अध्याय १
Śrīmadbhāvamiśrapraṇītaḥ bhāva prakāśaḥ pūrva …
॥
A chapter of the Bhavaprakasha.
Part 1 of 4: verses 1–293 of 1,170·Sanskrit with transliteration
श्रीमद्भावमिश्रप्रणीतः भाव प्रकाशः पूर्व खण्डम् ।
गजमुखममरप्रवरं सिद्धिकरं विघ्नहर्तारम् ।
गुरुमवगमनयनप्रदमिष्टकरीमिष्टदेवतां वन्दे ॥ १ ॥
śrīmadbhāvamiśrapraṇītaḥ bhāva prakāśaḥ pūrva khaṇḍam |
gajamukhamamarapravaraṃ siddhikaraṃ vighnahartāram |
gurumavagamanayanapradamiṣṭakarīmiṣṭadevatāṃ vande || 1 ||
आयुर्वेदागमनं क्रमेण येनाभवद्भूमौ ।
प्रथमं लिखामि तमहं नानातन्त्राणि संदृश्य ॥ २ ॥
āyurvedāgamanaṃ krameṇa yenābhavadbhūmau |
prathamaṃ likhāmi tamahaṃ nānātantrāṇi saṃdṛśya || 2 ||
आयुर्हिताहितं व्याधेर्निदानं शमनं तथा ।
विद्यते यत्र विद्वद्भिः स आयुर्वेद उच्यते ॥ ३ ॥
āyurhitāhitaṃ vyādhernidānaṃ śamanaṃ tathā |
vidyate yatra vidvadbhiḥ sa āyurveda ucyate || 3 ||
अनेन पुरुषो यस्मादायुर्विन्दति वेत्ति च ।
तस्मान्मुनिवरैरेष आयुर्वेद इति स्मृतः ॥ ४ ॥
anena puruṣo yasmādāyurvindati vetti ca |
tasmānmunivaraireṣa āyurveda iti smṛtaḥ || 4 ||
विधाताऽथर्वसर्वस्वमायुर्वेदं प्रकाशयन् ।
स्वनाम्ना संहितां चक्रे लक्षश्लोकमयीमृजुम् ॥ ५ ॥
vidhātā'tharvasarvasvamāyurvedaṃ prakāśayan |
svanāmnā saṃhitāṃ cakre lakṣaślokamayīmṛjum || 5 ||
ततः प्रजापतिं दक्षं दक्षं सकलकर्मसु ।
विधिर्धीनीरधिः साङ्गमायुर्वेदमुपादिशत् ॥ ६ ॥
tataḥ prajāpatiṃ dakṣaṃ dakṣaṃ sakalakarmasu |
vidhirdhīnīradhiḥ sāṅgamāyurvedamupādiśat || 6 ||
अथ दक्षः क्रियादक्षः स्वर्वैद्यौ वेदमायुषः ।
वेदयामास विद्वांसौ सूर्यांशौ सुरसत्तमौ ॥ ७ ॥
atha dakṣaḥ kriyādakṣaḥ svarvaidyau vedamāyuṣaḥ |
vedayāmāsa vidvāṃsau sūryāṃśau surasattamau || 7 ||
दक्षादधीत्य दस्रौ वितनुतः संहितां स्वीयाम् ।
सकलचिकित्सकलोकप्रतिपत्तिविवृद्धये धन्याम् ॥ ८ ॥
dakṣādadhītya dasrau vitanutaḥ saṃhitāṃ svīyām |
sakalacikitsakalokapratipattivivṛddhaye dhanyām || 8 ||
स्वयम्भुवः शिरश्छिन्नं भैरवेण रुषाऽथ तत् ।
अश्विभ्यां संहितं तस्मात्तौ जातौ यज्ञभागिनौ ॥ ९ ॥
svayambhuvaḥ śiraśchinnaṃ bhairaveṇa ruṣā'tha tat |
aśvibhyāṃ saṃhitaṃ tasmāttau jātau yajñabhāginau || 9 ||
देवासुररणे देवा दैत्यैर्ये सक्षताः कृताः ।
अक्षतास्ते कृताः सद्यो दस्राभ्यामद्भुतं महत् ॥ १० ॥
devāsuraraṇe devā daityairye sakṣatāḥ kṛtāḥ |
akṣatāste kṛtāḥ sadyo dasrābhyāmadbhutaṃ mahat || 10 ||
वज्रिणोऽभूद् भुजस्तम्भः स दस्राभ्यां चिकित्सितः ।
सोमान्निपतितश्चन्द्र स्ताभ्यामेव सुखी कृतः ॥ ११ ॥
vajriṇo'bhūd bhujastambhaḥ sa dasrābhyāṃ cikitsitaḥ |
somānnipatitaścandra stābhyāmeva sukhī kṛtaḥ || 11 ||
विशीर्णा दशनाः पूष्णो नेत्रे नष्टे भगस्य च ।
शशिनो राजयक्ष्माऽभूदश्विभ्यां ते चिकित्सिताः ॥ १२ ॥
viśīrṇā daśanāḥ pūṣṇo netre naṣṭe bhagasya ca |
śaśino rājayakṣmā'bhūdaśvibhyāṃ te cikitsitāḥ || 12 ||
भार्गवश्च्यवनः कामी वृद्धः सन् विकृतिं गतः ।
वीर्यवर्णस्वरोपेतः कृतोऽश्विभ्यां पुनर्युवा ॥ १३ ॥
bhārgavaścyavanaḥ kāmī vṛddhaḥ san vikṛtiṃ gataḥ |
vīryavarṇasvaropetaḥ kṛto'śvibhyāṃ punaryuvā || 13 ||
एतैश्चान्यैश्च बहुभिः कर्मभिर्भिषजां वरौ ।
बभूवतुर्भृशं पूज्याविन्द्रा दीनां दिवौकसाम् ॥ १४ ॥
etaiścānyaiśca bahubhiḥ karmabhirbhiṣajāṃ varau |
babhūvaturbhṛśaṃ pūjyāvindrā dīnāṃ divaukasām || 14 ||
संदृश्य दस्रयोरिन्द्र ः! कर्माण्येतानि यत्नवान् ।
आयुर्वेदं निरुद्वेगं तौ ययाचे शचीपतिः ॥ १५ ॥
saṃdṛśya dasrayorindra ḥ! karmāṇyetāni yatnavān |
āyurvedaṃ nirudvegaṃ tau yayāce śacīpatiḥ || 15 ||
नासत्यौ सत्यसन्धेन शक्रेण किल याचितौ ।
आयुर्वेदं यथाऽधीतं ददतुः शतमन्यवे ॥ १६ ॥
nāsatyau satyasandhena śakreṇa kila yācitau |
āyurvedaṃ yathā'dhītaṃ dadatuḥ śatamanyave || 16 ||
नासत्याभ्यामधीत्यैव आयुर्वेदं शतक्रतुः ।
अध्यापयामास बहूनात्रेयप्रमुखान्मुनीन् ॥ १७ ॥
nāsatyābhyāmadhītyaiva āyurvedaṃ śatakratuḥ |
adhyāpayāmāsa bahūnātreyapramukhānmunīn || 17 ||
एकदा जगदालोक्य गदाकुलमितस्ततः ।
चिन्तयामास भगवानात्रेयो मुनिपुङ्गवः ॥ १८ ॥
ekadā jagadālokya gadākulamitastataḥ |
cintayāmāsa bhagavānātreyo munipuṅgavaḥ || 18 ||
किं करोमि क्व गच्छामि कथं लोका निरामयाः ।
भवन्ति सामयानेतान्न शक्नोमि निरीक्षितुम् ॥ १९ ॥
kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ lokā nirāmayāḥ |
bhavanti sāmayānetānna śaknomi nirīkṣitum || 19 ||
दयालुरहमत्यर्थं स्वभावो दुरतिक्रमः ।
एतेषां दुःखतो दुःखं ममापि हृदयेऽधिकम् ॥ २० ॥
dayālurahamatyarthaṃ svabhāvo duratikramaḥ |
eteṣāṃ duḥkhato duḥkhaṃ mamāpi hṛdaye'dhikam || 20 ||
आयुर्वेदं पठिष्यामि नैरुज्याय शरीरिणाम् ।
इति निश्चित्य गतवानात्रेयस्त्रिदशालयम् ॥ २१ ॥
āyurvedaṃ paṭhiṣyāmi nairujyāya śarīriṇām |
iti niścitya gatavānātreyastridaśālayam || 21 ||
तत्र मन्दिरमिन्द्र स्य गत्वा शक्रं ददर्श सः ।
सिंहासनसमासीनं स्तूयमानं सुरर्षिभिः ॥ २२ ॥
tatra mandiramindra sya gatvā śakraṃ dadarśa saḥ |
siṃhāsanasamāsīnaṃ stūyamānaṃ surarṣibhiḥ || 22 ||
भासयन्तं दिशो भासा भास्करप्रतिमं त्विषा ।
आयुर्वेदमहाचार्यं शिरोधार्यं दिवौकसाम् ॥ २३ ॥
bhāsayantaṃ diśo bhāsā bhāskarapratimaṃ tviṣā |
āyurvedamahācāryaṃ śirodhāryaṃ divaukasām || 23 ||
शक्रस्तु तं निरीक्ष्यैवं त्यक्तसिंहासनः स्थितः ।
तमग्रे पूजयामास भृशं भूरितपःकृशम् ॥ २४ ॥
śakrastu taṃ nirīkṣyaivaṃ tyaktasiṃhāsanaḥ sthitaḥ |
tamagre pūjayāmāsa bhṛśaṃ bhūritapaḥkṛśam || 24 ||
कुशलं परिपप्रच्छ तथागमनकारणम् ।
स मुनिर्वक्तुमारेभे निजागमनकारणम् ॥ २५ ॥
kuśalaṃ paripapraccha tathāgamanakāraṇam |
sa munirvaktumārebhe nijāgamanakāraṇam || 25 ||
देवराज न जानासि दिव एव यतो भवान् ।
विधात्रा विहितो यत्नात्त्रिलोकीलोकपालकः ॥ २६ ॥
devarāja na jānāsi diva eva yato bhavān |
vidhātrā vihito yatnāttrilokīlokapālakaḥ || 26 ||
व्याधिभिर्व्यथिता लोकाः शोकाकुलितचेतसः ।
भूतले सन्ति सन्तापं तेषां हन्तुं कृपां कुरु ॥ २७ ॥
vyādhibhirvyathitā lokāḥ śokākulitacetasaḥ |
bhūtale santi santāpaṃ teṣāṃ hantuṃ kṛpāṃ kuru || 27 ||
आयुर्वेदोपदेशं मे कुरु कारुण्यतो नृणाम् ।
तथेत्युक्त्वा सहस्राक्षोऽध्यापयामास तं मुनिम् ॥ २८ ॥
āyurvedopadeśaṃ me kuru kāruṇyato nṛṇām |
tathetyuktvā sahasrākṣo'dhyāpayāmāsa taṃ munim || 28 ||
मुनीन्द्र इन्द्र तः साङ्गमायुर्वेदमधीत्य सः ।
अभिनन्द्य तमाशीर्भिराजगाम पुनर्महीम् ॥ २९ ॥
munīndra indra taḥ sāṅgamāyurvedamadhītya saḥ |
abhinandya tamāśīrbhirājagāma punarmahīm || 29 ||
अथात्रेयो मुनिश्रेष्ठो भगवान्करुणाकरः ।
स्वनाम्ना संहितां चक्रे नरवर्गानुकम्पया ॥ ३० ॥
athātreyo muniśreṣṭho bhagavānkaruṇākaraḥ |
svanāmnā saṃhitāṃ cakre naravargānukampayā || 30 ||
ततोऽग्निवेशं भेडञ्च जातूकर्णं पराशरम् ।
क्षीरपाणिञ्च हारीतमायुर्वेदमपाठयत् ॥ ३१ ॥
tato'gniveśaṃ bheḍañca jātūkarṇaṃ parāśaram |
kṣīrapāṇiñca hārītamāyurvedamapāṭhayat || 31 ||
तन्त्रस्य कर्त्ता प्रथममग्निवेशोऽभवत्पुरा ।
ततो भेडादयश्चक्रुः स्वं स्वं तन्त्रं कृतानि च ॥ ३२ ॥
tantrasya karttā prathamamagniveśo'bhavatpurā |
tato bheḍādayaścakruḥ svaṃ svaṃ tantraṃ kṛtāni ca || 32 ||
श्रावयामासुरात्रेयं मुनिवृन्देन वन्दितम् ।
श्रुत्वा च तानि तन्त्राणि हृष्टोऽभूदत्रिनन्दनः ॥ ३३ ॥
śrāvayāmāsurātreyaṃ munivṛndena vanditam |
śrutvā ca tāni tantrāṇi hṛṣṭo'bhūdatrinandanaḥ || 33 ||
यथावत्सूत्रितं दृष्ट्वा प्रहृष्टा मुनयोऽभवन् ।
दिवि देवर्षयो देवाः श्रुत्वा साध्विति चाब्रुवन् ॥ ३४ ॥
yathāvatsūtritaṃ dṛṣṭvā prahṛṣṭā munayo'bhavan |
divi devarṣayo devāḥ śrutvā sādhviti cābruvan || 34 ||
एकदा हिमवत्पार्श्वे दैवादागत्य सङ्गताः ।
मुनयो बहवस्तेषां नामभिः कथयाम्यहम् ॥ ३५ ॥
ekadā himavatpārśve daivādāgatya saṅgatāḥ |
munayo bahavasteṣāṃ nāmabhiḥ kathayāmyaham || 35 ||
भरद्वाजो मुनिवरः प्रथमं समुपागतः ।
ततोऽङ्गिरास्ततो गर्गो मरीचिर्भृगुभार्गवौ ॥ ३६ ॥
bharadvājo munivaraḥ prathamaṃ samupāgataḥ |
tato'ṅgirāstato gargo marīcirbhṛgubhārgavau || 36 ||
पुलस्त्योऽगस्तिरसितो वसिष्ठः सपराशरः ।
हारीतो गौतमः सांख्यो मैत्रेयश्च्यवनोऽपि च ॥ ३७ ॥
pulastyo'gastirasito vasiṣṭhaḥ saparāśaraḥ |
hārīto gautamaḥ sāṃkhyo maitreyaścyavano'pi ca || 37 ||
जमदग्निश्च गार्ग्यश्च कश्यपः काश्यपोऽपि च ।
नारदो वामदेवश्च मार्कण्डेयः कपिञ्जलः ॥ ३८ ॥
jamadagniśca gārgyaśca kaśyapaḥ kāśyapo'pi ca |
nārado vāmadevaśca mārkaṇḍeyaḥ kapiñjalaḥ || 38 ||
शाण्डिल्यः सहकौण्डिन्यः शाकुनेयश्चशौनकः ।
आश्वलायनसांकृत्यौ विश्वामित्रः परीक्षकः ॥ ३९ ॥
śāṇḍilyaḥ sahakauṇḍinyaḥ śākuneyaścaśaunakaḥ |
āśvalāyanasāṃkṛtyau viśvāmitraḥ parīkṣakaḥ || 39 ||
देवलो गालवो धौम्यः काप्यकात्यायनावुभौ ।
काङ्कायनो वैजपेयः कुशिको बादरायणः ॥ ४० ॥
devalo gālavo dhaumyaḥ kāpyakātyāyanāvubhau |
kāṅkāyano vaijapeyaḥ kuśiko bādarāyaṇaḥ || 40 ||
हिरण्याक्षश्च लौगाक्षिः शरलोमा च गोभिलः ।
वैखानसा वालखिल्यास्तथैवान्ये महर्षयः ॥ ४१ ॥
hiraṇyākṣaśca laugākṣiḥ śaralomā ca gobhilaḥ |
vaikhānasā vālakhilyāstathaivānye maharṣayaḥ || 41 ||
ब्रह्मज्ञानस्य निधयो यमस्य नियमस्य च ।
तपसस्तेजसा दीप्ता हूयमाना इवाग्नयः ॥ ४२ ॥
brahmajñānasya nidhayo yamasya niyamasya ca |
tapasastejasā dīptā hūyamānā ivāgnayaḥ || 42 ||
सुखोपविष्टास्ते तत्र सर्वे चक्रुः कथामिमाम् ।
धर्मार्थकाममोक्षाणां मूलमुक्तं कलेवरम् ।
तच्च सर्वार्थसंसिद्ध्यै भवेद्यदि निरामयम् ॥ ४३ ॥
sukhopaviṣṭāste tatra sarve cakruḥ kathāmimām |
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ mūlamuktaṃ kalevaram |
tacca sarvārthasaṃsiddhyai bhavedyadi nirāmayam || 43 ||
तपः स्वाध्यायधर्माणां ब्रह्मचर्यव्रतायुषाम् ।
हर्त्तारः प्रसृता रोगा यत्र तत्र च सर्वशः ॥ ४४ ॥
tapaḥ svādhyāyadharmāṇāṃ brahmacaryavratāyuṣām |
harttāraḥ prasṛtā rogā yatra tatra ca sarvaśaḥ || 44 ||
रोगाः कार्श्यकरा बलक्षयकरा देहस्य चेष्टाहरा ।
दृष्टा इन्द्रि यशक्तिसङ्क्षयकराः सर्वाङ्गपीडाकराः ।
धर्मार्थाखिलकाममुक्तिषु महाविघ्नस्वरूपा बलात् ।
प्राणानाशु हरन्ति सन्ति यदि ते क्षेमं कुतः प्राणिनाम् ॥ ४५ ॥
rogāḥ kārśyakarā balakṣayakarā dehasya ceṣṭāharā |
dṛṣṭā indri yaśaktisaṅkṣayakarāḥ sarvāṅgapīḍākarāḥ |
dharmārthākhilakāmamuktiṣu mahāvighnasvarūpā balāt |
prāṇānāśu haranti santi yadi te kṣemaṃ kutaḥ prāṇinām || 45 ||
तत्तेषां प्रशमाय कश्चन विधिश्चिन्त्यो भवद्भिर्बुधै- ।
र्योग्यैरित्यभिधाय संसदि भरद्वाजं मुनिं तेऽब्रुवन् ।
त्वं योग्यो भगवन् सहस्रनयनं याचस्व लब्धं क्रमा- ।
दायुर्वेदमधीत्य यं गदभयान्मुक्ता भवामो वयम् ॥ ४६ ॥
tatteṣāṃ praśamāya kaścana vidhiścintyo bhavadbhirbudhai- |
ryogyairityabhidhāya saṃsadi bharadvājaṃ muniṃ te'bruvan |
tvaṃ yogyo bhagavan sahasranayanaṃ yācasva labdhaṃ kramā- |
dāyurvedamadhītya yaṃ gadabhayānmuktā bhavāmo vayam || 46 ||
इत्थं स मुनिभिर्योग्यैः प्रार्थितो विनयान्वितैः ।
भरद्वाजो मुनिश्रेष्ठो जगाम त्रिदशालयम् ॥ ४७ ॥
itthaṃ sa munibhiryogyaiḥ prārthito vinayānvitaiḥ |
bharadvājo muniśreṣṭho jagāma tridaśālayam || 47 ||
तत्रेन्द्र भवनं गत्वा सुरर्षिगणमध्यगम् ।
दृष्टवान् वृत्रहन्तारं दीप्यमानमिवानलम् ॥ ४८ ॥
tatrendra bhavanaṃ gatvā surarṣigaṇamadhyagam |
dṛṣṭavān vṛtrahantāraṃ dīpyamānamivānalam || 48 ||
दृष्ट्वैव स मुनिं प्राह भगवान् मघवा मुदा ।
धर्मज्ञ स्वागतं तेऽथ मुनिं तं समपूजयत् ॥ ४९ ॥
dṛṣṭvaiva sa muniṃ prāha bhagavān maghavā mudā |
dharmajña svāgataṃ te'tha muniṃ taṃ samapūjayat || 49 ||
सोऽभिगम्य जयाशीर्भिरभिनन्द्य सुरेश्वरम् ।
ऋषीणां वचनं सम्यक् श्रावयामास तत्त्वतः ॥ ५० ॥
so'bhigamya jayāśīrbhirabhinandya sureśvaram |
ṛṣīṇāṃ vacanaṃ samyak śrāvayāmāsa tattvataḥ || 50 ||
व्याधयो हि समुत्पन्नाः सर्वप्राणिभयङ्कराः ।
तेषां प्रशमनोपायं यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ५१ ॥
vyādhayo hi samutpannāḥ sarvaprāṇibhayaṅkarāḥ |
teṣāṃ praśamanopāyaṃ yathāvadvaktumarhasi || 51 ||
अपाठयन्मुनिं साङ्गमायुर्वेदं शतक्रतुः ।
जीवेद्वर्षसहस्राणि देही नीरुङ् निशम्य यम् ॥ ५२ ॥
apāṭhayanmuniṃ sāṅgamāyurvedaṃ śatakratuḥ |
jīvedvarṣasahasrāṇi dehī nīruṅ niśamya yam || 52 ||
सोऽनन्तपारं त्रिस्कन्धमायुर्वेदं महामुनिः ।
यथावदचिरात्सर्वं बुबुधे तन्मना मुनिः ॥ ५३ ॥
so'nantapāraṃ triskandhamāyurvedaṃ mahāmuniḥ |
yathāvadacirātsarvaṃ bubudhe tanmanā muniḥ || 53 ||
तेनायुः सुचिरं लेभे भरद्वाजो निरामयम् ।
अन्यानपि मुनींश्चक्रे नीरुजः सुचिरायुषः ॥ ५४ ॥
tenāyuḥ suciraṃ lebhe bharadvājo nirāmayam |
anyānapi munīṃścakre nīrujaḥ sucirāyuṣaḥ || 54 ||
तत्तन्त्रजनितज्ञानचक्षुषा ऋषयोऽखिलाः ।
गुणान्द्र व्याणि कर्माणि दृष्ट्वा तद्विधिमाश्रिताः ॥ ५५ ॥
tattantrajanitajñānacakṣuṣā ṛṣayo'khilāḥ |
guṇāndra vyāṇi karmāṇi dṛṣṭvā tadvidhimāśritāḥ || 55 ||
आरोग्यं लेभिरे दीर्घमायुश्च सुखसंयुतम् ।
आयुर्वेदोक्तविधिनाऽन्येऽपि स्युर्मुनयो यथा ॥ ५६ ॥
ārogyaṃ lebhire dīrghamāyuśca sukhasaṃyutam |
āyurvedoktavidhinā'nye'pi syurmunayo yathā || 56 ||
यदा मत्स्यावतारेण हरिणा वेद उद्धृतः ।
तदा शेषश्च तत्रैव वेदं साङ्गमवाप्तवान् ॥ ५७ ॥
yadā matsyāvatāreṇa hariṇā veda uddhṛtaḥ |
tadā śeṣaśca tatraiva vedaṃ sāṅgamavāptavān || 57 ||
अथर्वान्तर्गतं सम्यगायुर्वेदं च लब्धवान् ।
एकदा स महीवृत्तं द्र ष्टुं चर इवागतः ॥ ५८ ॥
atharvāntargataṃ samyagāyurvedaṃ ca labdhavān |
ekadā sa mahīvṛttaṃ dra ṣṭuṃ cara ivāgataḥ || 58 ||
तत्रलोकान् गदैर्ग्रस्तान् व्यथया परिपीडितान् ।
स्थलेषु बहुषु व्यग्रान् म्रियमाणांश्च दृष्टवान् ॥ ५९ ॥
tatralokān gadairgrastān vyathayā paripīḍitān |
sthaleṣu bahuṣu vyagrān mriyamāṇāṃśca dṛṣṭavān || 59 ||
तान्दृष्ट्वातिदयायुक्तस्तेषां दुःखेन दुःखितः ।
अनन्तश्चिन्तयामास रोगोपशमकारणम् ॥ ६० ॥
tāndṛṣṭvātidayāyuktasteṣāṃ duḥkhena duḥkhitaḥ |
anantaścintayāmāsa rogopaśamakāraṇam || 60 ||
सञ्चिन्त्य स स्वयं तत्र मुनेः पुत्रो बभूव ह ।
प्रसिद्धस्य विशुद्धस्य वेदवेदाङ्गवेदिनः ॥ ६१ ॥
sañcintya sa svayaṃ tatra muneḥ putro babhūva ha |
prasiddhasya viśuddhasya vedavedāṅgavedinaḥ || 61 ||
यतश्चर इवायातो न ज्ञातः केनचिद्यतः ।
तस्माच्चरकनाम्नासौ ख्यातश्च क्षितिमण्डले ॥ ६२ ॥
yataścara ivāyāto na jñātaḥ kenacidyataḥ |
tasmāccarakanāmnāsau khyātaśca kṣitimaṇḍale || 62 ||
स भाति चरकाचार्यो देवाचार्यो यथा दिवि ।
सहस्रवदनस्यांशो येन ध्वंसो रुजां कृतः ॥ ६३ ॥
sa bhāti carakācāryo devācāryo yathā divi |
sahasravadanasyāṃśo yena dhvaṃso rujāṃ kṛtaḥ || 63 ||
आत्रेयस्य मुनेः शिष्या अग्निवेशादयोऽभवन् ।
मुनयो बहवस्तैश्च कृतं तन्त्रं स्वकं स्वकम् ॥ ६४ ॥
ātreyasya muneḥ śiṣyā agniveśādayo'bhavan |
munayo bahavastaiśca kṛtaṃ tantraṃ svakaṃ svakam || 64 ||
तेषां तन्त्राणि संस्कृत्य समाहृत्य विपश्चिता ।
चरकेणात्मनो नाम्ना ग्रन्थोऽय चरकः कृतः ॥ ६५ ॥
teṣāṃ tantrāṇi saṃskṛtya samāhṛtya vipaścitā |
carakeṇātmano nāmnā grantho'ya carakaḥ kṛtaḥ || 65 ||
एकदा देवराजस्य दृष्टिर्निपतिता भुवि ।
तत्र तेन नरा दृष्टा व्याधिभिर्भृशपीडिताः ॥ ६६ ॥
ekadā devarājasya dṛṣṭirnipatitā bhuvi |
tatra tena narā dṛṣṭā vyādhibhirbhṛśapīḍitāḥ || 66 ||
तान्दृष्ट्वा हृदयं तस्य दयया परिपीडितम् ।
दयार्द्र हृदयः शक्रो धन्वन्तरिमुवाच ह ॥ ६७ ॥
tāndṛṣṭvā hṛdayaṃ tasya dayayā paripīḍitam |
dayārdra hṛdayaḥ śakro dhanvantarimuvāca ha || 67 ||
धन्वन्तरे सुरश्रेष्ठ भगवन् किञ्चिदुच्यते ।
योग्यो भवसि भूतानामुपकारपरो भव ॥ ६८ ॥
dhanvantare suraśreṣṭha bhagavan kiñciducyate |
yogyo bhavasi bhūtānāmupakāraparo bhava || 68 ||
उपकाराय लोकानां केन किं न कृतं पुरा ।
त्रैलोक्याधिपतिर्विष्णुरभून्मत्स्यादिरूपवान् ॥ ६९ ॥
upakārāya lokānāṃ kena kiṃ na kṛtaṃ purā |
trailokyādhipatirviṣṇurabhūnmatsyādirūpavān || 69 ||
तस्मात्त्वं पृथिवीं याहि काशीमध्ये नृपो भव ।
प्रतीकाराय रोगाणामायुर्वेदं प्रकाशय ॥ ७० ॥
tasmāttvaṃ pṛthivīṃ yāhi kāśīmadhye nṛpo bhava |
pratīkārāya rogāṇāmāyurvedaṃ prakāśaya || 70 ||
इत्युक्त्वा सुरशार्दूलः सर्वभूतहितेप्सया ।
समस्तमायुषो वेदं धन्वन्तरिमुपादिशत् ॥ ७१ ॥
ityuktvā suraśārdūlaḥ sarvabhūtahitepsayā |
samastamāyuṣo vedaṃ dhanvantarimupādiśat || 71 ||
अधीत्य चायुषो वेदमिन्द्रा द्धन्वन्तरिः पुरा ।
आगत्य पृथिवीं काश्यां जातो बाहुजवेश्मनि ॥ ७२ ॥
adhītya cāyuṣo vedamindrā ddhanvantariḥ purā |
āgatya pṛthivīṃ kāśyāṃ jāto bāhujaveśmani || 72 ||
नाम्ना तु सोऽभवत्ख्यातो दिवोदास इति क्षितौ ।
बाल एव विरक्तोऽभूच्चचार सुमहत्तपः ॥ ७३ ॥
nāmnā tu so'bhavatkhyāto divodāsa iti kṣitau |
bāla eva virakto'bhūccacāra sumahattapaḥ || 73 ||
यत्नेन महता ब्रह्मा तं काश्यामकरोन्नृपम् ।
ततो धन्वन्तरिर्लोकैः काशीराजोऽभिधीयते ॥ ७४ ॥
yatnena mahatā brahmā taṃ kāśyāmakaronnṛpam |
tato dhanvantarirlokaiḥ kāśīrājo'bhidhīyate || 74 ||
हिताय देहिनां स्वीया संहिता विहिताऽमुना ।
अथ विद्यार्थिनो लोकान्संहितां तामपाठयत् ॥ ७५ ॥
hitāya dehināṃ svīyā saṃhitā vihitā'munā |
atha vidyārthino lokānsaṃhitāṃ tāmapāṭhayat || 75 ||
अथ ज्ञानदृशा विश्वामित्रप्रभृतयोऽविदन् ।
अयं धन्वन्तरिः काश्यां काशिराजोऽयमुच्यते ॥ ७६ ॥
atha jñānadṛśā viśvāmitraprabhṛtayo'vidan |
ayaṃ dhanvantariḥ kāśyāṃ kāśirājo'yamucyate || 76 ||
विश्वामित्रो मुनिस्तेषु पुत्रं सुश्रुतमुक्तवान् ।
वत्स वाराणसीं गच्छ त्वं विश्वेश्वरवल्लभाम् ॥ ७७ ॥
viśvāmitro munisteṣu putraṃ suśrutamuktavān |
vatsa vārāṇasīṃ gaccha tvaṃ viśveśvaravallabhām || 77 ||
तत्र नाम्ना दिवोदासः काशिराजोऽस्ति बाहुजः ।
स हि धन्वन्तरिः साक्षादायुर्वेदविदां वरः ॥ ७८ ॥
tatra nāmnā divodāsaḥ kāśirājo'sti bāhujaḥ |
sa hi dhanvantariḥ sākṣādāyurvedavidāṃ varaḥ || 78 ||
आयुर्वेदं पठस्व त्वं लोकोपकृतिहेतवे ।
सर्वप्राणिदया तीर्थमुपकारो महामखः ॥ ७९ ॥
āyurvedaṃ paṭhasva tvaṃ lokopakṛtihetave |
sarvaprāṇidayā tīrthamupakāro mahāmakhaḥ || 79 ||
पितुर्वचनमाकर्ण्य सुश्रुतः काशिकां गतः ।
तेन सार्द्धं समध्येतुं मुनिसूनुशतं ययौ ॥ ८० ॥
piturvacanamākarṇya suśrutaḥ kāśikāṃ gataḥ |
tena sārddhaṃ samadhyetuṃ munisūnuśataṃ yayau || 80 ||
अथ धन्वन्तरिं सर्वे वानप्रस्थाश्रमे स्थितम् ।
भगवन्तं सुरश्रेष्ठं मुनिभिर्बहुभिः स्तुतम् ॥ ८१ ॥
atha dhanvantariṃ sarve vānaprasthāśrame sthitam |
bhagavantaṃ suraśreṣṭhaṃ munibhirbahubhiḥ stutam || 81 ||
काशिराजं दिवोदासं तेऽपश्यन्विनयान्विताः ।
स्वागतं च तदा चाह दिवोदासो यशोधनः ॥ ८२ ॥
kāśirājaṃ divodāsaṃ te'paśyanvinayānvitāḥ |
svāgataṃ ca tadā cāha divodāso yaśodhanaḥ || 82 ||
कुशलं परिपप्रच्छ तथागमनकारणम् ।
ततस्ते सुश्रुतद्वारा कथयामासुरुत्तरम् ॥ ८३ ॥
kuśalaṃ paripapraccha tathāgamanakāraṇam |
tataste suśrutadvārā kathayāmāsuruttaram || 83 ||
भगवन्मानवान्दृष्ट्वा व्याधिभिः परिपीडितान् ।
क्रन्दतो म्रियमाणांश्च जातास्माकं हृदि व्यथा ॥ ८४ ॥
bhagavanmānavāndṛṣṭvā vyādhibhiḥ paripīḍitān |
krandato mriyamāṇāṃśca jātāsmākaṃ hṛdi vyathā || 84 ||
आमयानां शमोपायं विज्ञातुं वयमागताः ।
आयुर्वेदं भवानस्मानध्यापयतु यत्नतः ॥ ८५ ॥
āmayānāṃ śamopāyaṃ vijñātuṃ vayamāgatāḥ |
āyurvedaṃ bhavānasmānadhyāpayatu yatnataḥ || 85 ||
अङ्गीकृत्य वचस्तेषां नृपतिस्तानुपादिशत् ।
व्याख्यातं तेन ते यत्नाज्जगृहुर्मुनयो मुदा ॥ ८६ ॥
aṅgīkṛtya vacasteṣāṃ nṛpatistānupādiśat |
vyākhyātaṃ tena te yatnājjagṛhurmunayo mudā || 86 ||
काशिराजं जयाशीर्भिरभिनन्द्य मुदान्विताः ।
सुश्रुताद्याः सुसिद्धार्था जग्मुर्गेहं स्वकं स्वकम् ॥ ८७ ॥
kāśirājaṃ jayāśīrbhirabhinandya mudānvitāḥ |
suśrutādyāḥ susiddhārthā jagmurgehaṃ svakaṃ svakam || 87 ||
प्रथमं सुश्रुतस्तेषु स्वतन्त्रं कृतवान्स्फुटम् ।
सुश्रुतस्य सखायोऽपि पृथक्तन्त्राणि तेनिरे ॥ ८८ ॥
prathamaṃ suśrutasteṣu svatantraṃ kṛtavānsphuṭam |
suśrutasya sakhāyo'pi pṛthaktantrāṇi tenire || 88 ||
सुश्रुतेन कृतं तन्त्रं सुश्रुतं बहुभिर्यतः ।
तस्मात्तत्सुश्रुतं नाम्ना विख्यातं क्षितिमण्डले ॥ ८९ ॥
suśrutena kṛtaṃ tantraṃ suśrutaṃ bahubhiryataḥ |
tasmāttatsuśrutaṃ nāmnā vikhyātaṃ kṣitimaṇḍale || 89 ||
इति भावप्रकाशे पूर्वखण्डे आयुर्वेदप्रवक्तृप्रादुर्भावप्रकरणं समाप्तम् ॥ ९० ॥
iti bhāvaprakāśe pūrvakhaṇḍe āyurvedapravaktṛprādurbhāvaprakaraṇaṃ samāptam || 90 ||
अथ सृष्टिप्रकरणं ग्रन्थारम्भश्च ॥ ९१ ॥
atha sṛṣṭiprakaraṇaṃ granthārambhaśca || 91 ||
आयुर्वेदाब्धिमध्यादतिमतिमुनयो योगरत्नानि यत्नाल्लब्ध्वा स्वे स्वे निबन्धे दधुरखिलजनव्याधिविध्वंसनाय ।
तत्तद्ग्रन्थाद् गृहीतैः सुवचनमणिभिर्भावमिश्रैश्चिकित्साशास्त्रे जाड्यान्धकारं प्रशमयितुमिमं संविधत्ते प्रकाशम् ॥ ९२ ॥
āyurvedābdhimadhyādatimatimunayo yogaratnāni yatnāllabdhvā sve sve nibandhe dadhurakhilajanavyādhividhvaṃsanāya |
tattadgranthād gṛhītaiḥ suvacanamaṇibhirbhāvamiśraiścikitsāśāstre jāḍyāndhakāraṃ praśamayitumimaṃ saṃvidhatte prakāśam || 92 ||
श्रीपतिपदप्रसादादाशीर्भिर्भूमिदेवानाम् ।
भावप्रकाशनाम्ना ग्रन्थोऽयं पठ्यतां सर्वैः ॥ ९३ ॥
śrīpatipadaprasādādāśīrbhirbhūmidevānām |
bhāvaprakāśanāmnā grantho'yaṃ paṭhyatāṃ sarvaiḥ || 93 ||
आत्मा ज्योतिश्चिदानन्दरूपो नित्यश्च निःस्पृहः ।
निर्गुणः प्रकृतेर्योगात्सगुणः कुरुते जगत् ॥ ९४ ॥
ātmā jyotiścidānandarūpo nityaśca niḥspṛhaḥ |
nirguṇaḥ prakṛteryogātsaguṇaḥ kurute jagat || 94 ||
सत्त्वं रजस्तमश्चेति गुणास्ते प्रकृतेः समाः ।
सा जडापि जगत्कर्त्री परमात्मचिदव्ययात् ॥ ९५ ॥
sattvaṃ rajastamaśceti guṇāste prakṛteḥ samāḥ |
sā jaḍāpi jagatkartrī paramātmacidavyayāt || 95 ||
प्रधानं प्रकृतिः शक्तिर्नित्या चाविकृतिस्तथा ।
एतानि तस्या नामानि पुरुषं या समाश्रिता ॥ ९६ ॥
pradhānaṃ prakṛtiḥ śaktirnityā cāvikṛtistathā |
etāni tasyā nāmāni puruṣaṃ yā samāśritā || 96 ||
सत्त्वं रजस्तमस्त्रीणि विज्ञेयाः प्रकृतेर्गुणाः ।
तैश्च युक्तस्य चित्तस्य कथयाम्यखिलान् गुणान् ॥ ९७ ॥
sattvaṃ rajastamastrīṇi vijñeyāḥ prakṛterguṇāḥ |
taiśca yuktasya cittasya kathayāmyakhilān guṇān || 97 ||
आस्तिक्यं प्रविभज्य भोजनमनुत्तापश्च तथ्यं वचो ।
मेधाबुद्धिधृतिक्षमाश्च करुणा ज्ञानं च निर्दम्भता ।
कर्मानिन्दितमस्पृहं च विनयो धर्मः सदैवादरा- ।
देते सत्त्वगुणान्वितस्य मनसो गीता गुणा ज्ञानिभिः ॥ ९८ ॥
āstikyaṃ pravibhajya bhojanamanuttāpaśca tathyaṃ vaco |
medhābuddhidhṛtikṣamāśca karuṇā jñānaṃ ca nirdambhatā |
karmāninditamaspṛhaṃ ca vinayo dharmaḥ sadaivādarā- |
dete sattvaguṇānvitasya manaso gītā guṇā jñānibhiḥ || 98 ||
क्रोधस्ताडनशीलता च बहुलं दुःखं सुखेच्छाऽधिका- ।
दम्भः कामुकताप्यलीकवचनं चाधीरताहङ्कृतिः ।
ऐश्वर्यादभिमानितातिशयितानन्दोऽधिकश्चाटनं ।
प्रख्याता हि रजोगुणेन सहितस्यैते गुणाश्चेतसः ॥ ९९ ॥
krodhastāḍanaśīlatā ca bahulaṃ duḥkhaṃ sukhecchā'dhikā- |
dambhaḥ kāmukatāpyalīkavacanaṃ cādhīratāhaṅkṛtiḥ |
aiśvaryādabhimānitātiśayitānando'dhikaścāṭanaṃ |
prakhyātā hi rajoguṇena sahitasyaite guṇāścetasaḥ || 99 ||
नास्तिक्यं सुविषण्णतातिशयितालस्यं च दुष्टा मतिः ।
प्रीतिर्निन्दितकर्मशर्मणि सदा निद्रा लुताहर्निशम् ।
अज्ञानं किल सर्वतोऽपि सततं क्रोधान्धता मूढता ।
प्रख्याता हि तमोगुणेन सहितस्यैते गुणाश्चेतसः ॥ १०० ॥
nāstikyaṃ suviṣaṇṇatātiśayitālasyaṃ ca duṣṭā matiḥ |
prītirninditakarmaśarmaṇi sadā nidrā lutāharniśam |
ajñānaṃ kila sarvato'pi satataṃ krodhāndhatā mūḍhatā |
prakhyātā hi tamoguṇena sahitasyaite guṇāścetasaḥ || 100 ||
तत्र प्रभूतसत्त्वस्तु सात्त्विकः पुरुषः स्मृतः ।
राजसस्तामसश्चैव त्रिविधस्तेन मानवः ॥ १०१ ॥
tatra prabhūtasattvastu sāttvikaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ |
rājasastāmasaścaiva trividhastena mānavaḥ || 101 ||
ततोऽभवन्महत्तत्त्वं बुद्धितत्त्वापराभिधम् ।
त्रिगुणं सत्त्वबहुलं निर्मलं स्फटिकोपमम् ।
चिच्छायाप्राप्तचैतन्यं तदिच्छामयमीरितम् ॥ १०२ ॥
tato'bhavanmahattattvaṃ buddhitattvāparābhidham |
triguṇaṃ sattvabahulaṃ nirmalaṃ sphaṭikopamam |
cicchāyāprāptacaitanyaṃ tadicchāmayamīritam || 102 ||
महतस्त्रिगुणाज्जातोऽहङ्कारस्त्रिगुणान्वितः ।
सात्त्विको राजसश्चापि तामसश्चेति स त्रिधा ॥ १०३ ॥
mahatastriguṇājjāto'haṅkārastriguṇānvitaḥ |
sāttviko rājasaścāpi tāmasaśceti sa tridhā || 103 ||
जातानि सात्त्विकात्तस्मादिन्द्रि याणि सराजसात् ।
तानि श्रोत्रं त्वचो नेत्रं रसना नासिका तथा ॥ १०४ ॥
jātāni sāttvikāttasmādindri yāṇi sarājasāt |
tāni śrotraṃ tvaco netraṃ rasanā nāsikā tathā || 104 ||
वाग्घस्तचरणोपस्थगुदान्येकादशं मनः ।
पञ्च बुद्धीन्द्रि याण्याहुः प्राक्तनानीतराणि च ॥ १०५ ॥
vāgghastacaraṇopasthagudānyekādaśaṃ manaḥ |
pañca buddhīndri yāṇyāhuḥ prāktanānītarāṇi ca || 105 ||
कर्मेन्द्रि याणि पञ्चैव कथयन्ति विपश्चितः ॥ १०६ ॥
karmendri yāṇi pañcaiva kathayanti vipaścitaḥ || 106 ||
मनो बुद्धीन्द्रि यं विज्ञैः कर्मेन्द्रि यमपि स्मृतम् ।
मनोऽधिष्ठितमेवेदमिन्द्रि यं यत्प्रवर्त्तते ॥ १०७ ॥
mano buddhīndri yaṃ vijñaiḥ karmendri yamapi smṛtam |
mano'dhiṣṭhitamevedamindri yaṃ yatpravarttate || 107 ||
शब्दः स्पर्शश्च रूपश्च रसो गन्धो ह्यनुक्रमात् ।
बुद्धीन्द्रि याणां विषयाः समाख्याता महर्षिभिः ॥ १०८ ॥
śabdaḥ sparśaśca rūpaśca raso gandho hyanukramāt |
buddhīndri yāṇāṃ viṣayāḥ samākhyātā maharṣibhiḥ || 108 ||
वाच्यं ग्राह्यञ्च गन्तव्यमानन्दं त्याज्यमेव च ।
कर्मेन्द्रि याणां विषया ज्ञातव्य विषयो हृदः ॥ १०९ ॥
vācyaṃ grāhyañca gantavyamānandaṃ tyājyameva ca |
karmendri yāṇāṃ viṣayā jñātavya viṣayo hṛdaḥ || 109 ||
तामसादप्यहङ्कारस्तन्मात्राणि सराजसात् ।
पञ्चाल्पसत्त्वसम्बन्धात्तल्लिङ्गानि भवन्ति हि ॥ ११० ॥
tāmasādapyahaṅkārastanmātrāṇi sarājasāt |
pañcālpasattvasambandhāttalliṅgāni bhavanti hi || 110 ||
शब्दतन्मात्रकं स्पर्शतन्मात्रं रूपमात्रकम् ।
रसतन्मात्रकं गन्धतन्मात्रमिति तानि तु ॥ १११ ॥
śabdatanmātrakaṃ sparśatanmātraṃ rūpamātrakam |
rasatanmātrakaṃ gandhatanmātramiti tāni tu || 111 ||
तन्मात्रेभ्यो वियद्वायुर्वह्निर्वारि वसुन्धरा ।
एतानि पञ्च जायन्ते महाभूतानि तत्क्रमात् ॥ ११२ ॥
tanmātrebhyo viyadvāyurvahnirvāri vasundharā |
etāni pañca jāyante mahābhūtāni tatkramāt || 112 ||
शब्दः श्रोत्रेन्द्रि यं वापि च्छिद्रा णि च विविक्तता ।
वियतः कथिता एते गुणागुणविचारिभिः ॥ ११३ ॥
śabdaḥ śrotrendri yaṃ vāpi cchidrā ṇi ca viviktatā |
viyataḥ kathitā ete guṇāguṇavicāribhiḥ || 113 ||
स्पर्शस्त्वगिन्द्रि यञ्चापि लघुता स्पन्दनं तनोः ।
चेष्टा सर्वशरीरस्य वायोरेते गुणाः स्मृताः ॥ ११४ ॥
sparśastvagindri yañcāpi laghutā spandanaṃ tanoḥ |
ceṣṭā sarvaśarīrasya vāyorete guṇāḥ smṛtāḥ || 114 ||
रूपं नेत्रेन्द्रि यं पाकः सन्तापस्तीक्ष्णता तथा ।
वर्णो भ्राजिष्णुताऽमर्षः शौर्यं वह्नेर्गुणा अमी ॥ ११५ ॥
rūpaṃ netrendri yaṃ pākaḥ santāpastīkṣṇatā tathā |
varṇo bhrājiṣṇutā'marṣaḥ śauryaṃ vahnerguṇā amī || 115 ||
रसो रसेन्द्रि यं शैत्यं स्नेहश्च गुरुता तथा ।
सर्वद्र वसमूहश्च शुक्रं वारिगुणाः स्मृताः ॥ ११६ ॥
raso rasendri yaṃ śaityaṃ snehaśca gurutā tathā |
sarvadra vasamūhaśca śukraṃ vāriguṇāḥ smṛtāḥ || 116 ||
गन्धो घ्राणेन्द्रि यं चापि काठिन्यं गौरवं तथा ।
वसुन्धरागुणा एते गदिता गुणवेदिभिः ॥ ११७ ॥
gandho ghrāṇendri yaṃ cāpi kāṭhinyaṃ gauravaṃ tathā |
vasundharāguṇā ete gaditā guṇavedibhiḥ || 117 ||
शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रसो गन्धश्च तत्क्रमात् ।
तन्मात्राणां विशेषाः स्युः स्थूलभावमुपागताः ॥ ११८ ॥
śabdaḥ sparśaśca rūpañca raso gandhaśca tatkramāt |
tanmātrāṇāṃ viśeṣāḥ syuḥ sthūlabhāvamupāgatāḥ || 118 ||
प्रकृतेः कारणायोगान्मता प्रकृतिरेव सा ।
महत्तत्त्वादयः सप्त शक्तेर्विकृतयः स्मृताः ॥ ११९ ॥
prakṛteḥ kāraṇāyogānmatā prakṛtireva sā |
mahattattvādayaḥ sapta śaktervikṛtayaḥ smṛtāḥ || 119 ||
इन्द्रि याणां च भूतानां कारणत्वान्महर्षिभिः ।
महत्तत्त्वादयः सप्त प्रोक्ताः प्रकृतयोऽपि च ॥ १२० ॥
indri yāṇāṃ ca bhūtānāṃ kāraṇatvānmaharṣibhiḥ |
mahattattvādayaḥ sapta proktāḥ prakṛtayo'pi ca || 120 ||
दशेन्द्रि याणि चित्तञ्च महाभूतानि पञ्च च ।
एतानि सृष्टिं जानद्भिर्विकाराः षोडश स्मृताः ॥ १२१ ॥
daśendri yāṇi cittañca mahābhūtāni pañca ca |
etāni sṛṣṭiṃ jānadbhirvikārāḥ ṣoḍaśa smṛtāḥ || 121 ||
एवं चतुर्विंशतिभिस्तत्त्वैः सिद्धे वपुर्गृहे ।
जीवात्मनियतेर्निघ्नो वसति स्वान्तदूतवान् ॥ १२२ ॥
evaṃ caturviṃśatibhistattvaiḥ siddhe vapurgṛhe |
jīvātmaniyaternighno vasati svāntadūtavān || 122 ||
स देही कथ्यते पापपुण्यदुःखसुखादिभिः ।
व्याप्तो बद्धश्च मनसा कृत्रिमैः कर्मबन्धनैः ॥ १२३ ॥
sa dehī kathyate pāpapuṇyaduḥkhasukhādibhiḥ |
vyāpto baddhaśca manasā kṛtrimaiḥ karmabandhanaiḥ || 123 ||
इच्छाद्वेषसुखासुखानि विषयज्ञानं प्रयत्नो मनः ।
सङ्कल्पश्च विचारणा स्मृतिरथो बुद्धिः कलाविज्ञता ।
प्राणस्योपरियापनं गुदवशाद्वायोरधः प्रेरणं ।
नेत्रोन्मेषनिमेषकृत्यकरणोत्साहाश्च जीवे गुणाः ॥ १२४ ॥
icchādveṣasukhāsukhāni viṣayajñānaṃ prayatno manaḥ |
saṅkalpaśca vicāraṇā smṛtiratho buddhiḥ kalāvijñatā |
prāṇasyopariyāpanaṃ gudavaśādvāyoradhaḥ preraṇaṃ |
netronmeṣanimeṣakṛtyakaraṇotsāhāśca jīve guṇāḥ || 124 ||
इति श्री मिश्रलटकनतनय श्रीमन्मिश्रभावविरचिते भावप्रकाशे सृष्टिप्रकरणं समाप्तम् ॥ १२५ ॥
iti śrī miśralaṭakanatanaya śrīmanmiśrabhāvaviracite bhāvaprakāśe sṛṣṭiprakaraṇaṃ samāptam || 125 ||
अथ गर्भप्रकरणम् ॥ १२६ ॥
atha garbhaprakaraṇam || 126 ||
द्वादशाद्वत्सरादूर्ध्वमापञ्चाशत्समाः स्त्रियः ।
मासि मासि भगद्वारा प्रकृत्यैवार्तवं स्रवेत् ॥ १२७ ॥
dvādaśādvatsarādūrdhvamāpañcāśatsamāḥ striyaḥ |
māsi māsi bhagadvārā prakṛtyaivārtavaṃ sravet || 127 ||
आर्तवस्रावदिवसादृतुः षोडश रात्रयः ।
गर्भग्रहणयोग्यस्तु स एव समयः स्मृतः ॥ १२८ ॥
ārtavasrāvadivasādṛtuḥ ṣoḍaśa rātrayaḥ |
garbhagrahaṇayogyastu sa eva samayaḥ smṛtaḥ || 128 ||
आर्तवस्रावदिवसादहिंसा ब्रह्मचारिणी ।
शयीत दर्भशय्यायां पश्येदपि पतिं न च ॥ १२९ ॥
ārtavasrāvadivasādahiṃsā brahmacāriṇī |
śayīta darbhaśayyāyāṃ paśyedapi patiṃ na ca || 129 ||
करे शरावे पर्णे वा हविष्यं त्र्! यहमाहरेत् ।
अश्रुपातं नखच्छेदमभ्यङ्गमनुलेपनम् ॥ १३० ॥
kare śarāve parṇe vā haviṣyaṃ tr! yahamāharet |
aśrupātaṃ nakhacchedamabhyaṅgamanulepanam || 130 ||
नेत्रयोरञ्जनं स्नानं दिवास्वापं प्रधावनम् ।
अत्युच्चशब्दश्रवणं हसनं बहुभाषणम् ।
आयासं भूमिखननं प्रवातञ्च विवर्जयेत् ॥ १३१ ॥
netrayorañjanaṃ snānaṃ divāsvāpaṃ pradhāvanam |
atyuccaśabdaśravaṇaṃ hasanaṃ bahubhāṣaṇam |
āyāsaṃ bhūmikhananaṃ pravātañca vivarjayet || 131 ||
अज्ञानाद्वा प्रमादाद्वा लोभाद्वा दैवतश्च वा ॥ १३२ ॥
ajñānādvā pramādādvā lobhādvā daivataśca vā || 132 ||
सा चेत्कुर्यान्निषिद्धानि गर्भो दोषांस्तदाऽप्नुयात् ।
एतस्या रोदनाद्गर्भो भवेद्विकृतलोचनः ॥ १३३ ॥
sā cetkuryānniṣiddhāni garbho doṣāṃstadā'pnuyāt |
etasyā rodanādgarbho bhavedvikṛtalocanaḥ || 133 ||
नखच्छेदेन कुनखी कुष्ठी त्वभ्यङ्गतो भवेत् ।
अनुलेपात्तथा स्नानाद् दुःखशीलोऽञ्जनाददृक् ॥ १३४ ॥
nakhacchedena kunakhī kuṣṭhī tvabhyaṅgato bhavet |
anulepāttathā snānād duḥkhaśīlo'ñjanādadṛk || 134 ||
स्वापशीलो दिवास्वापाच्चञ्चलः स्यात्प्रधावनात् ।
अत्युच्चशब्दश्रवणाद्बधिरः खलु जायते ॥ १३५ ॥
svāpaśīlo divāsvāpāccañcalaḥ syātpradhāvanāt |
atyuccaśabdaśravaṇādbadhiraḥ khalu jāyate || 135 ||
तालुदन्तौष्ठजिह्वासु श्यावो हसनतो भवेत् ।
प्रलापी भूरिकथनादुन्मत्तस्तु परिश्रमात् ।
स्खलते भूमिखननादुन्मत्तो वातसेवनात् ॥ १३६ ॥
tāludantauṣṭhajihvāsu śyāvo hasanato bhavet |
pralāpī bhūrikathanādunmattastu pariśramāt |
skhalate bhūmikhananādunmatto vātasevanāt || 136 ||
पूर्वं पश्येदृतुस्नाता यादृशं नरमङ्गना ।
तादृशं जनयेत्पुत्रं ततः पश्येत्पतिं प्रियम् ॥ १३७ ॥
pūrvaṃ paśyedṛtusnātā yādṛśaṃ naramaṅganā |
tādṛśaṃ janayetputraṃ tataḥ paśyetpatiṃ priyam || 137 ||
प्रवहत्सलिले क्षिप्तं द्र व्यं गच्छत्यधो यथा ।
तथा वहति रक्ते तु क्षिप्तं वीर्यमधो व्रजेत् ॥ १३८ ॥
pravahatsalile kṣiptaṃ dra vyaṃ gacchatyadho yathā |
tathā vahati rakte tu kṣiptaṃ vīryamadho vrajet || 138 ||
आयुः क्षयभयाद्भर्त्ता प्रथमे दिवसे स्त्रियम् ।
द्वितीयेऽपि दिने रत्यै त्यजेदृतुमतीं तथा ॥ १३९ ॥
āyuḥ kṣayabhayādbharttā prathame divase striyam |
dvitīye'pi dine ratyai tyajedṛtumatīṃ tathā || 139 ||
तत्र यश्चाहितो गर्भो जायमानो न जीवति ।
आहितो यस्तृतीयेऽह्नि स्वल्पायुर्विकलाङ्गकः ॥ १४० ॥
tatra yaścāhito garbho jāyamāno na jīvati |
āhito yastṛtīye'hni svalpāyurvikalāṅgakaḥ || 140 ||
अतश्चतुर्थी षष्ठी स्यादष्टमी दशमी तथा ।
द्वादशी वापि या रात्रिस्तस्यां तां विधिना भजेत् ॥ १४१ ॥
ataścaturthī ṣaṣṭhī syādaṣṭamī daśamī tathā |
dvādaśī vāpi yā rātristasyāṃ tāṃ vidhinā bhajet || 141 ||
अत्रोत्तरोत्तरं विद्यादायुरारोग्यमेव च ।
प्रजासौभाग्यमैश्वर्यं बलञ्चाभिगमात् फलम् ॥ १४२ ॥
atrottarottaraṃ vidyādāyurārogyameva ca |
prajāsaubhāgyamaiśvaryaṃ balañcābhigamāt phalam || 142 ||
मनोभवागारमुखेऽबलानां तिस्रो भवन्ति प्रमदाजनानाम् ।
समीरणा चन्द्र मसी च गौरी विशेषमासामुपवर्णयामि ॥ १४३ ॥
manobhavāgāramukhe'balānāṃ tisro bhavanti pramadājanānām |
samīraṇā candra masī ca gaurī viśeṣamāsāmupavarṇayāmi || 143 ||
प्रधानभूता मदनातपत्रे समीरणा नाम विशेषनाडी ।
तस्या मुखे यत् पतितं तु वीर्यं तन्निष्फलं स्यादिति चन्द्र मौलिः ॥ १४४ ॥
pradhānabhūtā madanātapatre samīraṇā nāma viśeṣanāḍī |
tasyā mukhe yat patitaṃ tu vīryaṃ tanniṣphalaṃ syāditi candra mauliḥ || 144 ||
या चापरा चान्द्र मसी च नाडी कन्दर्पगेहे भवति प्रधाना ।
सा सुन्दरी योषितमेव सूते साध्या भवेदल्परतोत्सवेषु ॥ १४५ ॥
yā cāparā cāndra masī ca nāḍī kandarpagehe bhavati pradhānā |
sā sundarī yoṣitameva sūte sādhyā bhavedalparatotsaveṣu || 145 ||
गौरीति नाडी यदुपस्थगर्भे प्रधानभूता भवति स्वभावात् ।
पुत्रं प्रसूते बहुधाङ्गना सा कष्टोपभोग्या सुरतोपविष्टा ॥ १४६ ॥
gaurīti nāḍī yadupasthagarbhe pradhānabhūtā bhavati svabhāvāt |
putraṃ prasūte bahudhāṅganā sā kaṣṭopabhogyā suratopaviṣṭā || 146 ||
युग्मासु पुत्रा जायन्ते स्त्रियोऽयुग्मासु रात्रिषु ॥ १४७ ॥
yugmāsu putrā jāyante striyo'yugmāsu rātriṣu || 147 ||
स्नातश्चन्दनलिप्ताङ्गः सुगन्धसुमनोर्चितः ।
भुक्तवृष्यः सुवसनः सुवेशः समलङ्कृतः ॥ १४८ ॥
snātaścandanaliptāṅgaḥ sugandhasumanorcitaḥ |
bhuktavṛṣyaḥ suvasanaḥ suveśaḥ samalaṅkṛtaḥ || 148 ||
ताम्बूलवदनस्तस्यामनुरक्तोऽधिकस्मरः ।
पुत्रार्थी पुरुषो नारीमुपेयाच्छयने शुभे ॥ १४९ ॥
tāmbūlavadanastasyāmanurakto'dhikasmaraḥ |
putrārthī puruṣo nārīmupeyācchayane śubhe || 149 ||
अत्याशितोऽधृतिः क्षुद्वान् सव्यथाङ्गः पिपासितः ।
बालो वृद्धोऽन्यवेगार्त्तस्त्यजेद्रो गी च मैथुनम् ॥ १५० ॥
atyāśito'dhṛtiḥ kṣudvān savyathāṅgaḥ pipāsitaḥ |
bālo vṛddho'nyavegārttastyajedro gī ca maithunam || 150 ||
पुरुषस्य गुणैर्युक्ता विहिता न्यूनभोजना ।
नारी ऋतुमती पुंसा सङ्गच्छेत्तु सुतार्थिनी ॥ १५१ ॥
puruṣasya guṇairyuktā vihitā nyūnabhojanā |
nārī ṛtumatī puṃsā saṅgacchettu sutārthinī || 151 ||
रजस्वला व्याधिमती विशेषाद्योनिरोगिणी ।
वयोऽधिका च निष्कामा मलिना गर्भिणी तथा ।
एतासां सङ्गमात्पुंसां वैगुण्यानि भवन्ति हि ॥ १५२ ॥
rajasvalā vyādhimatī viśeṣādyonirogiṇī |
vayo'dhikā ca niṣkāmā malinā garbhiṇī tathā |
etāsāṃ saṅgamātpuṃsāṃ vaiguṇyāni bhavanti hi || 152 ||
कामान्मिथुनसंयोगे शुद्धशोणितशुक्रजः ।
गर्भः सञ्जायते नार्याः स जातो बाल उच्यते ॥ १५३ ॥
kāmānmithunasaṃyoge śuddhaśoṇitaśukrajaḥ |
garbhaḥ sañjāyate nāryāḥ sa jāto bāla ucyate || 153 ||
दम्पत्योः कुष्ठबाहुल्याद्दुष्टशोणितशुक्रयोः ।
यदपत्यं तयोर्जातं ज्ञेयं तदपि कुष्ठितमिति ॥ १५४ ॥
dampatyoḥ kuṣṭhabāhulyādduṣṭaśoṇitaśukrayoḥ |
yadapatyaṃ tayorjātaṃ jñeyaṃ tadapi kuṣṭhitamiti || 154 ||
ऋतौ स्त्रीपुंसयोर्योगे मकरध्वजवेगतः ।
मेढ्रयोन्यभिसङ्घर्षाच्छरीरोष्मानिलाहतः ॥ १५५ ॥
ṛtau strīpuṃsayoryoge makaradhvajavegataḥ |
meḍhrayonyabhisaṅgharṣāccharīroṣmānilāhataḥ || 155 ||
पुंसः सर्वशरीरस्थं रेतो द्रा वयतेऽथ तत् ।
वायुर्मेहनमार्गेण पातयत्यङ्गनाभगे ॥ १५६ ॥
puṃsaḥ sarvaśarīrasthaṃ reto drā vayate'tha tat |
vāyurmehanamārgeṇa pātayatyaṅganābhage || 156 ||
तत् संस्रुत्य व्यात्तमुखं याति गर्भाशयं प्रति ।
तत्र शुक्रवदायातेनार्त्तवेन युतं भवेत् ॥ १५७ ॥
tat saṃsrutya vyāttamukhaṃ yāti garbhāśayaṃ prati |
tatra śukravadāyātenārttavena yutaṃ bhavet || 157 ||
शङ्खनाभ्याकृतिर्योनिस्त्र्! यावर्त्ता सा च कीर्तिता ।
तस्यास्तृतीये त्वावर्त्ते गर्भशय्या प्रतिष्ठिता ॥ १५८ ॥
śaṅkhanābhyākṛtiryonistr! yāvarttā sā ca kīrtitā |
tasyāstṛtīye tvāvartte garbhaśayyā pratiṣṭhitā || 158 ||
यथा रोहितमत्स्यस्य मुखं भवति रूपतः ।
तत्संस्थानां तथा रूपां गर्भशय्यां विदुर्बुधाः ॥ १५९ ॥
yathā rohitamatsyasya mukhaṃ bhavati rūpataḥ |
tatsaṃsthānāṃ tathā rūpāṃ garbhaśayyāṃ vidurbudhāḥ || 159 ||
शुक्रार्त्तवसमाश्लेषो यदैव खलु जायते ।
जीवस्तदैव विशति युक्तः शुक्रार्त्तवान्तरः ॥ १६० ॥
śukrārttavasamāśleṣo yadaiva khalu jāyate |
jīvastadaiva viśati yuktaḥ śukrārttavāntaraḥ || 160 ||
सूर्यांशोः सूर्यमणित उभयस्माद्युताद्यथा ।
वह्निः सञ्जायते जीवस्तथा शुक्रार्तवाद्युतात् ॥ १६१ ॥
sūryāṃśoḥ sūryamaṇita ubhayasmādyutādyathā |
vahniḥ sañjāyate jīvastathā śukrārtavādyutāt || 161 ||
आत्मानादिरनन्तश्चाव्यक्तो वक्तुं न शक्यते ।
चिदानन्दैकरूपोऽयं मनसापि न गम्यते ॥ १६२ ॥
ātmānādiranantaścāvyakto vaktuṃ na śakyate |
cidānandaikarūpo'yaṃ manasāpi na gamyate || 162 ||
एवम्भूतोऽपि जगतो भाविनी बलवत्तया ।
अविद्यास्वीकृते कर्मवशो गर्भे विशत्यसौ ॥ १६३ ॥
evambhūto'pi jagato bhāvinī balavattayā |
avidyāsvīkṛte karmavaśo garbhe viśatyasau || 163 ||
स एव वेत्ता रसनो द्र ष्टा घ्राता स्पृशत्यसौ ।
श्रोता वक्ता च कर्त्ता च गन्ता रन्तोत्सृजत्यपि ॥ १६४ ॥
sa eva vettā rasano dra ṣṭā ghrātā spṛśatyasau |
śrotā vaktā ca karttā ca gantā rantotsṛjatyapi || 164 ||
दिने व्यतीते नियतं संकुचत्यम्बुजं यथा ।
ऋतौ व्यतीते नार्यास्तु योनिः संव्रियते तथा ॥ १६५ ॥
dine vyatīte niyataṃ saṃkucatyambujaṃ yathā |
ṛtau vyatīte nāryāstu yoniḥ saṃvriyate tathā || 165 ||
बीजेऽन्तर्वायुना भिन्ने द्वौ जीवौ कुक्षिमागतौ ।
यमावित्यभिधीयेते धर्मेतरपुरःसरौ ॥ १६६ ॥
bīje'ntarvāyunā bhinne dvau jīvau kukṣimāgatau |
yamāvityabhidhīyete dharmetarapuraḥsarau || 166 ||
आधिक्ये रेतसः पुत्रः कन्या स्यादार्त्तवेऽधिके ।
नपुंसकं तयोः साम्ये यथेच्छा पारमेश्वरी ॥ १६७ ॥
ādhikye retasaḥ putraḥ kanyā syādārttave'dhike |
napuṃsakaṃ tayoḥ sāmye yathecchā pārameśvarī || 167 ||
एवं तामभिसङ्गम्य पुनर्मासाद्भजेदसौ ॥ १६८ ॥
evaṃ tāmabhisaṅgamya punarmāsādbhajedasau || 168 ||
शुक्रशोणितयोर्योनेरस्रावोऽथ श्रमोद्भवः ।
सक्थिसादः पिपासा च ग्लानिः स्फूर्त्तिर्भगे भवेत् ॥ १६९ ॥
śukraśoṇitayoryonerasrāvo'tha śramodbhavaḥ |
sakthisādaḥ pipāsā ca glāniḥ sphūrttirbhage bhavet || 169 ||
स्तनयोर्मुखकार्ष्ण्यं स्याद्रो मराज्युद्गमस्तथा ।
अक्षिपक्ष्माणि चाप्यस्याः संमील्यन्ते विशेषतः ॥ १७० ॥
stanayormukhakārṣṇyaṃ syādro marājyudgamastathā |
akṣipakṣmāṇi cāpyasyāḥ saṃmīlyante viśeṣataḥ || 170 ||
छर्दयेत्पथ्यभुक्चापि गन्धादुद्विजते शुभात् ।
प्रसेकः सदनं चैव गर्भिण्या लिङ्गमुच्यते ॥ १७१ ॥
chardayetpathyabhukcāpi gandhādudvijate śubhāt |
prasekaḥ sadanaṃ caiva garbhiṇyā liṅgamucyate || 171 ||
पुत्रगर्भयुतायास्तु नार्या मासि द्वितीयके ।
गर्भो गर्भाशये लक्ष्यः पिण्डाकारोऽपरं शृणु ॥ १७२ ॥
putragarbhayutāyāstu nāryā māsi dvitīyake |
garbho garbhāśaye lakṣyaḥ piṇḍākāro'paraṃ śṛṇu || 172 ||
दक्षिणाक्षिमहत्वं स्यात् प्राक्क्षीरं दक्षिणे स्तने ।
दक्षिणोरुः सुपुष्टः स्यात्प्रसन्नमुखवर्णता ॥ १७३ ॥
dakṣiṇākṣimahatvaṃ syāt prākkṣīraṃ dakṣiṇe stane |
dakṣiṇoruḥ supuṣṭaḥ syātprasannamukhavarṇatā || 173 ||
पुन्नामधेयद्र व्येषु स्वप्नेष्वपि मनोरथः ।
आम्रादिफलमाप्नोति स्वप्नेषु कमलादि च ॥ १७४ ॥
punnāmadheyadra vyeṣu svapneṣvapi manorathaḥ |
āmrādiphalamāpnoti svapneṣu kamalādi ca || 174 ||
कन्या गर्भवती गर्भे पेशी मासि द्वितीयके ।
पुत्रगर्भस्य लिङ्गानि विपरीतानि चेक्षते ॥ १७५ ॥
kanyā garbhavatī garbhe peśī māsi dvitīyake |
putragarbhasya liṅgāni viparītāni cekṣate || 175 ||
नपुंसकं यदा गर्भे भवेद् गर्भोऽबुदाकृतिः ।
उन्नते भवतः पार्श्वे पुरस्तादुदरं महत् ॥ १७६ ॥
napuṃsakaṃ yadā garbhe bhaved garbho'budākṛtiḥ |
unnate bhavataḥ pārśve purastādudaraṃ mahat || 176 ||
आसेक्यश्च सुगन्धी च कुम्भीकश्चेष्यर्यकस्तथा ।
अमी सशुक्रा बोद्धव्या अशुक्रः षण्ढसंज्ञकः ॥ १७७ ॥
āsekyaśca sugandhī ca kumbhīkaśceṣyaryakastathā |
amī saśukrā boddhavyā aśukraḥ ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ || 177 ||
पित्रोस्तु स्वल्पवीर्यत्वादासेक्यः पुरुषो भवेत् ।
स शुक्रं प्राश्य लभते ध्वजोन्नतिमसंशयम् ॥ १७८ ॥
pitrostu svalpavīryatvādāsekyaḥ puruṣo bhavet |
sa śukraṃ prāśya labhate dhvajonnatimasaṃśayam || 178 ||
यः पूतियोनौ जायेत स हि सौगन्धिको भवेत् ।
स योनिशेफसोर्गन्धमाघ्राय लभते बलम् ॥ १७९ ॥
yaḥ pūtiyonau jāyeta sa hi saugandhiko bhavet |
sa yoniśephasorgandhamāghrāya labhate balam || 179 ||
स्वे गुदेऽब्रह्मचर्याद्यः स्त्रीषु पुंवत् प्रवर्त्तते ।
स कुम्भीक इति ज्ञेयो गुदयोनिस्तु स स्मृतः ॥ १८० ॥
sve gude'brahmacaryādyaḥ strīṣu puṃvat pravarttate |
sa kumbhīka iti jñeyo gudayonistu sa smṛtaḥ || 180 ||
दृष्ट्वा व्यवायमन्येषां व्यावाये यः प्रवर्त्तते ।
ईर्ष्यकः स तु विज्ञेयो दृष्टियोनिस्तु स स्मृतः ॥ १८१ ॥
dṛṣṭvā vyavāyamanyeṣāṃ vyāvāye yaḥ pravarttate |
īrṣyakaḥ sa tu vijñeyo dṛṣṭiyonistu sa smṛtaḥ || 181 ||
यो भार्यायामृतौ मोहादङ्गनेव प्रवर्त्तते ।
तत्र स्त्रीचेष्टिताकारो जायते षण्ढसंज्ञकः ॥ १८२ ॥
yo bhāryāyāmṛtau mohādaṅganeva pravarttate |
tatra strīceṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ || 182 ||
ऋतौ ॠतौ पुरुषवत् प्रवर्त्तेताङ्गना यदि ।
तत्र कन्या यदि भवेत् सा भवेन्नरचेष्टिता ॥ १८३ ॥
ṛtau ṝtau puruṣavat pravarttetāṅganā yadi |
tatra kanyā yadi bhavet sā bhavennaraceṣṭitā || 183 ||
यदा नार्यावुपेयातां वृषस्यन्त्यौ कथञ्चन ।
मुञ्चन्त्यौ शुक्रमन्योन्यमनस्थिस्तत्र जायते ॥ १८४ ॥
yadā nāryāvupeyātāṃ vṛṣasyantyau kathañcana |
muñcantyau śukramanyonyamanasthistatra jāyate || 184 ||
ऋतुस्नाता तु या नारी स्वप्ने मैथुनमाचरेत् ।
आर्त्तवं वायुरादाय कुक्षौ गर्भं करोति हि ॥ १८५ ॥
ṛtusnātā tu yā nārī svapne maithunamācaret |
ārttavaṃ vāyurādāya kukṣau garbhaṃ karoti hi || 185 ||
मासि मासिप्रवर्द्धेत स गर्भो गर्भलक्षणः ।
कललं जायते तस्य वर्जितं पैतृकैर्गुणैः ॥ १८६ ॥
māsi māsipravarddheta sa garbho garbhalakṣaṇaḥ |
kalalaṃ jāyate tasya varjitaṃ paitṛkairguṇaiḥ || 186 ||
सर्पवृश्चिककूष्माण्डाकृतयो विकृताश्च ये ।
गर्भास्ते योषितस्ताश्च ज्ञेयाः पापकृतो भृशम् ॥ १८७ ॥
sarpavṛścikakūṣmāṇḍākṛtayo vikṛtāśca ye |
garbhāste yoṣitastāśca jñeyāḥ pāpakṛto bhṛśam || 187 ||
गर्भो वातप्रकोपेण दोहदे चापमानिते ।
भवेत् कुब्जः कुणिः पङ्गुर्मूको मिन्मिन एव च ॥ १८८ ॥
garbho vātaprakopeṇa dohade cāpamānite |
bhavet kubjaḥ kuṇiḥ paṅgurmūko minmina eva ca || 188 ||
आहाराचारचेष्टाभिर्यादृशीभिः समन्वितौ ।
स्त्रीपुंसौ समुपेयातां तयोः पुत्रोऽपि तादृशः ॥ १८९ ॥
āhārācāraceṣṭābhiryādṛśībhiḥ samanvitau |
strīpuṃsau samupeyātāṃ tayoḥ putro'pi tādṛśaḥ || 189 ||
गर्भाशयगतं शुक्रमार्त्तवं जीवसंज्ञकः ।
प्रकृतिः सविकारा च तत्सर्वं गर्भसंज्ञकम् ॥ १९० ॥
garbhāśayagataṃ śukramārttavaṃ jīvasaṃjñakaḥ |
prakṛtiḥ savikārā ca tatsarvaṃ garbhasaṃjñakam || 190 ||
कालेन वर्द्धितो गर्भो यद्यङ्गोपाङ्गसंयुतः ।
भवेत्तदा स मुनिभिः शरीरीति निगद्यते ॥ १९१ ॥
kālena varddhito garbho yadyaṅgopāṅgasaṃyutaḥ |
bhavettadā sa munibhiḥ śarīrīti nigadyate || 191 ||
तस्य त्वङ्गान्युपाङ्गानि ज्ञात्वा सुश्रुतशास्त्रतः ।
मस्तकादभिधीयन्ते शिष्याः शृणुत यत्नतः ॥ १९२ ॥
tasya tvaṅgānyupāṅgāni jñātvā suśrutaśāstrataḥ |
mastakādabhidhīyante śiṣyāḥ śṛṇuta yatnataḥ || 192 ||
आद्यमङ्गं शिरः प्रोक्तं तदुपाङ्गानि कुन्तलाः ।
तस्यान्तर्मस्तुलुङ्गं च ललाटं भ्रूयुगन्तथा ॥ १९३ ॥
ādyamaṅgaṃ śiraḥ proktaṃ tadupāṅgāni kuntalāḥ |
tasyāntarmastuluṅgaṃ ca lalāṭaṃ bhrūyugantathā || 193 ||
नेत्रद्वयं तयोरन्तर्वर्त्तेते द्वे कनीनिके ।
दृष्टिद्वयं कृष्णगोलौ श्वेतभागौ च वर्त्मनी ॥ १९४ ॥
netradvayaṃ tayorantarvarttete dve kanīnike |
dṛṣṭidvayaṃ kṛṣṇagolau śvetabhāgau ca vartmanī || 194 ||
पक्ष्माण्यपाङ्गौ शङ्खौ च कर्णौ तच्छष्कुलीद्वयम् ।
पालिद्वयं कपोलौ च नासिका च प्रकीर्त्तिता ॥ १९५ ॥
pakṣmāṇyapāṅgau śaṅkhau ca karṇau tacchaṣkulīdvayam |
pālidvayaṃ kapolau ca nāsikā ca prakīrttitā || 195 ||
ओष्ठाधरौ च सृक्किण्यौ मुख तालु हनुद्वयम् ।
दन्ताश्च दन्तवेष्टश्च रसना चिबुकङ्गलः ॥ १९६ ॥
oṣṭhādharau ca sṛkkiṇyau mukha tālu hanudvayam |
dantāśca dantaveṣṭaśca rasanā cibukaṅgalaḥ || 196 ||
द्वितीयमङ्गं ग्रीवा तु यया मूर्द्धा विधार्यते ।
तृतीयं बाहुयुगलं तदुपाङ्गान्यथ ब्रुवे ॥ १९७ ॥
dvitīyamaṅgaṃ grīvā tu yayā mūrddhā vidhāryate |
tṛtīyaṃ bāhuyugalaṃ tadupāṅgānyatha bruve || 197 ||
तत्रोपरि मतौ स्कन्धौ प्रगण्डौ भवतस्त्वधः ।
कफोणियुग्मं तदधं प्रकोष्ठयुगलन्तथा ॥ १९८ ॥
tatropari matau skandhau pragaṇḍau bhavatastvadhaḥ |
kaphoṇiyugmaṃ tadadhaṃ prakoṣṭhayugalantathā || 198 ||
मणिबन्धौ तले हस्तौ तयोश्चाङ्गुलयो दश ।
नखाश्च दश ते स्थाप्या दशच्छेद्याःप्रकीर्त्तिताः ॥ १९९ ॥
maṇibandhau tale hastau tayoścāṅgulayo daśa |
nakhāśca daśa te sthāpyā daśacchedyāḥprakīrttitāḥ || 199 ||
चतुर्थमङ्गं वक्षस्तु तदुपाङ्गान्यथ ब्रुवे ।
स्तनौ पुंसस्तथा नार्या विशेष उभयोरयम् ॥ २०० ॥
caturthamaṅgaṃ vakṣastu tadupāṅgānyatha bruve |
stanau puṃsastathā nāryā viśeṣa ubhayorayam || 200 ||
यौवनागमने नार्याः पीवरौ भवतः स्तनौ ।
गर्भवत्या प्रसूतायास्तावेव क्षीरपूरितौ ॥ २०१ ॥
yauvanāgamane nāryāḥ pīvarau bhavataḥ stanau |
garbhavatyā prasūtāyāstāveva kṣīrapūritau || 201 ||
हृदयं पुण्डरीकेण सदृशं स्यादधोमुखम् ।
जाग्रतस्तद्विकसति स्वपतस्तु निमीलति ॥ २०२ ॥
hṛdayaṃ puṇḍarīkeṇa sadṛśaṃ syādadhomukham |
jāgratastadvikasati svapatastu nimīlati || 202 ||
आशयस्तत्तु जीवस्य चेतनास्थानमुत्तमम् ।
अतस्तस्मिंस्तमोव्याप्ते प्राणिनः प्रस्वपन्ति हि ॥ २०३ ॥
āśayastattu jīvasya cetanāsthānamuttamam |
atastasmiṃstamovyāpte prāṇinaḥ prasvapanti hi || 203 ||
कक्षयोर्वक्षसः सन्धी जत्रुणी समुदाहृते ।
कक्षे उभे समाख्याते तयोः स्यातां च वङ्क्षणौ ॥ २०४ ॥
kakṣayorvakṣasaḥ sandhī jatruṇī samudāhṛte |
kakṣe ubhe samākhyāte tayoḥ syātāṃ ca vaṅkṣaṇau || 204 ||
उदरं पञ्चमञ्चाङ्गं षष्ठं पार्श्वद्वयं मतम् ।
सपृष्ठवंशं पृष्ठं तु समस्तं सप्तमं स्मृतम् ॥ २०५ ॥
udaraṃ pañcamañcāṅgaṃ ṣaṣṭhaṃ pārśvadvayaṃ matam |
sapṛṣṭhavaṃśaṃ pṛṣṭhaṃ tu samastaṃ saptamaṃ smṛtam || 205 ||
उपाङ्गानि च कथ्यन्ते तानि जानीहि यत्नतः ।
शोणिताज्जायते प्लीहा वामतो हृदयादधः ॥ २०६ ॥
upāṅgāni ca kathyante tāni jānīhi yatnataḥ |
śoṇitājjāyate plīhā vāmato hṛdayādadhaḥ || 206 ||
रक्तवाहिशिराणां स मूलं ख्यातो महर्षिभिः ।
हृदयाद्वामतोऽधश्च फुप्फुसो रक्तफेनजः ॥ २०७ ॥
raktavāhiśirāṇāṃ sa mūlaṃ khyāto maharṣibhiḥ |
hṛdayādvāmato'dhaśca phupphuso raktaphenajaḥ || 207 ||
अधो दक्षिणतश्चापि हृदयाद्यकृतः स्थितिः ।
तत्तु रञ्जकपित्तस्य स्थानं शोणितजं मतम् ॥ २०८ ॥
adho dakṣiṇataścāpi hṛdayādyakṛtaḥ sthitiḥ |
tattu rañjakapittasya sthānaṃ śoṇitajaṃ matam || 208 ||
अधस्तु दक्षिणे भागे हृदयात् क्लोम तिष्ठति ।
जलवाहिशिरामूलं तृष्णाऽच्छादनकृन्मतम् ॥ २०९ ॥
adhastu dakṣiṇe bhāge hṛdayāt kloma tiṣṭhati |
jalavāhiśirāmūlaṃ tṛṣṇā'cchādanakṛnmatam || 209 ||
मेदः शोणितयोः साराद्वृक्कयोर्युगलं भवेत् ।
तौ तु पुष्टिकरौ प्रोक्तौ जठरस्थस्य मेदसः ॥ २१० ॥
medaḥ śoṇitayoḥ sārādvṛkkayoryugalaṃ bhavet |
tau tu puṣṭikarau proktau jaṭharasthasya medasaḥ || 210 ||
अर्द्धव्यामेन हीनानि योषितोऽन्त्राणि निर्दिशेत् ।
उक्ता सार्द्धास्त्रयो व्यामापुंसामन्त्राणि सूरिभिः ॥ २११ ॥
arddhavyāmena hīnāni yoṣito'ntrāṇi nirdiśet |
uktā sārddhāstrayo vyāmāpuṃsāmantrāṇi sūribhiḥ || 211 ||
उन्दुकश्च कटी चापि त्रिकं वस्तिश्च वङ्क्षणौ ।
कण्डराणां प्ररोहःस्यान्मेढ्रोऽध्वा वीर्यमूत्रयोः ॥ २१२ ॥
undukaśca kaṭī cāpi trikaṃ vastiśca vaṅkṣaṇau |
kaṇḍarāṇāṃ prarohaḥsyānmeḍhro'dhvā vīryamūtrayoḥ || 212 ||
स एव गर्भस्याधानं कुर्याद्गर्भाशये स्त्रियाः ।
शङ्खनाभ्याकृतिर्योनिस्त्र्! यावर्त्ता सा च कीर्त्तिता ॥ २१३ ॥
sa eva garbhasyādhānaṃ kuryādgarbhāśaye striyāḥ |
śaṅkhanābhyākṛtiryonistr! yāvarttā sā ca kīrttitā || 213 ||
तस्यास्तृतीये त्वावर्त्ते गर्भशय्या प्रतिष्ठिता ।
वृषणौ भवतः सारात्कफासृङ्मांसमेदसाम् ॥ २१४ ॥
tasyāstṛtīye tvāvartte garbhaśayyā pratiṣṭhitā |
vṛṣaṇau bhavataḥ sārātkaphāsṛṅmāṃsamedasām || 214 ||
वीर्यवाहिशिराधारौ तौ मतौ पौरुषावहौ ।
गुदस्य मानं सर्वस्य सार्द्धं स्याच्चतुरङ्गुलम् ॥ २१५ ॥
vīryavāhiśirādhārau tau matau pauruṣāvahau |
gudasya mānaṃ sarvasya sārddhaṃ syāccaturaṅgulam || 215 ||
तत्र स्युर्वलयस्तिस्रः शङ्खावर्तनिभास्तु ताः ।
प्रवाहिणी भवेत्पूर्वा सार्द्धाङ्गुलमिता मता ॥ २१६ ॥
tatra syurvalayastisraḥ śaṅkhāvartanibhāstu tāḥ |
pravāhiṇī bhavetpūrvā sārddhāṅgulamitā matā || 216 ||
उत्सर्जनी तु तदधः सा सार्द्धाङ्गुलसम्मिता ।
तस्याधः संवरणी स्यादेकाङ्गुलसमा मता ॥ २१७ ॥
utsarjanī tu tadadhaḥ sā sārddhāṅgulasammitā |
tasyādhaḥ saṃvaraṇī syādekāṅgulasamā matā || 217 ||
अर्द्धाङ्गुलप्रमाणं तु बुधैर्गुदमुखं मतम् ।
मलोत्सर्गस्य मार्गोऽय पायुर्देहे विनिर्मितः ॥ २१८ ॥
arddhāṅgulapramāṇaṃ tu budhairgudamukhaṃ matam |
malotsargasya mārgo'ya pāyurdehe vinirmitaḥ || 218 ||
पुंसः प्रोथौ स्मृतौ यौ तु तौ नितम्बौ च योषितः ।
तयोः कुकुन्दरे स्यातां सक्थिनोत्वङ्गमष्टमम् ॥ २१९ ॥
puṃsaḥ prothau smṛtau yau tu tau nitambau ca yoṣitaḥ |
tayoḥ kukundare syātāṃ sakthinotvaṅgamaṣṭamam || 219 ||
तदुपाङ्गानि च ब्रूमो जानुनी पिण्डकाद्वयम् ।
जंघे द्वे घुटिके पार्ष्णी तले च प्रपदे तथा ॥ २२० ॥
tadupāṅgāni ca brūmo jānunī piṇḍakādvayam |
jaṃghe dve ghuṭike pārṣṇī tale ca prapade tathā || 220 ||
पादावङ्गुलयस्तत्र दश तासां नखा दश ।
अथ दोषाः प्रवक्ष्यन्ते धातवस्तदनन्तरम् ॥ २२१ ॥
pādāvaṅgulayastatra daśa tāsāṃ nakhā daśa |
atha doṣāḥ pravakṣyante dhātavastadanantaram || 221 ||
आहारादेर्गतिस्तस्य परिणामश्च वक्ष्यते ।
आर्त्तवं चाथ धातूनां मलास्तदुपधातवः ॥ २२२ ॥
āhārādergatistasya pariṇāmaśca vakṣyate |
ārttavaṃ cātha dhātūnāṃ malāstadupadhātavaḥ || 222 ||
आशयाश्च कलाश्चापि मर्माण्यथ च सन्धयः ।
शिराश्च स्नायवश्चापि धमन्यः कण्डरास्तथा ॥ २२३ ॥
āśayāśca kalāścāpi marmāṇyatha ca sandhayaḥ |
śirāśca snāyavaścāpi dhamanyaḥ kaṇḍarāstathā || 223 ||
रन्ध्राणि भूरि स्रोतांसि जालैः कूर्च्चाश्च रज्जवः ।
सेवन्यश्चाथ सङ्घाताः सीमान्ताश्च तथा त्वचः ॥ २२४ ॥
randhrāṇi bhūri srotāṃsi jālaiḥ kūrccāśca rajjavaḥ |
sevanyaścātha saṅghātāḥ sīmāntāśca tathā tvacaḥ || 224 ||
लोमानि लोमकूपाश्च देह एतन्मयो मतः ।
वायुः पित्तं कफश्चेति त्रयो दोषाः समासतः ॥ २२५ ॥
lomāni lomakūpāśca deha etanmayo mataḥ |
vāyuḥ pittaṃ kaphaśceti trayo doṣāḥ samāsataḥ || 225 ||
विकृताविकृता देहं घ्नन्ति ते वर्द्धयन्ति च ।
ते व्यापिनोऽपि हृन्नाभ्योरधो मध्योर्ध्वसंश्रयाः ।
वयोऽहोरात्रिभुक्तानामन्तमध्यादिगाः क्रमात् ॥ २२६ ॥
vikṛtāvikṛtā dehaṃ ghnanti te varddhayanti ca |
te vyāpino'pi hṛnnābhyoradho madhyordhvasaṃśrayāḥ |
vayo'horātribhuktānāmantamadhyādigāḥ kramāt || 226 ||
धातवश्च मलाश्चापि दुष्यन्त्येभिर्यतस्ततः ।
वातपित्तकफा एते त्रयो दोषा इति स्मृताः ॥ २२७ ॥
dhātavaśca malāścāpi duṣyantyebhiryatastataḥ |
vātapittakaphā ete trayo doṣā iti smṛtāḥ || 227 ||
ते धातवोऽपि विद्वद्भिर्गदिता देहधारणात् ॥ २२८ ॥
te dhātavo'pi vidvadbhirgaditā dehadhāraṇāt || 228 ||
दोषधातुमलादीनां नेता शीघ्रः समीरणः ।
रजोगुणमयः सूक्ष्मो रूक्षः शीतो लघुश्चलः ॥ २२९ ॥
doṣadhātumalādīnāṃ netā śīghraḥ samīraṇaḥ |
rajoguṇamayaḥ sūkṣmo rūkṣaḥ śīto laghuścalaḥ || 229 ||
उत्साहोच्छ्वासनिःश्वासचेष्टावेगप्रवर्त्तनैः ॥ २३० ॥
utsāhocchvāsaniḥśvāsaceṣṭāvegapravarttanaiḥ || 230 ||
सम्यग् गत्या च धातूनामन्द्रि याणाञ्च पाटवैः ।
अनुगृह्णात्यविकृतो हृदयेन्द्रि यचित्तधृक् ॥ २३१ ॥
samyag gatyā ca dhātūnāmandri yāṇāñca pāṭavaiḥ |
anugṛhṇātyavikṛto hṛdayendri yacittadhṛk || 231 ||
रजोगुणमयः सूक्ष्मः शीतो रूक्षो लघुश्चलः ।
खरो मृदुर्योगवाही संयोगादुभयार्थकृत् ॥ २३२ ॥
rajoguṇamayaḥ sūkṣmaḥ śīto rūkṣo laghuścalaḥ |
kharo mṛduryogavāhī saṃyogādubhayārthakṛt || 232 ||
दाहकृत् तेजसा युक्तः शीतकृत्सोमसंश्रयात् ।
विभागकरणाद्वायुः प्रधानं दोषसंग्रहे ॥ २३३ ॥
dāhakṛt tejasā yuktaḥ śītakṛtsomasaṃśrayāt |
vibhāgakaraṇādvāyuḥ pradhānaṃ doṣasaṃgrahe || 233 ||
पक्वाशयकटीसक्थिश्रोत्रास्थिस्पर्शनेन्द्रि यम् ।
स्थानं वातस्य तत्रापि पक्वाधानं विशेषतः ॥ २३४ ॥
pakvāśayakaṭīsakthiśrotrāsthisparśanendri yam |
sthānaṃ vātasya tatrāpi pakvādhānaṃ viśeṣataḥ || 234 ||
उदानस्तदनुप्राणः समानोऽपान एव च ।
व्यानश्चैतानि नामानि वायोः स्थानप्रभेदतः ॥ २३५ ॥
udānastadanuprāṇaḥ samāno'pāna eva ca |
vyānaścaitāni nāmāni vāyoḥ sthānaprabhedataḥ || 235 ||
कण्ठे हृदि तथाऽधस्तात्कोष्ठवह्नेर्मलाशये ।
सकलेऽपि शरीरेऽसौ क्रमेण पवनो वसेत् ॥ २३६ ॥
kaṇṭhe hṛdi tathā'dhastātkoṣṭhavahnermalāśaye |
sakale'pi śarīre'sau krameṇa pavano vaset || 236 ||
उदानो नाम यस्तूर्ध्वमुपैति पवनोत्तमः ।
तेन भाषितगीतादिप्रवृत्तिः कुपितस्तु सः ॥ २३७ ॥
udāno nāma yastūrdhvamupaiti pavanottamaḥ |
tena bhāṣitagītādipravṛttiḥ kupitastu saḥ || 237 ||
ऊर्ध्वजत्रुगतान् रोगान्विदधाति विशेषतः ।
यो वायुः प्राणनामाऽसौ मुखं गच्छति देहधृक् ॥ २३८ ॥
ūrdhvajatrugatān rogānvidadhāti viśeṣataḥ |
yo vāyuḥ prāṇanāmā'sau mukhaṃ gacchati dehadhṛk || 238 ||
सोऽन्न प्रवेशयत्यन्तः प्राणांश्चाप्यवलम्बते ।
प्रायशः कुरुते दुष्टो हिक्काश्वासादिकान् गदान् ॥ २३९ ॥
so'nna praveśayatyantaḥ prāṇāṃścāpyavalambate |
prāyaśaḥ kurute duṣṭo hikkāśvāsādikān gadān || 239 ||
आमपक्वाशयचरः समानो वह्निसङ्गतः ।
सोऽन्न पचति तज्जांश्च विशेषान्विविनक्ति हि ॥ २४० ॥
āmapakvāśayacaraḥ samāno vahnisaṅgataḥ |
so'nna pacati tajjāṃśca viśeṣānvivinakti hi || 240 ||
स दुष्टो वह्निमान्द्यातिसारगुल्मान् करोति हि ।
पक्वाशयालयोऽपानः काले कर्षति चाप्ययम् ॥ २४१ ॥
sa duṣṭo vahnimāndyātisāragulmān karoti hi |
pakvāśayālayo'pānaḥ kāle karṣati cāpyayam || 241 ||
समीरणः शकृन्मूत्रशुक्रगर्भार्त्तवान्यधः ।
क्रुद्धस्तु कुरुते रोगान् घोरान्वस्तिगुदाश्रयान् ॥ २४२ ॥
samīraṇaḥ śakṛnmūtraśukragarbhārttavānyadhaḥ |
kruddhastu kurute rogān ghorānvastigudāśrayān || 242 ||
शुक्रदोषप्रमेहांश्च व्यानापानप्रकोपजान् ।
कृत्स्नदेहचरो व्यानो रससंवाहनोद्यतः ॥ २४३ ॥
śukradoṣapramehāṃśca vyānāpānaprakopajān |
kṛtsnadehacaro vyāno rasasaṃvāhanodyataḥ || 243 ||
स्वेदाऽसृक्स्रावणश्चापि पञ्चधा चेष्टयत्यपि ।
प्रस्पन्दनञ्चोद्वहनं पूरणञ्च विरेचनम् ॥ २४४ ॥
svedā'sṛksrāvaṇaścāpi pañcadhā ceṣṭayatyapi |
praspandanañcodvahanaṃ pūraṇañca virecanam || 244 ||
धारणञ्चेति पञ्चैताश्चेष्टाः प्रोक्ताः नभस्वतः ।
गत्यपक्षेपणोत्क्षेपनिमेषोन्मेषणादिकाः ।
प्रायः सर्वाः क्रियास्तस्मिन् प्रतिबद्धाः शरीरिणाम् ॥ २४५ ॥
dhāraṇañceti pañcaitāśceṣṭāḥ proktāḥ nabhasvataḥ |
gatyapakṣepaṇotkṣepanimeṣonmeṣaṇādikāḥ |
prāyaḥ sarvāḥ kriyāstasmin pratibaddhāḥ śarīriṇām || 245 ||
क्रुद्धः सः कुरुते रोगान् प्रायशः सर्वदेहगान् ।
युगपत् कुपिता एते देहं भिन्द्युरसंशयम् ॥ २४६ ॥
kruddhaḥ saḥ kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān |
yugapat kupitā ete dehaṃ bhindyurasaṃśayam || 246 ||
पित्तमुष्णं द्र वं पीतं नीलं सत्त्वगुणोत्तरम् ।
सरं कटु लघु स्निग्धं तीक्ष्णमम्लन्तु पाकतः ॥ २४७ ॥
pittamuṣṇaṃ dra vaṃ pītaṃ nīlaṃ sattvaguṇottaram |
saraṃ kaṭu laghu snigdhaṃ tīkṣṇamamlantu pākataḥ || 247 ||
पाचकं रञ्जकञ्चापि साधकालोचके तथा ।
भ्राजकञ्चेति पित्तस्य नामानि स्थानभेदतः ॥ २४८ ॥
pācakaṃ rañjakañcāpi sādhakālocake tathā |
bhrājakañceti pittasya nāmāni sthānabhedataḥ || 248 ||
अग्न्याशये यकृत्प्लीह्नोर्हृदये लोचनद्वये ।
त्वचि सर्वशरीरेषु पित्तं निवसति क्रमात् ॥ २४९ ॥
agnyāśaye yakṛtplīhnorhṛdaye locanadvaye |
tvaci sarvaśarīreṣu pittaṃ nivasati kramāt || 249 ||
पाचकं पचते भुक्तं शेषाग्निबलवर्द्धनम् ।
रसमूत्रपुरीषाणि विरेचयति नित्यशः ॥ २५० ॥
pācakaṃ pacate bhuktaṃ śeṣāgnibalavarddhanam |
rasamūtrapurīṣāṇi virecayati nityaśaḥ || 250 ||
इत्यलमप्रकृतिचिन्तनेन पुनः प्रकृतमनुसरति ।
रञ्जकं नाम यत्पित्तं तद्र सं शोणितं नयेत् ।
यत्तु साधकसंज्ञं तत्कुर्याद्बुद्धिं धृतिं स्मृतम् ॥ २५१ ॥
ityalamaprakṛticintanena punaḥ prakṛtamanusarati |
rañjakaṃ nāma yatpittaṃ tadra saṃ śoṇitaṃ nayet |
yattu sādhakasaṃjñaṃ tatkuryādbuddhiṃ dhṛtiṃ smṛtam || 251 ||
यदालोचकसंज्ञं तद्रू पग्रहणकारणम् ।
भ्राजकं कान्तिकारि स्याल्लेपाभ्यङ्गादिपाचकम् ॥ २५२ ॥
yadālocakasaṃjñaṃ tadrū pagrahaṇakāraṇam |
bhrājakaṃ kāntikāri syāllepābhyaṅgādipācakam || 252 ||
श्लेष्माश्वेतो गुरुः स्निग्धः पिच्छिलः शीतलस्तथा ।
तमोगुणाधिकः स्वादुर्विदग्धो लवणो भवेत् ॥ २५३ ॥
śleṣmāśveto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ śītalastathā |
tamoguṇādhikaḥ svādurvidagdho lavaṇo bhavet || 253 ||
कफस्यैतानि नामानि क्लेदनश्चावलम्बनः ।
रसनः स्नेहनश्चापि श्लेषणः स्थानभेदतः ॥ २५४ ॥
kaphasyaitāni nāmāni kledanaścāvalambanaḥ |
rasanaḥ snehanaścāpi śleṣaṇaḥ sthānabhedataḥ || 254 ||
आमाशयेऽथ हृदये कण्ठे शिरसि सन्धिषु ।
स्थानेष्वेषु मनुष्याणां श्लेष्मा तिष्ठत्यनुक्रमात् ॥ २५५ ॥
āmāśaye'tha hṛdaye kaṇṭhe śirasi sandhiṣu |
sthāneṣveṣu manuṣyāṇāṃ śleṣmā tiṣṭhatyanukramāt || 255 ||
क्लेदनः क्लेदयत्यन्नमात्मशक्त्याऽपराण्यपि ।
अनुगृह्णाति च श्लेष्मस्थानान्युदककर्मणा ॥ २५६ ॥
kledanaḥ kledayatyannamātmaśaktyā'parāṇyapi |
anugṛhṇāti ca śleṣmasthānānyudakakarmaṇā || 256 ||
रसयुक्तात्मवीर्येण हृदयस्यावलम्बनम् ।
त्रिकसन्धारणं चापि विदधात्यवलम्बनः ॥ २५७ ॥
rasayuktātmavīryeṇa hṛdayasyāvalambanam |
trikasandhāraṇaṃ cāpi vidadhātyavalambanaḥ || 257 ||
उभावपि ततः सौम्यौ तिष्ठतश्चान्तिके यतः ।
यतो रसान्विजानीतो रसनारसनौ समौ ॥ २५८ ॥
ubhāvapi tataḥ saumyau tiṣṭhataścāntike yataḥ |
yato rasānvijānīto rasanārasanau samau || 258 ||
स्नेहनः स्नेहदानेन समस्तेन्द्रि यतर्पणः ।
श्लेषणः सर्वसन्धीनां संश्लेषं विदधात्यसौ ॥ २५९ ॥
snehanaḥ snehadānena samastendri yatarpaṇaḥ |
śleṣaṇaḥ sarvasandhīnāṃ saṃśleṣaṃ vidadhātyasau || 259 ||
एते सप्त स्वयं स्थित्वा देहं दधति यन्नृणाम् ।
रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्राणि धातवः ॥ २६० ॥
ete sapta svayaṃ sthitvā dehaṃ dadhati yannṛṇām |
rasāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjaśukrāṇi dhātavaḥ || 260 ||
प्रीणनं जीवनं लेपः स्नेहो धारणपूरणे ।
गर्भोत्पादश्च कर्माणि धातूनां कथितानि हि ॥ २६१ ॥
prīṇanaṃ jīvanaṃ lepaḥ sneho dhāraṇapūraṇe |
garbhotpādaśca karmāṇi dhātūnāṃ kathitāni hi || 261 ||
गत्यर्थो रस धातुर्यस्ततोऽभवदयं रसः ।
सद्र वं सकलं देहे रसतीति रसः स्मृतः ॥ २६२ ॥
gatyartho rasa dhāturyastato'bhavadayaṃ rasaḥ |
sadra vaṃ sakalaṃ dehe rasatīti rasaḥ smṛtaḥ || 262 ||
सम्यक्पक्वस्य भुक्तस्य सारो निगदितो रसः ।
स तु द्र वः सितः शीतः स्वादुः स्निग्धश्चलो भवेत् ॥ २६३ ॥
samyakpakvasya bhuktasya sāro nigadito rasaḥ |
sa tu dra vaḥ sitaḥ śītaḥ svāduḥ snigdhaścalo bhavet || 263 ||
सर्वदेहचरस्यापि रसस्य हृदयं स्थलम् ।
समानमरुता पूर्वं यदयं हृदये धृतः ॥ २६४ ॥
sarvadehacarasyāpi rasasya hṛdayaṃ sthalam |
samānamarutā pūrvaṃ yadayaṃ hṛdaye dhṛtaḥ || 264 ||
आरुह्य धमनीर्गत्वा धातून् सर्वानयं रसः ।
पुष्णाति तदनु स्वीयैर्व्याप्नोति च तनुं गुणैः ॥ २६५ ॥
āruhya dhamanīrgatvā dhātūn sarvānayaṃ rasaḥ |
puṣṇāti tadanu svīyairvyāpnoti ca tanuṃ guṇaiḥ || 265 ||
मन्दवह्निविदग्धस्तु कटुर्वाऽम्लो भवेद्र सः ।
स कुर्याद्बहुलान् रोगान् विषकृत्यं करोत्यपि ॥ २६६ ॥
mandavahnividagdhastu kaṭurvā'mlo bhavedra saḥ |
sa kuryādbahulān rogān viṣakṛtyaṃ karotyapi || 266 ||
यदा रसो यकृद्याति तत्र रञ्जकपितत्तः ।
रागंपाकं च सम्प्राप्य स भवेद्र क्तसंज्ञकः ॥ २६७ ॥
yadā raso yakṛdyāti tatra rañjakapitattaḥ |
rāgaṃpākaṃ ca samprāpya sa bhavedra ktasaṃjñakaḥ || 267 ||
रक्तं सर्वशरीरस्थं जीवस्याधारमुत्तमम् ।
स्निग्धं गुरु चलं स्वादु विदग्धं पित्तवद्भवेत् ॥ २६८ ॥
raktaṃ sarvaśarīrasthaṃ jīvasyādhāramuttamam |
snigdhaṃ guru calaṃ svādu vidagdhaṃ pittavadbhavet || 268 ||
यकृत् प्लीहा च रक्तस्य मुख्यस्थानन्तयोः स्थितम् ।
अन्यत्र संस्थितवतां रक्तानां पोषकं भवेत् ॥ २६९ ॥
yakṛt plīhā ca raktasya mukhyasthānantayoḥ sthitam |
anyatra saṃsthitavatāṃ raktānāṃ poṣakaṃ bhavet || 269 ||
शोणितं स्वाग्निना पक्वं वायुना च घनीकृतम् ।
तदेव मांसं जानीयात्तस्य भेदानपि ब्रुवे ॥ २७० ॥
śoṇitaṃ svāgninā pakvaṃ vāyunā ca ghanīkṛtam |
tadeva māṃsaṃ jānīyāttasya bhedānapi bruve || 270 ||
यथाऽथमूष्मणा युक्तो वायुः स्रोतांसिदारयेत् ।
अनुप्रविश्य पिशितं पेशीर्विभजते तथा ॥ २७१ ॥
yathā'thamūṣmaṇā yukto vāyuḥ srotāṃsidārayet |
anupraviśya piśitaṃ peśīrvibhajate tathā || 271 ||
मांसपेश्यः समाख्याता नृणां पञ्च शतानि हि ॥ २७२ ॥
māṃsapeśyaḥ samākhyātā nṛṇāṃ pañca śatāni hi || 272 ||
तासां शतानि चत्वारि शाखासु कथितान्यथ ।
कोष्ठे षडुत्तरा षष्टिः कथिता मुनिपुङ्गवैः ।
ग्रीवाया ऊर्ध्वगास्तास्तु चतुस्त्रिंशत् प्रकीर्त्तिताः ॥ २७३ ॥
tāsāṃ śatāni catvāri śākhāsu kathitānyatha |
koṣṭhe ṣaḍuttarā ṣaṣṭiḥ kathitā munipuṅgavaiḥ |
grīvāyā ūrdhvagāstāstu catustriṃśat prakīrttitāḥ || 273 ||
स्त्रीणामपि भवन्त्येताः किन्तु विंशतिरुत्तराः ।
गर्भाशये गर्भमार्गे योनौ च स्तनयोरपि ॥ २७४ ॥
strīṇāmapi bhavantyetāḥ kintu viṃśatiruttarāḥ |
garbhāśaye garbhamārge yonau ca stanayorapi || 274 ||
पुंसां पेश्यः पुरस्ताद्याः प्रोक्ता मेहनमुष्कजाः ।
स्त्रीणामावृत्य तिष्ठन्ति फलमन्तर्गतं हि ताः ॥ २७५ ॥
puṃsāṃ peśyaḥ purastādyāḥ proktā mehanamuṣkajāḥ |
strīṇāmāvṛtya tiṣṭhanti phalamantargataṃ hi tāḥ || 275 ||
शिरास्नाय्वस्थिपर्वाणि सन्धयश्च शरीरिणाम् ।
पेशीभिःसंवृतान्येव बलवन्ति भवन्ति हि ॥ २७६ ॥
śirāsnāyvasthiparvāṇi sandhayaśca śarīriṇām |
peśībhiḥsaṃvṛtānyeva balavanti bhavanti hi || 276 ||
यन्मांसं स्वाग्निना पक्वं तन्मेद इति कथ्यते ।
तदतीव गुरु स्निग्धं बलकार्यतिबृंहणम् ॥ २७७ ॥
yanmāṃsaṃ svāgninā pakvaṃ tanmeda iti kathyate |
tadatīva guru snigdhaṃ balakāryatibṛṃhaṇam || 277 ||
मेदो हि सर्वभूतानामुदरेष्वस्थि संस्थितम् ।
अत एवोदरे वृद्धिः प्रायो मेदस्विनो भवेत् ॥ २७८ ॥
medo hi sarvabhūtānāmudareṣvasthi saṃsthitam |
ata evodare vṛddhiḥ prāyo medasvino bhavet || 278 ||
मेदो यत् स्वाग्निना पक्वं वायुना चातिशोषितम् ॥ २७९ ॥
medo yat svāgninā pakvaṃ vāyunā cātiśoṣitam || 279 ||
तदस्थिसंज्ञां लभते स सारः सर्वविग्रहे ।
अभ्यन्तरगतैः सारैर्यथा तिष्ठन्ति भूरुहाः ॥ २८० ॥
tadasthisaṃjñāṃ labhate sa sāraḥ sarvavigrahe |
abhyantaragataiḥ sārairyathā tiṣṭhanti bhūruhāḥ || 280 ||
अस्थिसारैस्तथा देहा ध्रियन्ते देहिनो ध्रुवम् ।
तस्माच्चिरविनष्टेषु त्वङ्मांसेषु शरीरिणाम् ।
अस्थीनि न विनश्यन्ति सारा एतानि सर्वथा ॥ २८१ ॥
asthisāraistathā dehā dhriyante dehino dhruvam |
tasmācciravinaṣṭeṣu tvaṅmāṃseṣu śarīriṇām |
asthīni na vinaśyanti sārā etāni sarvathā || 281 ||
शल्यतन्त्रेऽस्थिखण्डानांशतत्रयमुदाहृतम् ॥ २८२ ॥
śalyatantre'sthikhaṇḍānāṃśatatrayamudāhṛtam || 282 ||
तान्येवात्र निगद्यन्ते तेषां स्थानानि यानि च ।
सविंशतिशतं त्वस्थ्नां शाखासु कथितं बुधैः ॥ २८३ ॥
tānyevātra nigadyante teṣāṃ sthānāni yāni ca |
saviṃśatiśataṃ tvasthnāṃ śākhāsu kathitaṃ budhaiḥ || 283 ||
पार्श्वयोः श्रोणिफलके वक्षःपृष्ठोदरेषु च ।
जानीयाद्भिषगेतेषु शतं सप्तदशोत्तरम् ।
ग्रीवायामूर्ध्वगां विद्यादस्थ्नां षष्टिंत्रिसंयुताम् ॥ २८४ ॥
pārśvayoḥ śroṇiphalake vakṣaḥpṛṣṭhodareṣu ca |
jānīyādbhiṣageteṣu śataṃ saptadaśottaram |
grīvāyāmūrdhvagāṃ vidyādasthnāṃ ṣaṣṭiṃtrisaṃyutām || 284 ||
एतान्यस्थीनि पञ्चविधानि भवन्ति तानि यथा ।
तरुणानि कपालानि रुचकानि भवन्ति हि ।
वलयानीति तानि स्युर्नलकानि च कानि चित् ॥ २८५ ॥
etānyasthīni pañcavidhāni bhavanti tāni yathā |
taruṇāni kapālāni rucakāni bhavanti hi |
valayānīti tāni syurnalakāni ca kāni cit || 285 ||
अक्षिकोश श्रुतिघ्राणग्रीवासु तरुणानि च ॥ २८६ ॥
akṣikośa śrutighrāṇagrīvāsu taruṇāni ca || 286 ||
शिरः शङ्खकपोलेषु ताल्वं सप्रोथजानुषु ।
कपालानि भवन्त्येषु दन्तेषु रुचकानि च ॥ २८७ ॥
śiraḥ śaṅkhakapoleṣu tālvaṃ saprothajānuṣu |
kapālāni bhavantyeṣu danteṣu rucakāni ca || 287 ||
पार्ष्ण्योः पार्श्वयुगे पृष्ठे वक्षोजठरपायुषु ।
पादयोर्वलयानि स्युर्नलकानि ब्रुवेऽधुना ॥ २८८ ॥
pārṣṇyoḥ pārśvayuge pṛṣṭhe vakṣojaṭharapāyuṣu |
pādayorvalayāni syurnalakāni bruve'dhunā || 288 ||
हस्ते पादाङ्गुलितले कूर्च्चे च मणिबन्धके ।
बाहूजङ्घाद्वये चापि जानीयान्नलकानि तु ॥ २८९ ॥
haste pādāṅgulitale kūrcce ca maṇibandhake |
bāhūjaṅghādvaye cāpi jānīyānnalakāni tu || 289 ||
मांसान्यन्त्राणि बद्धानि शिराभिः स्नायुभिस्तथा ।
अस्थीन्यालम्बनं कृत्वा न दीर्यन्ते पतन्ति च ॥ २९० ॥
māṃsānyantrāṇi baddhāni śirābhiḥ snāyubhistathā |
asthīnyālambanaṃ kṛtvā na dīryante patanti ca || 290 ||
अस्थि यत् स्वाग्निना पक्वं तस्य सारो भवेद्घनः ।
यः स्वेदवत् पृथग्भूतः स मज्जेत्यभिधीयते ॥ २९१ ॥
asthi yat svāgninā pakvaṃ tasya sāro bhavedghanaḥ |
yaḥ svedavat pṛthagbhūtaḥ sa majjetyabhidhīyate || 291 ||
स्थूलास्थिषु विशेषेण मज्जा त्वभ्यन्तरे स्थितः ॥ २९२ ॥
sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tvabhyantare sthitaḥ || 292 ||
रसाद्र क्तं ततो मांसं मांसान्मेदः प्रजायते ।
मेदसोऽस्थि ततो मज्जा मज्ज्ञः शुक्रस्य सम्भवः ॥ २९३ ॥
rasādra ktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedaḥ prajāyate |
medaso'sthi tato majjā majjñaḥ śukrasya sambhavaḥ || 293 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).