अध्याय ४४ · हिक्काऽधिकारः
Hikkā'dhikāraḥ
hikkā'dhikāraḥ
A chapter of the Bhavaprakasha.
27 versesSanskrit with transliteration
विदाहिगुरुविष्टम्भि रुक्षाभिष्यन्दिभोजनैः । शीतपानाशनस्नानरजो धूमात्तथाऽनिलैः ॥ २ ॥
vidāhiguruviṣṭambhi rukṣābhiṣyandibhojanaiḥ | śītapānāśanasnānarajo dhūmāttathā'nilaiḥ || 2 ||
व्ययामकर्मभाराध्व वेगाघातापतर्पणैः । हिक्का श्वासश्च कासश्च नृणां समुपजायते ॥ ३ ॥
vyayāmakarmabhārādhva vegāghātāpatarpaṇaiḥ | hikkā śvāsaśca kāsaśca nṛṇāṃ samupajāyate || 3 ||
वायुःकफेनानुगतः पञ्च हिक्काःकरोति हि । अन्नजां यमलां क्षुद्रं गम्भीरां महतीं तथा ॥ ४ ॥
vāyuḥkaphenānugataḥ pañca hikkāḥkaroti hi | annajāṃ yamalāṃ kṣudraṃ gambhīrāṃ mahatīṃ tathā || 4 ||
मुहुर्मुहुर्वायुरुदेति सस्वनो यकृत्प्लिहान्त्राणि मुखादिवाक्षिपन् । स दोषवानाशु हिनस्त्यसून्यतस्ततस्तु हिक्केत्यभिधीयते बुधैः ॥ ५ ॥
muhurmuhurvāyurudeti sasvano yakṛtplihāntrāṇi mukhādivākṣipan | sa doṣavānāśu hinastyasūnyatastatastu hikketyabhidhīyate budhaiḥ || 5 ||
कण्ठोरसोर्गुरुत्वञ्च वदनस्य कषायता । हिक्कानां पूर्वरूपाणि कुक्षेराटोप एव च ॥ ६ ॥
kaṇṭhorasorgurutvañca vadanasya kaṣāyatā | hikkānāṃ pūrvarūpāṇi kukṣerāṭopa eva ca || 6 ||
पानान्नैरतिसंयुक्तैः सहसा पीडितोऽनिलः । हिक्कयेदूर्ध्वगो भूत्वा तां विद्यादन्नजां भिषक् ॥ ७ ॥
pānānnairatisaṃyuktaiḥ sahasā pīḍito'nilaḥ | hikkayedūrdhvago bhūtvā tāṃ vidyādannajāṃ bhiṣak || 7 ||
चिरेण यमलैर्वेगैर्या हिक्कासम्प्रवर्त्तते । कम्पयन्ती शिरो ग्रीवां यमलां तां विनिर्दिशेत् ॥ ८ ॥
cireṇa yamalairvegairyā hikkāsampravarttate | kampayantī śiro grīvāṃ yamalāṃ tāṃ vinirdiśet || 8 ||
विकृष्टकालैर्या बेगैर्मन्दैः समभिवर्त्तते । क्षुद्रि का नाम सा हिक्का जत्रुमूलं प्रधाविता ॥ ९ ॥
vikṛṣṭakālairyā begairmandaiḥ samabhivarttate | kṣudri kā nāma sā hikkā jatrumūlaṃ pradhāvitā || 9 ||
नाभिप्रवृत्ता या हिक्का घोरा गम्भीरनादिनी । अनेकोपद्र ववती गम्भीरा नाम सा स्मृता ॥ १० ॥
nābhipravṛttā yā hikkā ghorā gambhīranādinī | anekopadra vavatī gambhīrā nāma sā smṛtā || 10 ||
मर्माणि पीडयन्तीव सततं या प्रवर्त्तते । महाहिक्केति सा ज्ञेया सर्वगात्रप्रकम्पिनी ॥ ११ ॥
marmāṇi pīḍayantīva satataṃ yā pravarttate | mahāhikketi sā jñeyā sarvagātraprakampinī || 11 ||
आकम्पते हिक्कतो यस्य देहो दृष्टिश्चोर्ध्वं ताम्यते नित्यमेव । क्षीणोऽन्नद्विट् क्षौति यश्चातिमात्रं तौ चान्त्यौ वर्जयेद्धिक्कमानौ ॥ १२ ॥
ākampate hikkato yasya deho dṛṣṭiścordhvaṃ tāmyate nityameva | kṣīṇo'nnadviṭ kṣauti yaścātimātraṃ tau cāntyau varjayeddhikkamānau || 12 ||
अतिसञ्चितदोषस्य भक्तद्वेषकृशस्य च । व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यातिव्यवायिनः ॥ १३ ॥
atisañcitadoṣasya bhaktadveṣakṛśasya ca | vyādhibhiḥ kṣīṇadehasya vṛddhasyātivyavāyinaḥ || 13 ||
आयासाच्च समुत्पन्ना हिक्का हन्त्याशु जीवितम् । यमिका च प्रलापार्त्तिमोहतृष्णासमन्विता ॥ १४ ॥
āyāsācca samutpannā hikkā hantyāśu jīvitam | yamikā ca pralāpārttimohatṛṣṇāsamanvitā || 14 ||
अक्षीणस्याप्यदीनस्य स्थिरधात्विन्द्रि यस्य च । तस्यसाधयितुं शक्या यमिका हन्त्यतोन्यथा ॥ १५ ॥
akṣīṇasyāpyadīnasya sthiradhātvindri yasya ca | tasyasādhayituṃ śakyā yamikā hantyatonyathā || 15 ||
यत्किञ्चित्कफवातघ्नमुष्णं वातानुलोमनम् । भेषजं पानमन्नं वा हिक्काश्वासेषु तद्धितम् ॥ १६ ॥
yatkiñcitkaphavātaghnamuṣṇaṃ vātānulomanam | bheṣajaṃ pānamannaṃ vā hikkāśvāseṣu taddhitam || 16 ||
हिक्काश्वासातुरे पूर्वं तैलाक्ते स्वेद इष्यते । ऊर्ध्वाधः शोधनं शस्तं दुर्बले शमनं मतम् ॥ १७ ॥
hikkāśvāsāture pūrvaṃ tailākte sveda iṣyate | ūrdhvādhaḥ śodhanaṃ śastaṃ durbale śamanaṃ matam || 17 ||
प्राणावरोधतर्जनविस्मापनशीतवारिपरिषेकैः । चित्रैः कथाप्रयोगैः शमयेद्धिक्कां मनोभिघातैश्च ॥ १८ ॥
prāṇāvarodhatarjanavismāpanaśītavāripariṣekaiḥ | citraiḥ kathāprayogaiḥ śamayeddhikkāṃ manobhighātaiśca || 18 ||
हिक्कार्त्तस्य पयश्छागं हितं नागरसाधितम् । मधुसौवर्चलोपेतं मातुलुङ्गरसं पिबेत् ॥ १९ ॥
hikkārttasya payaśchāgaṃ hitaṃ nāgarasādhitam | madhusauvarcalopetaṃ mātuluṅgarasaṃ pibet || 19 ||
मधुकं मधुसंयुक्तं पिप्पली शर्करान्विता । नागरं गुडसंयुक्तं हिक्काघ्नं नावनत्रयम् ॥ २० ॥
madhukaṃ madhusaṃyuktaṃ pippalī śarkarānvitā | nāgaraṃ guḍasaṃyuktaṃ hikkāghnaṃ nāvanatrayam || 20 ||
प्रवालशङ्खत्रिफलाचूर्णं मधुघृतप्लुतम् । पिप्पली गैरिकञ्चेति लेहो हिक्कानिवारणः ॥ २१ ॥
pravālaśaṅkhatriphalācūrṇaṃ madhughṛtaplutam | pippalī gairikañceti leho hikkānivāraṇaḥ || 21 ||
नैपाल्या गोविषाणाद्वा कुष्ठात्सर्जरसस्य वा । धूपं कुशस्य वा कार्यं पिबेद्धिक्कोपशान्तये ॥ २२ ॥
naipālyā goviṣāṇādvā kuṣṭhātsarjarasasya vā | dhūpaṃ kuśasya vā kāryaṃ pibeddhikkopaśāntaye || 22 ||
निर्धूमाङ्गारनिक्षिप्त हिङ्गुमाषरजोभवः । हिक्काः पञ्चापि हन्त्याशु धूमः पीतो न संशयः ॥ २३ ॥
nirdhūmāṅgāranikṣipta hiṅgumāṣarajobhavaḥ | hikkāḥ pañcāpi hantyāśu dhūmaḥ pīto na saṃśayaḥ || 23 ||
हरेणुककणानाञ्च क्वाथो हिङ्गुसमन्वितः । हिक्काप्रशमनश्रेष्ठो धन्वन्तरिवचो यथा ॥ २४ ॥
hareṇukakaṇānāñca kvātho hiṅgusamanvitaḥ | hikkāpraśamanaśreṣṭho dhanvantarivaco yathā || 24 ||
चन्द्र शूरस्य बीजानि क्षिपेदष्टगुणे जले । यदा मृदूनि मृद्नीयात्ततो वाससि गालयेत् ॥ २५ ॥
candra śūrasya bījāni kṣipedaṣṭaguṇe jale | yadā mṛdūni mṛdnīyāttato vāsasi gālayet || 25 ||
हिक्कातिवेगविकलस्तज्जलं पलमात्रया । पिबेत्पिबेत्पुनश्चापि हिक्कावश्यं प्रशाम्यति ॥ २६ ॥
hikkātivegavikalastajjalaṃ palamātrayā | pibetpibetpunaścāpi hikkāvaśyaṃ praśāmyati || 26 ||
इति त्रयोदशो हिक्काऽधिकारः समाप्तः ॥ २७ ॥
iti trayodaśo hikkā'dhikāraḥ samāptaḥ || 27 ||
Keys: ← → turn the page, J K step through the verses.
Illustration: Verse & Place (Project-owned).