शोणितयोः साराद्वृक्कयोर्युगलं भवेत् । तौ तु पुष्टिकरौ प्रोक्तौ जठरस्थस्य मेदसः ॥ २१० ॥

medaḥ śoṇitayoḥ sārādvṛkkayoryugalaṃ bhavet | tau tu puṣṭikarau proktau jaṭharasthasya medasaḥ || 210 ||

Report an error

अर्द्धव्यामेन हीनानि योषितोऽन्त्राणि निर्दिशेत् । उक्ता सार्द्धास्त्रयो व्यामापुंसामन्त्राणि सूरिभिः ॥ २११ ॥

arddhavyāmena hīnāni yoṣito'ntrāṇi nirdiśet | uktā sārddhāstrayo vyāmāpuṃsāmantrāṇi sūribhiḥ || 211 ||

Report an error

उन्दुकश्च कटी चापि त्रिकं वस्तिश्च वङ्क्षणौ । कण्डराणां प्ररोहःस्यान्मेढ्रोऽध्वा वीर्यमूत्रयोः ॥ २१२ ॥

undukaśca kaṭī cāpi trikaṃ vastiśca vaṅkṣaṇau | kaṇḍarāṇāṃ prarohaḥsyānmeḍhro'dhvā vīryamūtrayoḥ || 212 ||

Report an error

स एव गर्भस्याधानं कुर्याद्गर्भाशये स्त्रियाः । शङ्खनाभ्याकृतिर्योनिस्त्र्! यावर्त्ता सा च कीर्त्तिता ॥ २१३ ॥

sa eva garbhasyādhānaṃ kuryādgarbhāśaye striyāḥ | śaṅkhanābhyākṛtiryonistr! yāvarttā sā ca kīrttitā || 213 ||

Report an error

तस्यास्तृतीये त्वावर्त्ते गर्भशय्या प्रतिष्ठिता । वृषणौ भवतः सारात्कफासृङ्मांसमेदसाम् ॥ २१४ ॥

tasyāstṛtīye tvāvartte garbhaśayyā pratiṣṭhitā | vṛṣaṇau bhavataḥ sārātkaphāsṛṅmāṃsamedasām || 214 ||

Report an error

वीर्यवाहिशिराधारौ तौ मतौ पौरुषावहौ । गुदस्य मानं सर्वस्य सार्द्धं स्याच्चतुरङ्गुलम् ॥ २१५ ॥

vīryavāhiśirādhārau tau matau pauruṣāvahau | gudasya mānaṃ sarvasya sārddhaṃ syāccaturaṅgulam || 215 ||

Report an error

तत्र स्युर्वलयस्तिस्रः शङ्खावर्तनिभास्तु ताः । प्रवाहिणी भवेत्पूर्वा सार्द्धाङ्गुलमिता मता ॥ २१६ ॥

tatra syurvalayastisraḥ śaṅkhāvartanibhāstu tāḥ | pravāhiṇī bhavetpūrvā sārddhāṅgulamitā matā || 216 ||

Report an error

उत्सर्जनी तु तदधः सा सार्द्धाङ्गुलसम्मिता । तस्याधः संवरणी स्यादेकाङ्गुलसमा मता ॥ २१७ ॥

utsarjanī tu tadadhaḥ sā sārddhāṅgulasammitā | tasyādhaḥ saṃvaraṇī syādekāṅgulasamā matā || 217 ||

Report an error

अर्द्धाङ्गुलप्रमाणं तु बुधैर्गुदमुखं मतम् । मलोत्सर्गस्य मार्गोऽय पायुर्देहे विनिर्मितः ॥ २१८ ॥

arddhāṅgulapramāṇaṃ tu budhairgudamukhaṃ matam | malotsargasya mārgo'ya pāyurdehe vinirmitaḥ || 218 ||

Report an error

पुंसः प्रोथौ स्मृतौ यौ तु तौ नितम्बौ च योषितः । तयोः कुकुन्दरे स्यातां सक्थिनोत्वङ्गमष्टमम् ॥ २१९ ॥

puṃsaḥ prothau smṛtau yau tu tau nitambau ca yoṣitaḥ | tayoḥ kukundare syātāṃ sakthinotvaṅgamaṣṭamam || 219 ||

Report an error

तदुपाङ्गानि च ब्रूमो जानुनी पिण्डकाद्वयम् । जंघे द्वे घुटिके पार्ष्णी तले च प्रपदे तथा ॥ २२० ॥

tadupāṅgāni ca brūmo jānunī piṇḍakādvayam | jaṃghe dve ghuṭike pārṣṇī tale ca prapade tathā || 220 ||

Report an error

पादावङ्गुलयस्तत्र दश तासां नखा दश । अथ दोषाः प्रवक्ष्यन्ते धातवस्तदनन्तरम् ॥ २२१ ॥

pādāvaṅgulayastatra daśa tāsāṃ nakhā daśa | atha doṣāḥ pravakṣyante dhātavastadanantaram || 221 ||

Report an error

आहारादेर्गतिस्तस्य परिणामश्च वक्ष्यते । आर्त्तवं चाथ धातूनां मलास्तदुपधातवः ॥ २२२ ॥

āhārādergatistasya pariṇāmaśca vakṣyate | ārttavaṃ cātha dhātūnāṃ malāstadupadhātavaḥ || 222 ||

Report an error

आशयाश्च कलाश्चापि मर्माण्यथ च सन्धयः । शिराश्च स्नायवश्चापि धमन्यः कण्डरास्तथा ॥ २२३ ॥

āśayāśca kalāścāpi marmāṇyatha ca sandhayaḥ | śirāśca snāyavaścāpi dhamanyaḥ kaṇḍarāstathā || 223 ||

Report an error

रन्ध्राणि भूरि स्रोतांसि जालैः कूर्च्चाश्च रज्जवः । सेवन्यश्चाथ सङ्घाताः सीमान्ताश्च तथा त्वचः ॥ २२४ ॥

randhrāṇi bhūri srotāṃsi jālaiḥ kūrccāśca rajjavaḥ | sevanyaścātha saṅghātāḥ sīmāntāśca tathā tvacaḥ || 224 ||

Report an error

लोमानि लोमकूपाश्च देह एतन्मयो मतः । वायुः पित्तं कफश्चेति त्रयो दोषाः समासतः ॥ २२५ ॥

lomāni lomakūpāśca deha etanmayo mataḥ | vāyuḥ pittaṃ kaphaśceti trayo doṣāḥ samāsataḥ || 225 ||

Report an error

विकृताविकृता देहं घ्नन्ति ते वर्द्धयन्ति च । ते व्यापिनोऽपि हृन्नाभ्योरधो मध्योर्ध्वसंश्रयाः । वयोऽहोरात्रिभुक्तानामन्तमध्यादिगाः क्रमात् ॥ २२६ ॥

vikṛtāvikṛtā dehaṃ ghnanti te varddhayanti ca | te vyāpino'pi hṛnnābhyoradho madhyordhvasaṃśrayāḥ | vayo'horātribhuktānāmantamadhyādigāḥ kramāt || 226 ||

Report an error

धातवश्च मलाश्चापि दुष्यन्त्येभिर्यतस्ततः । वातपित्तकफा एते त्रयो दोषा इति स्मृताः ॥ २२७ ॥

dhātavaśca malāścāpi duṣyantyebhiryatastataḥ | vātapittakaphā ete trayo doṣā iti smṛtāḥ || 227 ||

Report an error

ते धातवोऽपि विद्वद्भिर्गदिता देहधारणात् ॥ २२८ ॥

te dhātavo'pi vidvadbhirgaditā dehadhāraṇāt || 228 ||

Report an error

दोषधातुमलादीनां नेता शीघ्रः समीरणः । रजोगुणमयः सूक्ष्मो रूक्षः शीतो लघुश्चलः ॥ २२९ ॥

doṣadhātumalādīnāṃ netā śīghraḥ samīraṇaḥ | rajoguṇamayaḥ sūkṣmo rūkṣaḥ śīto laghuścalaḥ || 229 ||

Report an error

उत्साहोच्छ्वासनिःश्वासचेष्टावेगप्रवर्त्तनैः ॥ २३० ॥

utsāhocchvāsaniḥśvāsaceṣṭāvegapravarttanaiḥ || 230 ||

Report an error

सम्यग् गत्या च धातूनामन्द्रि याणाञ्च पाटवैः । अनुगृह्णात्यविकृतो हृदयेन्द्रि यचित्तधृक् ॥ २३१ ॥

samyag gatyā ca dhātūnāmandri yāṇāñca pāṭavaiḥ | anugṛhṇātyavikṛto hṛdayendri yacittadhṛk || 231 ||

Report an error

रजोगुणमयः सूक्ष्मः शीतो रूक्षो लघुश्चलः । खरो मृदुर्योगवाही संयोगादुभयार्थकृत् ॥ २३२ ॥

rajoguṇamayaḥ sūkṣmaḥ śīto rūkṣo laghuścalaḥ | kharo mṛduryogavāhī saṃyogādubhayārthakṛt || 232 ||

Report an error

दाहकृत् तेजसा युक्तः शीतकृत्सोमसंश्रयात् । विभागकरणाद्वायुः प्रधानं दोषसंग्रहे ॥ २३३ ॥

dāhakṛt tejasā yuktaḥ śītakṛtsomasaṃśrayāt | vibhāgakaraṇādvāyuḥ pradhānaṃ doṣasaṃgrahe || 233 ||

Report an error

पक्वाशयकटीसक्थिश्रोत्रास्थिस्पर्शनेन्द्रि यम् । स्थानं वातस्य तत्रापि पक्वाधानं विशेषतः ॥ २३४ ॥

pakvāśayakaṭīsakthiśrotrāsthisparśanendri yam | sthānaṃ vātasya tatrāpi pakvādhānaṃ viśeṣataḥ || 234 ||

Report an error

उदानस्तदनुप्राणः समानोऽपान एव च । व्यानश्चैतानि नामानि वायोः स्थानप्रभेदतः ॥ २३५ ॥

udānastadanuprāṇaḥ samāno'pāna eva ca | vyānaścaitāni nāmāni vāyoḥ sthānaprabhedataḥ || 235 ||

Report an error

कण्ठे हृदि तथाऽधस्तात्कोष्ठवह्नेर्मलाशये । सकलेऽपि शरीरेऽसौ क्रमेण पवनो वसेत् ॥ २३६ ॥

kaṇṭhe hṛdi tathā'dhastātkoṣṭhavahnermalāśaye | sakale'pi śarīre'sau krameṇa pavano vaset || 236 ||

Report an error

उदानो नाम यस्तूर्ध्वमुपैति पवनोत्तमः । तेन भाषितगीतादिप्रवृत्तिः कुपितस्तु सः ॥ २३७ ॥

udāno nāma yastūrdhvamupaiti pavanottamaḥ | tena bhāṣitagītādipravṛttiḥ kupitastu saḥ || 237 ||

Report an error

ऊर्ध्वजत्रुगतान् रोगान्विदधाति विशेषतः । यो वायुः प्राणनामाऽसौ मुखं गच्छति देहधृक् ॥ २३८ ॥

ūrdhvajatrugatān rogānvidadhāti viśeṣataḥ | yo vāyuḥ prāṇanāmā'sau mukhaṃ gacchati dehadhṛk || 238 ||

Report an error

सोऽन्न प्रवेशयत्यन्तः प्राणांश्चाप्यवलम्बते । प्रायशः कुरुते दुष्टो हिक्काश्वासादिकान् गदान् ॥ २३९ ॥

so'nna praveśayatyantaḥ prāṇāṃścāpyavalambate | prāyaśaḥ kurute duṣṭo hikkāśvāsādikān gadān || 239 ||

Report an error

आमपक्वाशयचरः समानो वह्निसङ्गतः । सोऽन्न पचति तज्जांश्च विशेषान्विविनक्ति हि ॥ २४० ॥

āmapakvāśayacaraḥ samāno vahnisaṅgataḥ | so'nna pacati tajjāṃśca viśeṣānvivinakti hi || 240 ||

Report an error

स दुष्टो वह्निमान्द्यातिसारगुल्मान् करोति हि । पक्वाशयालयोऽपानः काले कर्षति चाप्ययम् ॥ २४१ ॥

sa duṣṭo vahnimāndyātisāragulmān karoti hi | pakvāśayālayo'pānaḥ kāle karṣati cāpyayam || 241 ||

Report an error

समीरणः शकृन्मूत्रशुक्रगर्भार्त्तवान्यधः । क्रुद्धस्तु कुरुते रोगान् घोरान्वस्तिगुदाश्रयान् ॥ २४२ ॥

samīraṇaḥ śakṛnmūtraśukragarbhārttavānyadhaḥ | kruddhastu kurute rogān ghorānvastigudāśrayān || 242 ||

Report an error

शुक्रदोषप्रमेहांश्च व्यानापानप्रकोपजान् । कृत्स्नदेहचरो व्यानो रससंवाहनोद्यतः ॥ २४३ ॥

śukradoṣapramehāṃśca vyānāpānaprakopajān | kṛtsnadehacaro vyāno rasasaṃvāhanodyataḥ || 243 ||

Report an error

स्वेदाऽसृक्स्रावणश्चापि पञ्चधा चेष्टयत्यपि । प्रस्पन्दनञ्चोद्वहनं पूरणञ्च विरेचनम् ॥ २४४ ॥

svedā'sṛksrāvaṇaścāpi pañcadhā ceṣṭayatyapi | praspandanañcodvahanaṃ pūraṇañca virecanam || 244 ||

Report an error

धारणञ्चेति पञ्चैताश्चेष्टाः प्रोक्ताः नभस्वतः । गत्यपक्षेपणोत्क्षेपनिमेषोन्मेषणादिकाः । प्रायः सर्वाः क्रियास्तस्मिन् प्रतिबद्धाः शरीरिणाम् ॥ २४५ ॥

dhāraṇañceti pañcaitāśceṣṭāḥ proktāḥ nabhasvataḥ | gatyapakṣepaṇotkṣepanimeṣonmeṣaṇādikāḥ | prāyaḥ sarvāḥ kriyāstasmin pratibaddhāḥ śarīriṇām || 245 ||

Report an error

क्रुद्धः सः कुरुते रोगान् प्रायशः सर्वदेहगान् । युगपत् कुपिता एते देहं भिन्द्युरसंशयम् ॥ २४६ ॥

kruddhaḥ saḥ kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān | yugapat kupitā ete dehaṃ bhindyurasaṃśayam || 246 ||

Report an error

पित्तमुष्णं द्र वं पीतं नीलं सत्त्वगुणोत्तरम् । सरं कटु लघु स्निग्धं तीक्ष्णमम्लन्तु पाकतः ॥ २४७ ॥

pittamuṣṇaṃ dra vaṃ pītaṃ nīlaṃ sattvaguṇottaram | saraṃ kaṭu laghu snigdhaṃ tīkṣṇamamlantu pākataḥ || 247 ||

Report an error

पाचकं रञ्जकञ्चापि साधकालोचके तथा । भ्राजकञ्चेति पित्तस्य नामानि स्थानभेदतः ॥ २४८ ॥

pācakaṃ rañjakañcāpi sādhakālocake tathā | bhrājakañceti pittasya nāmāni sthānabhedataḥ || 248 ||

Report an error

अग्न्याशये यकृत्प्लीह्नोर्हृदये लोचनद्वये । त्वचि सर्वशरीरेषु पित्तं निवसति क्रमात् ॥ २४९ ॥

agnyāśaye yakṛtplīhnorhṛdaye locanadvaye | tvaci sarvaśarīreṣu pittaṃ nivasati kramāt || 249 ||

Report an error

पाचकं पचते भुक्तं शेषाग्निबलवर्द्धनम् । रसमूत्रपुरीषाणि विरेचयति नित्यशः ॥ २५० ॥

pācakaṃ pacate bhuktaṃ śeṣāgnibalavarddhanam | rasamūtrapurīṣāṇi virecayati nityaśaḥ || 250 ||

Report an error

इत्यलमप्रकृतिचिन्तनेन पुनः प्रकृतमनुसरति । रञ्जकं नाम यत्पित्तं तद्र सं शोणितं नयेत् । यत्तु साधकसंज्ञं तत्कुर्याद्बुद्धिं धृतिं स्मृतम् ॥ २५१ ॥

ityalamaprakṛticintanena punaḥ prakṛtamanusarati | rañjakaṃ nāma yatpittaṃ tadra saṃ śoṇitaṃ nayet | yattu sādhakasaṃjñaṃ tatkuryādbuddhiṃ dhṛtiṃ smṛtam || 251 ||

Report an error

यदालोचकसंज्ञं तद्रू पग्रहणकारणम् । भ्राजकं कान्तिकारि स्याल्लेपाभ्यङ्गादिपाचकम् ॥ २५२ ॥

yadālocakasaṃjñaṃ tadrū pagrahaṇakāraṇam | bhrājakaṃ kāntikāri syāllepābhyaṅgādipācakam || 252 ||

Report an error

श्लेष्माश्वेतो गुरुः स्निग्धः पिच्छिलः शीतलस्तथा । तमोगुणाधिकः स्वादुर्विदग्धो लवणो भवेत् ॥ २५३ ॥

śleṣmāśveto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ śītalastathā | tamoguṇādhikaḥ svādurvidagdho lavaṇo bhavet || 253 ||

Report an error

कफस्यैतानि नामानि क्लेदनश्चावलम्बनः । रसनः स्नेहनश्चापि श्लेषणः स्थानभेदतः ॥ २५४ ॥

kaphasyaitāni nāmāni kledanaścāvalambanaḥ | rasanaḥ snehanaścāpi śleṣaṇaḥ sthānabhedataḥ || 254 ||

Report an error

आमाशयेऽथ हृदये कण्ठे शिरसि सन्धिषु । स्थानेष्वेषु मनुष्याणां श्लेष्मा तिष्ठत्यनुक्रमात् ॥ २५५ ॥

āmāśaye'tha hṛdaye kaṇṭhe śirasi sandhiṣu | sthāneṣveṣu manuṣyāṇāṃ śleṣmā tiṣṭhatyanukramāt || 255 ||

Report an error

क्लेदनः क्लेदयत्यन्नमात्मशक्त्याऽपराण्यपि । अनुगृह्णाति च श्लेष्मस्थानान्युदककर्मणा ॥ २५६ ॥

kledanaḥ kledayatyannamātmaśaktyā'parāṇyapi | anugṛhṇāti ca śleṣmasthānānyudakakarmaṇā || 256 ||

Report an error

रसयुक्तात्मवीर्येण हृदयस्यावलम्बनम् । त्रिकसन्धारणं चापि विदधात्यवलम्बनः ॥ २५७ ॥

rasayuktātmavīryeṇa hṛdayasyāvalambanam | trikasandhāraṇaṃ cāpi vidadhātyavalambanaḥ || 257 ||

Report an error

उभावपि ततः सौम्यौ तिष्ठतश्चान्तिके यतः । यतो रसान्विजानीतो रसनारसनौ समौ ॥ २५८ ॥

ubhāvapi tataḥ saumyau tiṣṭhataścāntike yataḥ | yato rasānvijānīto rasanārasanau samau || 258 ||

Report an error

स्नेहनः स्नेहदानेन समस्तेन्द्रि यतर्पणः । श्लेषणः सर्वसन्धीनां संश्लेषं विदधात्यसौ ॥ २५९ ॥

snehanaḥ snehadānena samastendri yatarpaṇaḥ | śleṣaṇaḥ sarvasandhīnāṃ saṃśleṣaṃ vidadhātyasau || 259 ||

Report an error

एते सप्त स्वयं स्थित्वा देहं दधति यन्नृणाम् । रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्राणि धातवः ॥ २६० ॥

ete sapta svayaṃ sthitvā dehaṃ dadhati yannṛṇām | rasāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjaśukrāṇi dhātavaḥ || 260 ||

Report an error

प्रीणनं जीवनं लेपः स्नेहो धारणपूरणे । गर्भोत्पादश्च कर्माणि धातूनां कथितानि हि ॥ २६१ ॥

prīṇanaṃ jīvanaṃ lepaḥ sneho dhāraṇapūraṇe | garbhotpādaśca karmāṇi dhātūnāṃ kathitāni hi || 261 ||

Report an error

गत्यर्थो रस धातुर्यस्ततोऽभवदयं रसः । सद्र वं सकलं देहे रसतीति रसः स्मृतः ॥ २६२ ॥

gatyartho rasa dhāturyastato'bhavadayaṃ rasaḥ | sadra vaṃ sakalaṃ dehe rasatīti rasaḥ smṛtaḥ || 262 ||

Report an error

सम्यक्पक्वस्य भुक्तस्य सारो निगदितो रसः । स तु द्र वः सितः शीतः स्वादुः स्निग्धश्चलो भवेत् ॥ २६३ ॥

samyakpakvasya bhuktasya sāro nigadito rasaḥ | sa tu dra vaḥ sitaḥ śītaḥ svāduḥ snigdhaścalo bhavet || 263 ||

Report an error

सर्वदेहचरस्यापि रसस्य हृदयं स्थलम् । समानमरुता पूर्वं यदयं हृदये धृतः ॥ २६४ ॥

sarvadehacarasyāpi rasasya hṛdayaṃ sthalam | samānamarutā pūrvaṃ yadayaṃ hṛdaye dhṛtaḥ || 264 ||

Report an error

आरुह्य धमनीर्गत्वा धातून् सर्वानयं रसः । पुष्णाति तदनु स्वीयैर्व्याप्नोति च तनुं गुणैः ॥ २६५ ॥

āruhya dhamanīrgatvā dhātūn sarvānayaṃ rasaḥ | puṣṇāti tadanu svīyairvyāpnoti ca tanuṃ guṇaiḥ || 265 ||

Report an error

मन्दवह्निविदग्धस्तु कटुर्वाऽम्लो भवेद्र सः । स कुर्याद्बहुलान् रोगान् विषकृत्यं करोत्यपि ॥ २६६ ॥

mandavahnividagdhastu kaṭurvā'mlo bhavedra saḥ | sa kuryādbahulān rogān viṣakṛtyaṃ karotyapi || 266 ||

Report an error

यदा रसो यकृद्याति तत्र रञ्जकपितत्तः । रागंपाकं च सम्प्राप्य स भवेद्र क्तसंज्ञकः ॥ २६७ ॥

yadā raso yakṛdyāti tatra rañjakapitattaḥ | rāgaṃpākaṃ ca samprāpya sa bhavedra ktasaṃjñakaḥ || 267 ||

Report an error

रक्तं सर्वशरीरस्थं जीवस्याधारमुत्तमम् । स्निग्धं गुरु चलं स्वादु विदग्धं पित्तवद्भवेत् ॥ २६८ ॥

raktaṃ sarvaśarīrasthaṃ jīvasyādhāramuttamam | snigdhaṃ guru calaṃ svādu vidagdhaṃ pittavadbhavet || 268 ||

Report an error

यकृत् प्लीहा च रक्तस्य मुख्यस्थानन्तयोः स्थितम् । अन्यत्र संस्थितवतां रक्तानां पोषकं भवेत् ॥ २६९ ॥

yakṛt plīhā ca raktasya mukhyasthānantayoḥ sthitam | anyatra saṃsthitavatāṃ raktānāṃ poṣakaṃ bhavet || 269 ||

Report an error

शोणितं स्वाग्निना पक्वं वायुना च घनीकृतम् । तदेव मांसं जानीयात्तस्य भेदानपि ब्रुवे ॥ २७० ॥

śoṇitaṃ svāgninā pakvaṃ vāyunā ca ghanīkṛtam | tadeva māṃsaṃ jānīyāttasya bhedānapi bruve || 270 ||

Report an error

यथाऽथमूष्मणा युक्तो वायुः स्रोतांसिदारयेत् । अनुप्रविश्य पिशितं पेशीर्विभजते तथा ॥ २७१ ॥

yathā'thamūṣmaṇā yukto vāyuḥ srotāṃsidārayet | anupraviśya piśitaṃ peśīrvibhajate tathā || 271 ||

Report an error

मांसपेश्यः समाख्याता नृणां पञ्च शतानि हि ॥ २७२ ॥

māṃsapeśyaḥ samākhyātā nṛṇāṃ pañca śatāni hi || 272 ||

Report an error

तासां शतानि चत्वारि शाखासु कथितान्यथ । कोष्ठे षडुत्तरा षष्टिः कथिता मुनिपुङ्गवैः । ग्रीवाया ऊर्ध्वगास्तास्तु चतुस्त्रिंशत् प्रकीर्त्तिताः ॥ २७३ ॥

tāsāṃ śatāni catvāri śākhāsu kathitānyatha | koṣṭhe ṣaḍuttarā ṣaṣṭiḥ kathitā munipuṅgavaiḥ | grīvāyā ūrdhvagāstāstu catustriṃśat prakīrttitāḥ || 273 ||

Report an error

स्त्रीणामपि भवन्त्येताः किन्तु विंशतिरुत्तराः । गर्भाशये गर्भमार्गे योनौ च स्तनयोरपि ॥ २७४ ॥

strīṇāmapi bhavantyetāḥ kintu viṃśatiruttarāḥ | garbhāśaye garbhamārge yonau ca stanayorapi || 274 ||

Report an error

पुंसां पेश्यः पुरस्ताद्याः प्रोक्ता मेहनमुष्कजाः । स्त्रीणामावृत्य तिष्ठन्ति फलमन्तर्गतं हि ताः ॥ २७५ ॥

puṃsāṃ peśyaḥ purastādyāḥ proktā mehanamuṣkajāḥ | strīṇāmāvṛtya tiṣṭhanti phalamantargataṃ hi tāḥ || 275 ||

Report an error

शिरास्नाय्वस्थिपर्वाणि सन्धयश्च शरीरिणाम् । पेशीभिःसंवृतान्येव बलवन्ति भवन्ति हि ॥ २७६ ॥

śirāsnāyvasthiparvāṇi sandhayaśca śarīriṇām | peśībhiḥsaṃvṛtānyeva balavanti bhavanti hi || 276 ||

Report an error

यन्मांसं स्वाग्निना पक्वं तन्मेद इति कथ्यते । तदतीव गुरु स्निग्धं बलकार्यतिबृंहणम् ॥ २७७ ॥

yanmāṃsaṃ svāgninā pakvaṃ tanmeda iti kathyate | tadatīva guru snigdhaṃ balakāryatibṛṃhaṇam || 277 ||

Report an error

मेदो हि सर्वभूतानामुदरेष्वस्थि संस्थितम् । अत एवोदरे वृद्धिः प्रायो मेदस्विनो भवेत् ॥ २७८ ॥

medo hi sarvabhūtānāmudareṣvasthi saṃsthitam | ata evodare vṛddhiḥ prāyo medasvino bhavet || 278 ||

Report an error

मेदो यत् स्वाग्निना पक्वं वायुना चातिशोषितम् ॥ २७९ ॥

medo yat svāgninā pakvaṃ vāyunā cātiśoṣitam || 279 ||

Report an error

तदस्थिसंज्ञां लभते स सारः सर्वविग्रहे । अभ्यन्तरगतैः सारैर्यथा तिष्ठन्ति भूरुहाः ॥ २८० ॥

tadasthisaṃjñāṃ labhate sa sāraḥ sarvavigrahe | abhyantaragataiḥ sārairyathā tiṣṭhanti bhūruhāḥ || 280 ||

Report an error

अस्थिसारैस्तथा देहा ध्रियन्ते देहिनो ध्रुवम् । तस्माच्चिरविनष्टेषु त्वङ्मांसेषु शरीरिणाम् । अस्थीनि न विनश्यन्ति सारा एतानि सर्वथा ॥ २८१ ॥

asthisāraistathā dehā dhriyante dehino dhruvam | tasmācciravinaṣṭeṣu tvaṅmāṃseṣu śarīriṇām | asthīni na vinaśyanti sārā etāni sarvathā || 281 ||

Report an error

शल्यतन्त्रेऽस्थिखण्डानांशतत्रयमुदाहृतम् ॥ २८२ ॥

śalyatantre'sthikhaṇḍānāṃśatatrayamudāhṛtam || 282 ||

Report an error

तान्येवात्र निगद्यन्ते तेषां स्थानानि यानि च । सविंशतिशतं त्वस्थ्नां शाखासु कथितं बुधैः ॥ २८३ ॥

tānyevātra nigadyante teṣāṃ sthānāni yāni ca | saviṃśatiśataṃ tvasthnāṃ śākhāsu kathitaṃ budhaiḥ || 283 ||

Report an error

पार्श्वयोः श्रोणिफलके वक्षःपृष्ठोदरेषु च । जानीयाद्भिषगेतेषु शतं सप्तदशोत्तरम् । ग्रीवायामूर्ध्वगां विद्यादस्थ्नां षष्टिंत्रिसंयुताम् ॥ २८४ ॥

pārśvayoḥ śroṇiphalake vakṣaḥpṛṣṭhodareṣu ca | jānīyādbhiṣageteṣu śataṃ saptadaśottaram | grīvāyāmūrdhvagāṃ vidyādasthnāṃ ṣaṣṭiṃtrisaṃyutām || 284 ||

Report an error

एतान्यस्थीनि पञ्चविधानि भवन्ति तानि यथा । तरुणानि कपालानि रुचकानि भवन्ति हि । वलयानीति तानि स्युर्नलकानि च कानि चित् ॥ २८५ ॥

etānyasthīni pañcavidhāni bhavanti tāni yathā | taruṇāni kapālāni rucakāni bhavanti hi | valayānīti tāni syurnalakāni ca kāni cit || 285 ||

Report an error

अक्षिकोश श्रुतिघ्राणग्रीवासु तरुणानि च ॥ २८६ ॥

akṣikośa śrutighrāṇagrīvāsu taruṇāni ca || 286 ||

Report an error

शिरः शङ्खकपोलेषु ताल्वं सप्रोथजानुषु । कपालानि भवन्त्येषु दन्तेषु रुचकानि च ॥ २८७ ॥

śiraḥ śaṅkhakapoleṣu tālvaṃ saprothajānuṣu | kapālāni bhavantyeṣu danteṣu rucakāni ca || 287 ||

Report an error

पार्ष्ण्योः पार्श्वयुगे पृष्ठे वक्षोजठरपायुषु । पादयोर्वलयानि स्युर्नलकानि ब्रुवेऽधुना ॥ २८८ ॥

pārṣṇyoḥ pārśvayuge pṛṣṭhe vakṣojaṭharapāyuṣu | pādayorvalayāni syurnalakāni bruve'dhunā || 288 ||

Report an error

हस्ते पादाङ्गुलितले कूर्च्चे च मणिबन्धके । बाहूजङ्घाद्वये चापि जानीयान्नलकानि तु ॥ २८९ ॥

haste pādāṅgulitale kūrcce ca maṇibandhake | bāhūjaṅghādvaye cāpi jānīyānnalakāni tu || 289 ||

Report an error

मांसान्यन्त्राणि बद्धानि शिराभिः स्नायुभिस्तथा । अस्थीन्यालम्बनं कृत्वा न दीर्यन्ते पतन्ति च ॥ २९० ॥

māṃsānyantrāṇi baddhāni śirābhiḥ snāyubhistathā | asthīnyālambanaṃ kṛtvā na dīryante patanti ca || 290 ||

Report an error

अस्थि यत् स्वाग्निना पक्वं तस्य सारो भवेद्घनः । यः स्वेदवत् पृथग्भूतः स मज्जेत्यभिधीयते ॥ २९१ ॥

asthi yat svāgninā pakvaṃ tasya sāro bhavedghanaḥ | yaḥ svedavat pṛthagbhūtaḥ sa majjetyabhidhīyate || 291 ||

Report an error

स्थूलास्थिषु विशेषेण मज्जा त्वभ्यन्तरे स्थितः ॥ २९२ ॥

sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tvabhyantare sthitaḥ || 292 ||

Report an error

रसाद्र क्तं ततो मांसं मांसान्मेदः प्रजायते । मेदसोऽस्थि ततो मज्जा मज्ज्ञः शुक्रस्य सम्भवः ॥ २९३ ॥

rasādra ktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedaḥ prajāyate | medaso'sthi tato majjā majjñaḥ śukrasya sambhavaḥ || 293 ||

Report an error

Illustration: Verse & Place (Project-owned).